Кіріспе

Таоизм пантеонындағы ең жоғары құдайлар – Үш таза, сондай-ақ Үш таза жарқын, Үш таза бастау, Үш құдайлық ұстаз, