Кіріспе
Экспортқа басымдық беретін экономикалық саясат. Меркантилизм – экономика үшін экспортты барынша арттырып, импортты барынша азайтуға бағытталған ұлттық экономикалық саясат. Басқаша айтқанда, ол елдегі ресурстарды жинақтауды максималдауға және оларды бір жақты сауда үшін пайдалануға ұмтылады. Бұл саясаттың мақсаты – ағымдағы шоттың тапшылығын азайту немесе ағымдағы шотта артықшылыққа қол жеткізу, сондай-ақ, әсіресе дайын өнімдер бойынша сауда балансының оң болуы арқылы ақшалай резервтерді жинақтауға бағытталған шараларды қамтиды. Тарихи тұрғыдан алғанда, мұндай саясат соғыстарға және отаршылдық экспансияға ықпал еткен болуы мүмкін. Меркантилизм теориясы авторлар арасында әртүрлі күрделілік деңгейлеріне ие және уақыт өте келе дамып келді. Меркантилизм бәсекелес ұлттардың есебінен мемлекеттік билікті арттыру және нығайту мақсатында ұлттың экономикасын мемлекеттік реттеуді қолдайды. Жоғары тарифтер, әсіресе өндірілген тауарларға, меркантилистік саясаттың дерлік барлық жағдайда кездесетін ерекшелігі болды. Меркантилизм құлдырауға дейін Еуропаның дамыған бөліктерінде және Африканың кейбір аймақтарында 16-дан 19-ғасырға дейін, протоиндустрияландыру кезеңінде үстемдік құрды. Кейбір сарапшылар оның индустрияландырушы елдердің экономикасында экономикалық араласу түрінде әлі де қолданылып жатыр деп санайды. Дүниежүзілік сауда ұйымы сияқты халықаралық ұйымдардың тарифтерді төмендетуге бағытталған күш-жігеріне қарамастан, саудаға қатысты тариф емес кедергілер неомеркантилизмде маңыздырақ роль атқарады.
Mercantilism is a nationalist economic policy that is designed to maximize the exports and minimize the imports for an economy. In other words, it seeks to maximize the accumulation of resources within the country and use those resources for one sided trade. The policy aims to reduce a possible current account deficit or reach a current account surplus, and it includes measures aimed at accumulating monetary reserves by a positive balance of trade, especially of finished goods. Historically, such policies might have contributed to war and motivated colonial expansion. Mercantilist theory varies in sophistication from one writer to another and has evolved over time. Mercantilism promotes government regulation of a nation's economy for the purpose of augmenting and bolstering state power at the expense of rival national powers. High tariffs, especially on manufactured goods, were almost universally a feature of mercantilist policy. Before it fell into decline, mercantilism was dominant in modernized parts of Europe and some areas in Africa from the 16th to the 19th centuries, a period of proto industrialization. Some commentators argue that it is still practised in the economies of industrializing countries, in the form of economic interventionism. With the efforts of supranational organizations such as the World Trade Organization to reduce tariffs globally, non tariff barriers to trade have assumed a greater importance in neomercantilism.
Тарих
Меркантилизм Еуропада экономикалық ойлаудың басым мектебіне айналды, ол Ренессанс дәуірінің соңы мен жаңа заманның басында (15-18 ғасырлар) қалыптасты. Меркантильдік тәжірибелердің куәлігі ерте заманғы Венеция, Генуя және Пиза қалаларында Жерорта теңізі саудасын бақылауға қатысты пайда болды. Дегенмен, ірі масштабты сауданы алғашқы рет дәл өлшеуге бастаған Ренессанстың эмпирикалық тәсілі меркантилизмнің экономикалық теориялардың жүйеленген мектебі ретінде туғанын белгіледі. Меркантилизмнің ең қарапайым түрі – алтын-көміртегілік саясат, бірақ меркантилистік жазушылар ақша айналымын баса назарлайды және оны жинап қоюға қарсы шығады. Олардың ақша металдарына жасаған баса назары қазіргі кездегі ақша ұсынымына қатысты идеялармен, мысалы, ақша ұсынымының өсуінің ынталандыру әсерімен үйлеседі. Фиаттық ақша және еркін айырбас бағамдары бұрынғыдай ақшалай қорлар туралы алаңдаушылықты жойды. Уақыт өте келе, өнеркәсіптік саясат ақшаға баса мән беруді ығыстырды, сонымен қатар соғыс жүргізу қабілетінен жалпы өркендеуді қолдауға көшуге әкелді. Англияда меркантилизмге алғашқы масштабты және интеграциялық көзқарас Елизавета дәуірінде (1558–1603) қолданылды. Ұлттық сауда балансы туралы алғашқы мәлімдеме 1549 жылғы «Англияның осы мемлекетінің жалпы байлығы туралы әңгіме» еңбегінде келтірілді: «Біз әрқашан шет елдерден сатқаннан артық сатып алмауымыз керек, әйтпесе біз өзімізді кедейлендіріп, оларды байытамыз». Бұл кезеңде Елизавета патшайымының (1558–1603) сарайы испандық сауда монополиясына қарсы тұра алатын және елде алтынның өсуін кеңейте алатын теңіз және сауда флотын дамытуға бағытталған түрлі, бірақ көбінесе үйлесімсіз күш-жігерлер көрсетті. Елизавета патшасы Парламентте сауда және теңіз қатынасы туралы заңдарды қабылдады және ағылшын кемелерін қорғау және дамыту үшін әскери-теңіз күштеріне бұйрық берді. Ағылшын меркантилистік жүйесін құруға ең көп үлес қосқан авторлардың қатарында Джерард де Малинс (1585–1641) және Томас Мун (1571–1641) болды, олар алғаш рет Елизаветалық жүйені (Шет елдік сауда арқылы Англияның қазынасы немесе шет елдік сауданың теңгерімі – біздің қазынамыздың ережесі) түсіндірді, одан кейін Жосия Чайлд (шамамен 1630/31–1699) оны одан әрі дамытты. 17 ғасырда көптеген француз авторлары француз саясатын мемлекеттік меркантилизмге бекітуге көмектесті, өйткені король Людовик XIV (1643–1715 жылдары билік етті) 1665 жылдан 1683 жылға дейін қаржының бас бақылаушысы Жан Батист Колберттің басшылығымен тарифтік жүйені қайта қарады және өнеркәсіптік саясатты кеңейтті. Колбертизмнің негізінде мемлекет экономикалық салада да, дипломатиялық салада да билік етуі керек деген қағида жатты, ал король анықтаған мемлекеттің мүдделері саудагерлердің және басқалардың мүдделерінен жоғары тұрды. Меркантильдік экономикалық саясат мемлекетті құруға бағытталған, әсіресе үздіксіз соғыстар кезінде, ал теоретиктер экономиканы күшейтудің және шетелдік қарсыластарды әлсіретудің жолдарын табуды мемлекетке міндеттеді. Еуропада меркантилизмге академиялық сенім 18 ғасырдың соңында Шығыс Үндістан компаниясы ірі сауда ұлты болған Моғол Бенгалиясын аннексиялағаннан кейін және Адам Смит (1723–1790) мен классикалық экономистердің аргументтеріне байланысты Шығыс Үндістан компаниясының қызметі арқылы Британдық Үндістанды құрудан кейін төмендеді. Наполеонның билігінде (1799 жылдан 1814/1815 жылға дейін) француз экономикасы айтарлықтай либералдануға ұшырады. 1846 жылы Роберт Пилдің басшылығымен британ Парламентінің Жүгері заңдарын жоюы еркін сауданың баламалы жүйе ретінде пайда болуын білдірді.
Франция
Меркантилизм Францияда 16 ғасырдың басында, француз саясатында монархия басым күшке айналғаннан кейін пайда болды. 1539 жылы Испания мен Фландрияның кейбір аймақтарынан жүн тауарларын импорттауға тыйым салынған маңызды жарлық шығарылды. Келесі жылы алтын-күміс экспортына бірқатар шектеулер қойылды. 16 ғасырдың қалған бөлігінде одан әрі протекционистік шаралар енгізілді. Француз меркантилизмінің гүлденуі 17 ғасырда 22 жыл бойы қаржы министрі болған Жан Батист Колбермен тығыз байланысты, сондықтан француз меркантилизмін кейде колбертизм деп атайды. Колбер тұсында француз үкіметі экспортты арттыру мақсатымен экономикаға белсенді араласты. Импортты шектеуші және экспортты қолдаушы протекционистік саясат жүзеге асырылды. Өнеркәсіптер гильдиялар мен монополияларға біріктірілді, ал өндіріс мемлекет тарапынан, түрлі өнімдерді қалай өндіру керектігін көрсететін мыңнан астам директивалар арқылы реттелді. Өнеркәсіпті дамыту үшін шетелдік шеберлер мен қолөнершілер шақырылды. Колбер ішкі саудаға кедергілерді де азайтуға, ішкі тарифтерді төмендетуге және кең жолдар мен каналдар желісін салуға жұмыс істеді. Колбердің саясаты тиімді болды, Францияның өнеркәсіптік өндірісі мен экономикасы осы кезеңде едәуір өсті, нәтижесінде Франция Еуропаның жетекші күшіне айналды. Алайда, Францияны ірі сауда державасына айналдыруда ол толыққанды сәттілікке жете алмады, ал Ұлыбритания мен Голландия Республикасы осы салада көшбасшы болып қала берді. Мемлекеттік бақылаудағы монополиялар кең таралған, әсіресе Англия азаматтық соғысынан бұрын, бірақ олар көбінесе дау тудырды. Колонияларына қатысты британдық меркантилизмде үкімет пен саудагерлер саяси билік пен жеке байлықты арттыру мақсатымен серіктес болды, басқа еуропалық державаларды ығыстыруды көздеді. Үкімет өз саудагерлерін қорғады – және шетелдіктерді сауда кедергілері, ережелер және отандық өнеркәсіпке берілетін субсидиялар арқылы ығыстырды, бұл елден экспортты барынша арттырып, импортты азайту үшін жасалды. Үкімет контрабандамен күресуге мәжбүр болды, ол 18 ғасырда француз, испан немесе голланд саудасына қойылған шектеулерді айналып өту үшін американдықтардың таңдаған тәсіліне айналды. Меркантилизмнің мақсаты – үкіметке пайда әкелетін сауда оң балансын қамтамасыз ету болды. Үкімет алымдар мен салықтар арқылы өз үлесін алып, қалғанын Ұлыбританиядағы саудагерлерге берді. Үкімет кірісінің көп бөлігін Корольдік теңіз флотына жұмсады, ол Ұлыбританияның колонияларын қорғады, сонымен қатар басқа еуропалық державалардың колонияларын басып алуда маңызды рөл атқарды. Британдық меркантилист жазушылардың өзі ішкі бақылаудың қажеттігі туралы бөлінді. Осылайша, британдық меркантилизм көбінесе сауданы бақылауға бағытталған күш-жігер түрінде көрінді. Экспортты ынталандыру және импортты шектеу үшін көптеген ережелер енгізілді. Импортқа тарифтер қойылды және экспортқа сыйлықтар берілді, ал кейбір шикізаттардың экспортына толық тыйым салынды. Кеме жүру туралы заңдар шетелдік саудагерлерді Англияның ішкі саудасына қатысудан алды. Британдықтардың Америкадағы колонияларындағы саясаты Он үш колонияның тұрғындарымен қақтығысқа әкелді, ал меркантильдік саясат (басқа еуропалық державалармен сауданы тыйым салу және контрабандаға тыйым салу сияқты) Америка революциясына соққы берді. Меркантилизм сауданың нөлдік жиынтық ойын екенін үйретті, яғни бір елдің пайдасы сауда серіктесіне келтірілген зиянға тең. Алайда, жалпы алғанда, меркантильдік саясат Ұлыбританияға оң әсер етті, елді әлемдегі жетекші сауда державасына және жаһандық гегемонға айналдыруға көмектесті.
Басқа елдер
Еуропаның басқа да елдері де меркантилизмді әртүрлі деңгейде қабылдады. Еуропаның ең тиімді саудагеріне айналған Нидерланды сауданы шектеуге мүдделі болмады және меркантильді саясатты аз қабылдады. Меркантилизм Орталық Еуропа мен Скандинавияда Отыз жылдық соғыстан (1618–48) кейін кеңінен таралды, оның көрнекті жақтастары Швецияның Кристинасы, Курляндияның Якоб Кеттлер және Данияның Кристиан IV болды. Габсбургтың Киелі Рим императорлары меркантильді саясатқа ұзақ уақыттан бері қызығушылық танытқан, бірақ олардың империясының ауқымды және орталықтандырылмаған болуы осындай идеяларды іске асыруды қиындатты. Империяның бірнеше құрамына кіретін мемлекеттер меркантилизмді қабылдады, ең бастысы – Пруссия, Фридрих Ұлының тұсында Еуропадағы ең қатаң бақыланатын экономикаға ие болды. Испания жаңа дүниеден алтын мен күміс сияқты құнды металдардың көп мөлшерін қазынасына әкелген кезде меркантилизмнен пайда тапты. Бірақ, уақыт өте келе Испанияның экономикасы құлдырады, өйткені ол алтынның көп көлемінен туындаған инфляцияға бейімделе алмады. Корольдіктің күшті араласуы Испания тауарлары мен қызметтерін қорғау үшін қиын заңдарды қабылдауға әкелді. Испаниядағы меркантильді протекционистік саясат Кастилия тоқыма өнеркәсібінің ұзақ мерзімді сәтсіздігіне себеп болды, өндіріс белгілі бір деңгейде ұсталып, тиімділік жыл сайын күрт төмендеді. Испанияның қатты қорғалған өнеркәсіптері аштыққа әкелді, себебі оның егістік жерінің көп бөлігі астық емес, қой шаруашылығына пайдаланылуы тиіс болды. Олардың астығының көп бөлігі Еуропаның Балтық аймағынан импортталды, бұл Испанияның ішкі аймақтарында азық-түлік тапшылығын тудырды. Испанияның өз колонияларымен сауданы шектеуі – голландтардың Испания империясынан бөлінуіне себеп болған факторлардың бірі болды. Осы саясаттардың салдарынан Испания 1557, 1575 және 1596 жылдары төлемдерді тоқтатып, банкротқа ұшырады. 17 ғасырдағы экономикалық құлдырау кезінде Испанияда тұтас экономикалық саясат болған жоқ, бірақ Филип V француз меркантилистік саясатын белгілі бір жетістікпен енгізді. Османлы Ұлы Визирі Кеманкеш Кара Мустафа-паша да Ибрагим I билігінде болған кезде меркантильді қаржылық саясатты ұстанды. Петр I (Ұлы Петр) тұсында Ресей меркантилизмді іске асыруға тырысты, бірақ Ресейде үлкен саудагерлер тобы немесе өнеркәсіптік база болмағандықтан көп жетістікке жете алмады.
Соғыстар мен империализм
Меркантилизм – экономиканы соғыс жүргізу құралы ретінде пайдаланып, соғыс жүргізудің экономикалық нұсқасы болды. Әлемдік сауда деңгейі тұрақты деп есептелгендіктен, бір елдің саудасын арттырудың жалғыз жолы – оны басқа елден алу еді. Көптеген соғыстар, әсіресе ағылшын-голландия және франко-голландия соғыстары тікелей меркантилистік теориялармен байланысты болуы мүмкін. Көптеген соғыстардың басқа себептері болғанымен, олар жауды нақты анықтау арқылы меркантилизмді күшейтті және жау экономикасына келтірілген зиянды ақтады. Меркантилизм осы дәуірдегі империализмді күшейтті, себебі көптеген елдер алтынның (Мексикадағыдай) немесе қанттың (Батыс Үндістандағыдай) көзі болатын жаңа колонияларды жаулап алуға көп күш жұмсады, сондай-ақ эксклюзивті нарықтарға айналды. Еуропалық билік бүкіл әлемге тарады, көбінесе белгілі бір географиялық аймақтарда үкімет кепілдігімен монополияға ие компаниялардың (мысалы, Голландтың Шығыс Үндістан компаниясы немесе Гудзон шығанағы компаниясы, қазіргі Канадада жұмыс істейді) қолдауымен. 17 ғасырдың басында еуропалық державалардың теңіз арқылы отарлар құруымен меркантильдік теория жаңа және кең мағынаға ие болды, оның мақсаты мен идеалы ұлттық және империалистік болды. Коммунизм мен меркантилизм арасындағы байланысты марксистік экономист және социолог Джованни Арриги зерттеді, ол меркантилизмді үш компоненттен тұратындығын атап өтті: «тұрақтандырушы колониализм, капиталистік құлдық және экономикалық ұлтшылдық», сондай-ақ құлдықтың «бір жағынан жағдай, екінші жағынан отаршылдықтың сәттілігінің нәтижесі» екенін көрсетті. Францияда үшбұрышты сауда әдісі 17 және 18 ғасырлар бойы меркантилизмді жалғастырудың ажырамас бөлігі болды. Экспортты арттыру және импортты азайту үшін Франция Атлантика маршрутын