Кіріспе

Түзетуші линзаның түрі

Монокл – бір ғана көздің көру қабілетін түзету немесе жақсарту үшін қолданылатын түзетуші линзаның түрі. Ол көздің алдына орналастырылған дөңгелек линзадан тұрады және көздің қуысымен бекітіледі. Моноклдың жоғалып кетпеуі үшін, көбінесе, оның бір шетінен киімге жіп немесе сым, ал екінші шетінен линзадағы тесікке немесе, көбінесе, линзаның шетіне бекітілген сым сақинасына жалғастырылады.

Шығу тегі

Пруссиялық антиквар Филипп фон Стош 1720 жылдары Римде гравюралар мен антикварлы граверленген асыл тастарды жақыннан қарау үшін монокл таққан, бірақ монокл 19 ғасырға дейін джентльмендер киімінің бір бөлігіне айналмаған. 1790 жылдардағы дендилердің зерттеуге арналған көзілдірі жоғары сәндегі бұйым болды, ол моноклден тұтқасы бар және лорнет сияқты көзге ұсталатынымен ерекшеленеді, монокл көз ұңғысымен бекітілмейді.

Стильдер

Моноклдің үш қосымша стилі бар. Бірінші стиль – көздің орбитасына енгізілетін линзасы бар қарапайым металл шеңберден тұрады. Бұл Англияда киілетін алғашқы моноклдар еді және 1830 жылдардан бастап кездесе бастады. Екінші стиль, 1890 жылдары дамыған, ең күрделісі болып есептеледі, ол галерея деп аталатын көтеріңкі жиекті кеңейтілген жақтаудан тұрады. Галерея моноклді көздің орбитасынан сәл көтеріп, оның орнында тұрақтап, кірпіктердің бұрмалауына жол бермес үшін жасалған. Галереясы бар моноклдар көбінесе ең қымбатқа бағаланатын. Байлар өз көздерінің орналасуына қарай жақтауды тапсырыспен жасатып алатын. Галереялы моноклдің бір түрі – «серпімді галерея», онда галерея үш тіреуге тіреліп тұрған, жалпақталған, тісті сымнан жасалған толық емес шеңбермен ауыстырылды. Сымның екі ұшы біріктіріліп, монокл көздің орбитасына орналастырылып, содан соң босатылатын, галерея серпіп, моноклді орнында ұстап тұратын. Үшінші стильдегі монокл жақтаусыз болады. Ол кесілген шыныдан тұрады, жиегі тісті болып келеді, кейде сым үшін бір жағына тесік салынады. Көбінесе жақтаусыз моноклде сым болмайды және оны еркін киюге болады. Бұл стиль 20 ғасырдың басында танымал болды, себебі линзаны кез келген көз орбитасына сәйкес келетіндей етіп, қымбат жақтаусыз кесуге болады. Егер монокл тапсырыспен жасалса, оны аз күш жұмсап, сенімді киюге болады. Дегенмен, монокл киюшілер моноклдің түсіп кетпеуі үшін оны мезгіл-мезгіл түзетуі қажет. Көп жағдайда тек байлар ғана тапсырыспен жасалған моноклді алуға шамасы жететін, ал кедейлер ыңғайсыз және нашар бекітілген моноклдерге көнуге мәжбүр болатын. Халық пікірінде, монокл бет-әлпетіне қарай оңай түсіп кетуі мүмкін. Бұрынғы комедиялық тәсіл осыны пайдаланады: жоғары сыныпты джентльмен қандай да бір оқиғаға қатты таңданыс білдіріп, моноклі ішімдікке түсіп немесе еденге сынып жатады.

Орынды пайдаланушылар

XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында монокл көбінесе бай, жоғары топтағы ер адамдармен байланысты болды. Таңғы пальто мен цилиндрмен үйлестірілген монокл 1890-жылдардағы стереотиптік капиталист имиджін толықтырды. Моноклдер осы кезеңдегі неміс әскери шенеуніктердің де аксессуары болды, әсіресе Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстарда. Монокл таққан неміс әскери шенеуніктерге Гельмут Вейдлинг, Ханс Кребс, Вернер фон Фрич, Эрих Людендорф, Вальтер Модель, Вальтер фон Райхенау, Дитрих фон Заукен, Вильгельм Кейтель, Дитрих фон Чолтиц, Ханс фон Зеект және Хьюго Сперрле кіреді. Моноклдер 19 ғасырдың соңында кең таралған, бірақ бүгінде сирек кездеседі. Бұл, көбінесе, оптометрия саласындағы жетістіктерге байланысты, олар рефракциялық қателерді дәл өлшеуге мүмкіндік береді, соның салдарынан әр көзге әртүрлі күшті көзілдіріктер мен контактты линзалар тағайындалады. Дегенмен, монокл XX ғасырдың басындағы сәнді лесбияндық айналымдарда танымал болды, онда олар әсер ету үшін монокл тағуға құмарланды. Мұндай әйелдердің қатарында Уна Леди Трубридж, Радклиф Холл және ваймарлық неміс тілшісі Сильвия фон Харден болды; неміс экспрессионисі Отто Дикстің «Журналист Сильвия фон Харденнің портреті» картинасында оның кейіпкері моноклмен бейнеленген. Монокл таққандардың арасында британдық саясаткерлер Джозеф Чемберлен, оның ұлы Остин, Генри Чаплин және Ангус Мод бар. Перси Топлис («Моноклді көтерілісші»), Пәкістанның негізін қалаушы Мұхаммед Әли Жинна, Португалия президенті Антониу де Спинола, кинорежиссерлер Фриц Ланг және Эрих фон Строгейм, XIX ғасырдың белгілі португал жазушысы Эса де Квироз, совет жазушысы Михаил Булгаков, актер Конрад Вейдт, дадаисттер Тристан Цара және Рауль Хаусман, эзотерикалық фашист Юлиус Эвола, француздық коллаборационист саясаткер Луи Даркье де Пеллепо, лауреат ақын Альфред Лорд Теннисон, әнші Ричард Таубер, дипломат Кристофер Эварт Биггс (өз шыны көзін жасыру үшін түтінді шыныдан жасалған монокл), майор Джонни Крэдок, актерлер Ральф Линн, Джордж Арлисс және Мартин Грин, сондай-ақ Карл Маркс кірді. Басқа жағынан, Г.Э.М. Анскомб монокл тағатын санаулы белгілі әйелдердің бірі болды. Абстрактты экспрессионист суретші Барнетт Ньюман моноклді көбінесе өнер туындыларын жақыннан қарау үшін тақты. Ричард Таубер бір көзінің қисықтығын жасыру үшін монокл тақты. Ирландиялық ақын Уильям Батлер Йейтс те кейде оны киіп жүрді.