Кіріспе
Склерокарья бирея (σκληρός, "қатты" дегенді білдіреді, және κάρυον, "жаңғақ", ет тәрізді жемісінің ішіндегі қабыққа сілтеме жасай отырып), көбінесе марула деп аталады, Оңтүстік Африканың миомбо ормандарына, Батыс Африканың Судано-Сахель аймағына, Шығыс Африканың саванна ормандарына және Мадагаскарға тән, орташа мөлшердегі жапырақты жеміс беретін ағаш.
Sclerocarya birrea (σκληρός , meaning "hard", and κάρυον , "nut", in reference to the stone inside the fleshy fruit), commonly known as the marula, is a medium sized deciduous fruit bearing tree, indigenous to the miombo woodlands of Southern Africa, the Sudano Sahelian range of West Africa, the savanna woodlands of East Africa and Madagascar.
Сипаттама
Ағаштың сабағы біржақты, жапырағы кең жайылып өседі. Қабығы сұр түсті, дақтанған. Ағаштың биіктігі көбінесе 18 метрге дейін жетеді, төменгі биіктіктерде және ашық орманды жерлерде өседі. Бұл түрдің Африка мен Мадагаскардағы таралуы банту тайпаларының қоныс аударуымен байланысты. Марула ағаштарын адамдар қолға үйреткендігіне қатысты белгілі бір дәлелдер бар, себебі шаруашылық жерлерінде өсетін ағаштардың жемістері ірі болады. Жемістері желтоқсан мен наурыз айлары аралығында піседі, қабығы (экзокарп) ашық сары, еті (мезокарп) ақ түсті. Піспеген кезде жасыл түсті күйде жерге түседі, содан кейін жерде сары түске жетеді. Олардың дәмді әрі қышқыл, айқын және ерекше хош иісі бар. Ішінде жаңғақтай мөлшердегі, қалың қабырғалы тас (эндокарп) орналасқан. Бұл тастар құрғағаннан кейін бір жағынан 2 (кейде 3) кішкентай дөңгелек тығындарды шығарып, тұқымдарды ашыққа шығарады. Жемістері – эндокарптың ішінде бір тұқымнан тұратын дәнекті жемістер, бірақ олардың саны төртке дейін болуы мүмкін. Тұқымдары нәзік жаңғақ дәмді және өте ізделіс болады, әсіресе кішкентай кеміргіштер үшін, олар тұқымның тығындары орналасқан жерін дәл біліп, сол жерден шағып жейді. Ағаштар екі жынысты. Еркек ағаштар гүлшоғырында бірнеше еркек гүлдерін шығарады. Гүлдерінің гүл жапырақтары мен тостаған жапырақтары қызыл түсті, әр гүлде шамамен 20 тостағаншасы болады. Сирек жағдайларда еркек гүлде гинециум пайда болып, ол екі жынысты гүлге айналады. Аналық гүлдер жеке-жеке гүлсабақтарында өседі және аналық гүл мүшелеріне ие.
Дәстүрлі қолданыстар
Жемісі дәстүрлі түрде Африкада тамақ ретінде қолданылады және зор әлеуметтік-экономикалық маңызға ие. Жеміс шырыны мен қамы (целлюлозасы) сумен араластырылып, 1–3 күн бойы ашытылады, осылай дәстүрлі алкогольді сусын – марула сырасы жасалады. Жемістен құйылған алкогольді сусын (мароэла мампуэр) Оңтүстік Африка жазушысы Герман Чарльз Босманның әңгімелерінде еске алынады. Марула майы теріні ылғалдандыру үшін және Оңтүстік Африкадағы Сан халқының тамақтануында жеуге жарамды май ретінде пайдаланылады. Марула ағашы Оңтүстік Африкада қорғалады. Жемістер өңдеу орналастыруларына жеткізіледі, онда жеміс қамы, тұқымдары, ядролары және ядро майы алынып, жыл бойы өңдеу үшін сақталады.
Басқа түрлердің пайдалануы
Марула жемісін Оңтүстік Африканың әртүрлі жануарлары жейді. Жирафтар, мүйізқұйрықтар мен пілдер марула ағаштарымен қоректенеді, олардың ішінде пілдер ең көп жейтін жануарлардың бірі. Пілдер маруланың қабығын, бұтақтарын және жемістерін жейді, бұл ағаштардың таралуын шектеуі мүмкін. Жануарлар жегеннен кейін зақымданған қабықтарды марула ағаштарын анықтау үшін пайдалануға болады, себебі пілдер оларды артықшылықпен таңдайды. Пілдер марула тұқымдарын өз нәжісі арқылы таратуға көмектеседі. 1974 жылы шыққан Джейми Уис түсірген «Жануарлар – әдемі адамдар» атты деректі фильмінде пілдер, страустар, мүйізқұйрықтар мен бабуиндер ашыған марула жемісін жеп, мас болып қалғандары көрсетілген, сондай-ақ бұл туралы хабарлар бұқаралық ақпарат құралдарында да жарияланған. Бұл жемісті пілдер жиі жейді, бірақ оларға әсер ету үшін үлкен мөлшерде ашыған марула жеу қажет.