қатаң сақтады: Франциядан Африкаға, Америкаға, содан кейін Францияға. Бірақ Мирабо (1715–1789) «меркантилизм» терминін одан бұрын қолданған. Меркантилизм саяси биліктің бұрынғы нұсқасының – патшалардың құдайлық құқығы мен абсолюттік монархияның экономикалық қарсыласы ретінде танылды. Ғалымдар меркантилизмнің неліктен 250 жыл бойы экономикалық идеологияға үстемдік еткенін талқылайды. Якоб Винердің пікірінше, меркантилизм – қарапайым, ақылға қонымды жүйе, оның логикалық кемшіліктері сол кездегі адамдарға көрінбеген, себебі олардың қажетті талдау құралдары болмады. Роберт Б. Экелунд сияқты ғалымдар қолдайтын екінші мектеп меркантилизмді қателік емес, оны жасағандар үшін ең жақсы жүйе деп есептейді. Бұл мектеп рента іздейтін саудагерлер мен үкіметтер меркантилистік саясатты дамытып, күшіне енгізгенін айтады. Саудагерлер монополиялардан, шетелдік бәсекелестіктің шектелуінен және жұмысшылардың кедейлігінен үлкен пайда тапты. Үкіметтер саудагерлерден алынатын жоғары тарифтер мен төлемдерден пайда көріп отырды. Кейінгі экономикалық идеялар көбінесе ғалымдар мен философтармен дамытылса, меркантилистік жазушылардың көпшілігі саудагерлер немесе мемлекеттік қызметкерлер болды. Монетаризм меркантилизмнің үшінші түсіндірмесін ұсынады. Еуропа саудасы Азиядан тауарлар үшін ақшалай алтынды экспорттап, ақша ұсынымын азайтып, бағалар мен экономикалық белсенділікке төмен қысым жасады. Бұл гипотезаның дәлелі – британ экономикасындағы инфляцияның Революциялық және Наполеон соғыстарына дейін болмауы, сол кезде қағаз ақша танымал болды. Төртінші түсіндірме – дәуір соғыстарының кәсібиленуі мен техникалық жарақтандырылуы, соғыс жағдайында жеткілікті резервтік қорды сақтауды қымбатқа түсетін және бәсекеге қабілетті бизнеске айналдырды. Меркантилизм Еуропа экономикасының өзгеру кезеңінде дамыды. Оқшауланған феодалдық иеліктер орталықтандырылған ұлттық мемлекеттермен алмастырылды, олар биліктің орталығына айналды. Кемелердегі технологиялық өзгерістер мен қалалық орталықтардың өсуі халықаралық сауданың тез өсуіне әкелді. Меркантилизм осы сауданың мемлекеттерге қалай көмектесуіне баса назар аударды. Тағы бір маңызды өзгеріс – қос жазбалы есеп жүргізу және қазіргі заманғы бухгалтерлік есептің енгізілуі болды. Бұл есеп жүйесі сауданың кірісі мен шығысын өте нақты көрсетті, сауда балансын мұқият тексеруге ықпал етті. Жаңа нарықтар мен жаңа кен орындары сыртқы сауданы бұрынғыдан да көп көлемге жеткізді, нәтижесінде «бағалардың күрт өсуі» және «сауда-саттық белсенділігінің өсуі» байқалды. Меркантилизмге дейін Еуропадағы ең маңызды экономикалық жұмыстарды орта ғасырлық схоластик теоретиктер жасаған. Бұл ойшылдардың мақсаты христиан дінінің ізгілік пен әділеттілік туралы ұстанымдарына сәйкес келетін экономикалық жүйені табу болды. Олар негізінен микроэкономикаға және жеке тұлғалар арасындағы жергілікті саудаға назар аударды. Меркантилизм орта ғасырлық көзқарасты ауыстыра бастаған басқа теориялар мен идеялармен тығыз байланысты болды. Осы кезеңде Макиавеллилік саясат пен халықаралық қатынастардағы мемлекеттік мүдделердің басымдығы қабылдалды. Томас Гоббстың еңбектеріне меркантилистік идея, барлық сауданың нөлдік жиынтығы болғандығы туралы түсінік енгізілді, онда әр тарап өзін-өзі басып озуға тырысады. Бұл қара көзқарас Пуритандық әлемге де сай келді, және Оливер Кромвель үкіметінің 1651 жылғы Навигациялық жарлығы сияқты меркантилистік заңдар қабылданды. Жан Батист Кольбердің 17 ғасырдағы Франциядағы жұмысы классикалық меркантилизмнің үлгісіне айналды. Ағылшын тілінде сөйлейтін елдерде оның идеялары Адам Смиттың 1776 жылы жарияланған «Ұлттардың байлығы» және кейінірек Давид Рикардоның салыстырмалы артықшылықтар туралы түсіндірмесімен сынға алынды. 19 ғасырдың ортасына қарай Ұлыбритания мен Франция меркантилизмді жобадан шығарды. Британ империясы еркін сауданы қабылдады және әлемнің қаржы орталығы ретіндегі билігін осы саясатты ілгерілету үшін пайдаланды. Гайана тарихшысы Уолтер Родни меркантилизмді еуропалық сауданың бүкіл әлемдік даму кезеңі деп сипаттайды, ол 15 ғасырда португал және испан саяхатшыларының Африка, Азия және Жаңа дүниеге жасаған сапарларымен басталды.
