Кіріспе
Етеккір кезінде және кейде етеккір алдында болатын ауыру.
Дисменорея – ауыруға төзімділіктің артуымен және қатты менструальді қан кетумен байланысты. Көптеген әйелдерде біріншілік дисменорея екінші жас тобының соңында біртіндеп басылады. Жүктілік те дисменореяның ауырлығын азайтады, менструация қайта басталғанда. Дегенмен, дисменорея менопаузаға дейін жалғасуы мүмкін. Дисменореямен ауыратын әйелдердің 5-15% күнделікті қызметке кедергі келтіретіндей ауыр симптомдарды бастан кешіреді.
Dysmenorrhea is associated with increased pain sensitivity and heavy menstrual bleeding. For many women, primary dysmenorrhea gradually subsides in late second generation. Pregnancy has also been demonstrated to lessen the severity of dysmenorrhea, when menstruation resumes. However, dysmenorrhea can continue until menopause. 5–15% of women with dysmenorrhea experience symptoms severe enough to interfere with daily activities.
Тәуекел факторлары
Генетикалық факторлар, стресс және депрессия дисменореяның қауіп факторлары болып табылады. Біріншілік дисменореяның қауіп факторлары: ерте менарх жасы, ұзақ немесе қанды айналмалар, темекі шегу және отбасында дисменорея болу тарихы. Дисменореяға бейімділікті арттыратын отбасылық бейімділік және генетикалық факторлардың мықты дәлелдері бар. Бұл аурумен байланысты метаболизм гендері мен иммунитетке жауапты гендерде көптеген полиморфизмдер мен генетикалық варианттар анықталды. Дисменореяның үш ерекше фенотипі анықталды: "көптеген ауыр симптомдар", "жеңіл локальдік ауырсыну" және "күшті локальдік ауырсыну". Әр фенотиптің негізінде жатқан генотиптерде айырмашылықтар болуы мүмкін, бірақ нақты корреляциялы генотиптер әлі анықталған жоқ. Бұл фенотиптер әртүрлі демографиялық топтарда әртүрлі деңгейде кездеседі, бұл популяциялардағы әртүрлі аллельдік жиіліктерді (раса, этникалық және ұлттық белгілері бойынша) көрсетеді. ESR1 геніндегі полиморфизмдер жиі ауыр дисменореямен байланысты. Екіншілік дисменореяның (ЭД) пайда болу жиілігі, жамбас аймағына немесе дененің басқа бөліктеріне әсер ететін негізгі патологиясы бар адамдардың әртүрлі аллельдерімен және генотиптерімен байланысты. Аурулары бар адамдарда олардың диагнозымен байланысты генетикалық мутациялар болуы мүмкін, бұл дисменореяны олардың негізгі диагнозының симптомы ретінде тудырады. Фибромиалгиясы бар және ESR1 генінің Xbal вариациясы мен Xbal AA генотипіне ие адамдардың негізгі патологиясынан туындаған жеңілден ауырға дейінгі айналмалы ауырсынуға бейім екендігі анықталды. Көбінесе, нақты аурудың белгісі болып табылатын немесе онымен байланысты генетикалық мутациялар дисменореяны негізгі аурумен бірге жүретін симптом ретінде тудыра алады. Екіншілік дисменореядан айырмашылығы, біріншілік дисменореяның (БД) негізгі патологиясы жоқ. Сондықтан генетикалық мутациялар мен вариациялар осы аурудың негізін құрайды және БД патогенезіне үлес қосады деп есептеледі. БД-мен байланысты бірнеше бір нуклеотидтік полиморфизмдер (SNP) бар. Ең көп зерттелгендерінің екеуі – MIF промоторындағы SNP және ісік некроз факторы (TNF α) геніндегі SNP. Макрофагтардың қозғалысын тежейтін фактор (MIF) промоторының 173 негіз жұбы цитозині гуанинмен ауыстырылғанда, адамның БД-ны бастан кешіру ықтималдығы артты. CC/GG генотипі ауыр айналмалы ауырсынуды бастан кешіру ықтималдығын арттырса, CC/GC генотипі аурудың жалпы адамға әсер ету ықтималдығын арттырып, үш фенотиптің кез келгенінің пайда болу ықтималдығын арттырады. Екінші байланысты SNP TNF α генінің бастапқы кодонынан жоғарырақ 308 негіз жұбында орналасқан, онда гуанин адениннің орнына ауыстырылды. Бұл локустағы GG генотипі аурумен байланысты және БД-ны болжауға мүмкін генетикалық маркер ретінде ұсынылды. MEFV гендеріндегі осы мутациялармен байланысты фенотиптер жақсы зерттелді; бұл мутациялар үшін гетерозиготалық адамдар БД-ға көбірек бейім, ол күшті ауырсыну фенотипі ретінде көрінеді. Жатырдағы простагландиндер мен басқа да қабыну медиаторларының бөлінуі жатырдың жиырылуына әкеледі және жүрек айну, құсу, ісіну және бас ауруы немесе мигрень сияқты жүйелік симптомдарға әкелуі мүмкін. Жатыр бұлшықеттері жиырылғанда, эндометрий тіндеріне қан ағынын қысқартады, нәтижесінде тіндер бұзылып, өледі. Жатыр жиырылулары жалғасады, өйткені олар ескі, өлі эндометрий тінін жатыр мойны арқылы қысып, аналық жолмен денеден шығарады. Бұл жиырылулар және жақын маңдағы тіндерге туындайтын уақытша оттегінің жетіспеушілігі айналма кезінде ауырсыну мен құрысуға себеп болады деп есептеледі. Дисменореясы жоқ адамдармен салыстырғанда, біріншілік дисменореясы барларда жатыр бұлшық еттерінің белсенділігі, жиырылу қабілеті және жиырылу жиілігі жоғарылайды.
Диагностика
Дисменорея диагнозы көбінесе күнделікті қызметке бөгет жасайтын етеккір ауыруының медициналық тарихы негізінде қойылады. Дегенмен, етеккір ауыруының күшін анықтау үшін жалпыға қабылданған стандартты әдіс жоқ.
Қосымша жұмыс
Дисменорея диагнозы қойылғаннан кейін, оның нақты себептерін анықтау және мүмкін болатын ауыр жағдайдың күшеюін болдырмау үшін, оның себептерін анықтауға бағытталған қосымша тексерулер қажет. Қосымша тексерулерге симптомдар мен менструальді циклдердің егжей-тегжейлі медициналық тарихын алу және жамбас мүшелерін тексеру кіреді. Бұл препараттар әдетте ауырсынудың түбірлі себебіне бағытталмаған емдеулерге қарағанда (мысалы, ацетаминофен) тиімдірек.
НСҚҚ
Ибупрофен және напроксен сияқты стероид емес қабынуға қарсы препараттар (НСПҚ) бастапқы дисменореяның ауыруын басуға тиімді. Олардың жанама әсерлеріне жүрек ауруы, асқазанның бұзылуы, асқазан жарасы және диарея жатады. 2009 жылғы жүйелі шолу (2023 жылы жаңартылған) контрацепциялық таблеткадағы эстрогеннің төмен немесе орташа дозасы дисменореямен байланысты ауыруды азайтатынын көрсетті. Сонымен қатар, әртүрлі контрацепциялық таблеткалардың арасында ешқандай айырмашылық анықталған жоқ. Депо-Провера да тиімді, себебі бұл әдістер көбінесе аменореяны тудырады. Жатыр ішіндегі құрылғы (Mirena IUD) симптомдарды азайтуға көмектесуі мүмкін.
Басқа
Бір шолу трансдермалды нитроглицериннің тиімді екенін көрсетті. Шолулар магнийді қосымша қабылдаудың тиімді болып көрінетінін көрсетті. Жылу НҚҚҚ-мен (стероид емес қабынуға қарсы препараттармен) салыстырғанда тиімді және көптеген науқастар үшін артықшылықты таңдау болып табылады, себебі оған қол жеткізу оңай және белгілі жанама әсерлері жоқ. Аптасына 3 рет 45-60 минутқа, айқын қарқынсыз жаттығулар жасау етеккір ауыруын азайтуға көмектеседі деген деректер бар.
Альтернативтік медицина
Дисменореяны емдеу үшін көптеген дәрілік өсімдіктер мен диеталық қосымшаларды, соның ішінде мелатонин, Е витамині, укроп, шалфей, ромашка, корица, дамасқ розасы, ревень, гуава және узараны қолдануға жеткілікті дәлелдер жоқ. Келесілерге қатысты әлсіз дәлелдерді зерделеу үшін қосымша зерттеулер қажет: чван, имбирь, валериана, затария, мырыш сульфаты, балық майы және В1 витамині. Бір шолуда тиамин мен Е витамині тиімді деп табылған. Салыстырулар имбирь ұнтағының біріншілік дисменореяға тиімді болуы мүмкін екенін көрсетеді. Шолулар біріншілік дисменореяға қытайлық дәрілік өсімдіктерінің тиімділігін көрсететін мәліметтерді тапты, бірақ бұл мәліметтердің әдістемелік сапасы нашар болды. 2016 жылғы Кокрана шолуында дисменореяға арналған акупунктураның тиімділігі белгісіз деп қорытындыланды. Зерттеулердің жобалануы мен жариялануындағы жағдайлар, жеткіліксіз есеп беру (жағымсыз әсерлерге көңіл аз бөлінген) және нәтижелердің тұрақсыздығы да алаңдау тудырды. Омыртқа манипуляциясының тиімділігі дәлелденбеген. 2006 жылғы жүйелі шолуда омыртқа манипуляциясының біріншілік және екіншілік дисменореяны емдеуде тиімді екенін көрсететін ешқандай мәлімет жоқ екені анықталды. Валериан, Humulus lupulus және Passiflora incarnata дисменореяны емдеуде қауіпсіз және тиімді болуы мүмкін.
Эпидемиология
Дисменорея – жасқа және нәсілге қарамастан, гинекологиялық проблемалардың ең көп кездесетінінің бірі. Көбінесе менструация кезеңіндегі әйелдерде таз аймағындағы аурудың себебі болып табылады. Дисменореяның жасөспірім қыздар мен репродуктивті жастағы әйелдердің 50-90% дейін қамтуы мүмкін деп есептеледі. Дисменорея туралы хабарлар, көбінесе жасөспірім шақтағы және 20 жастағы адамдар арасында көп, ал жас ұлғайған сайын азаяды. Бір зерттеуде жасөспірім әйелдер арасындағы қамту деңгейі 67,2% болса, екінші зерттеуде 90% көрсеткен. Тағы бір зерттеуде дисменорея қатысушылардың 36,4%-інде кездесетіні және жас кішірек болуымен, сондай-ақ бала тумауымен байланысты екені анықталды. Бала туу дисменореяны жеңілдетуі мүмкін, бірақ мұндай жағдай әрқашан бола бермейді. Бір зерттеуде біріншілік дисменореясы бар, бала тумаған әйелдерде 40 жастан кейін менструальдік аурудың күштілігі айтарлықтай төмендегені көрсетілді. Норвегияда жүргізілген сауалнама бойынша 20-35 жас аралығындағы әйелдердің 14 пайызы аурудың салдарынан мектепке немесе жұмыста қатыспайтыны анықталды. Жасөспірім қыздар арасында дисменорея – мектептен жиі қалудың басты себебі.