Меркантилизмнің соңы
Адам Смит, Дэвид Юм, Эдвард Гиббон, Вольтер және Жан Жак Руссо антимеркантилистік ойдың негізін қалаушылар болды. Сан алуан ғалымдар Смит оны толықтай алмастыратын идеологияны қалыптастырмас бұрын меркантилизмнің маңызды кемшіліктерін анықтады. Хьюм, Дадли Норт және Джон Локк сияқты сыншылар меркантилизмнің көп бөлігін күлдіретіп, 18-шы ғасырда оның ықпалы бірте-бірте азайды. 1690 жылы Локк бағалардың ақша мөлшеріне пропорционалды түрде өзгеретінін дәлелдеді. Локктың Екінші трактаты антимеркантилистік сынның мәніне нұсқау береді: әлемдегі байлық шектеулі емес, ол адам еңбегінің нәтижесінде жаратылады (Локктың еңбек құнының теориясының бастапқы көрінісі). Меркантилистер абсолюттік және салыстырмалы артықшылықтар ұғымдарын (бұл идея 1817 жылы Дэвид Рикардомен толыққанды айқындалды) және сауданың пайдасын түсінбеді. Юм меркантилистердің тұрақты оң сауда балансын қамтамасыз ету мақсатының мүмкін еместігін атап көрсетті. Бір елге ақша ағыны көбейгенде, оның ұсынымы артып, сол мемлекеттегі ақшаның құны басқа тауарлармен салыстырғанда төмендейді. Керісінше, ақша экспорттаушы мемлекетте оның құны бірте-бірте өседі. Соңында, жоғары бағалы елден төмен бағалы елге тауар экспорттаудың тиімділігі жоғалады және сауда балансы өзгеріп кетеді. Меркантилистер бұл мәселені дұрыс түсінбеді, ақша мөлшерінің артуы барлық адамның байып кетуіне әкеледі деп ұзақ уақыт бойы талас-тартыс жасады. Ақшаға (алтын мен күміс) берілген мән де маңызды сынға ұшырады, тіпті көптеген меркантилистер алтын мен күмістің маңыздылығын азайта бастады. Адам Смит коммерциялық жүйенің негізінде "байлықты ақшамен шатастырудың кең таралған жаңылысы" жатқанын, алтынның басқа тауарлар сияқты екенін және оған ерекше қараудың қажеті жоқ екенін атап өтті. Меркантилизмді рентаны іздеудің бір түрі деп сынға алу да сынға ұшырады, өйткені 1930 жылдары Джейкоб Винер сияқты ғалымдар Мун сияқты саудагер-меркантилистердің шетелдегі ағылшын тауарларының бағасын көтеруден пайда таппайтынын көрсетті. Меркантилизмді толығымен жоққа шығарған алғашқы мектеп – Францияда өз теорияларын дамытқан физиократтар болды. Олардың теорияларында да бірнеше маңызды мәселелер болды, ал меркантилизмді алмастыру Адам Смит 1776 жылы "Халықтардың байлығы" атты еңбегін жариялағанға дейін күткен еді. Бұл кітапта қазіргі классикалық экономика деп аталатын ғылымның негіздері баяндалған. Смит кітаптың маңызды бөлігін меркантилистердің аргументтерін жоққа шығаруға арнады, бірақ көбінесе бұл меркантилистік ойдың оңайлатылған немесе асыра көрсетілген нұсқалары болды. Британияда 18-шы ғасыр бойы меркантилистік шектеулер бірте-бірте алынып тасталды, ал 19-шы ғасырда британ үкіметі еркін сауданы және Смиттің "laissez faire" экономикалық саясатын толық қабылдады. Еуропада бұл процесс сәл өзгеше болды. Францияда экономикалық бақылау әлі де патша отбасының қолында болды және меркантилизм француз революциясына дейін жалғасты. Германияда меркантилизм 19-шы және 20-шы ғасырларда, экономикалық тарихи мектептің басымдыққа ие болған кезеңде маңызды идеология болып қала берді.
Мұра
Адам Смит экономикада өндіріске басымдық берген меркантилизм ілімін сынады; ол тұтынудың ең маңызды екенін айтты. Сонымен қатар, меркантильдік жүйе саудагерлерге ұнаған, себебі ол қазірде жалға алушылық деп аталады. Джон Мейнард Кейнс өндіріс процесін ынталандырудың, жаңа меркантилизмге пайда келтірген тұтынуды ынталандырумен бірдей маңызды екенін мәлімдеді. Кейнс классикалық кезеңнен кейінгіде алтын мен күміс қорларына (баллонға) басты назар аударудың орынды екенін де айтты. Қағаз ақша пайдаланбаған дәуірде алтын мен күмістің көбеюі – меркантилизмнің экономиканың қорын немесе ақша ұсынысын арттыруының бір жолы болды. Кейнс меркантилизм жақтаған ілімдер ішкі және сыртқы шығындарды жақсартуға көмектесетінін, себебі саясат ішкі пайыздық ставканы төмендетті, ал шетелдіктердің инвестицияларына – сауданың оңтайлы тепе-теңдігін құруға бағытталғанын қайталады. Кейнс және 20-ғасырдың басқа экономистері де төлемдер балансының маңызды мәселе екенін түсінді. Кейнс, меркантилизм сияқты, экономикаға мемлекеттік араласудың қажет екенін де қолдады. 2010 жылдан бері "меркантилизм" сөзі жиі жағымсыз мағынада қолданылады, көбінесе түрлі протекционизм формаларын сынау үшін пайдаланылады. Кейнсиандық (және оның кейінгі идеялары) пен меркантилизм арасындағы ұқсастықтар кейде сыншыларды оларды неомеркантилизм деп атауға итермелейді. Пол Сэмюэлсон Кейнс аясында меркантилизм туралы былай деп жазды: "Жұмыспен қамту толық емес және жалпы ұлттық өнім оңтайлы емес болса, барлық жаңсақ меркантилистік аргументтер дұрыс болып шығады". Жапонияның экономикалық жүйесі сияқты бірнеше меркантилистік саясаттарды көшіретін басқа да жүйелер кейде неомеркантилистік деп аталады. Newsweek журналының 2007 жылғы 14 мамырдағы санында жарияланған мақаласында бизнес-сарапшы Роберт Сэмюэлсон Қытайдың неомеркантилистік сауда саясатын ұстанатынын, бұл Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі халықаралық экономикалық құрылымды құлдырату қаупін тудыратынын жазды. Ротбард меркантилизмді тұжырымды экономикалық теория ретінде емес, мүдделі тараптардың әртүрлі экономикалық саясаттарына жасаған пост-фактум рационализациялардың тізбегі ретінде қарастырды. Нақты жағдайларда протекционистік меркантилистік саясаттар оларды қабылдаған мемлекетке маңызды және оң әсер етті. Адам Смит, мысалы, Навигациялық заңдарды мақтады, себебі олар британдық сауда флотын едәуір кеңейтті және 18-шы ғасырдан бастап Ұлыбританияны әлемдік теңіз және экономикалық үстемдікке айналдыруда маңызды рөл атқарды. Сондықтан кейбір экономистердің пікірінше, жаңадан құрылған салаларды қорғау, қысқа мерзімде зиян келтірсе де, ұзақ мерзімде пайдалы болуы мүмкін.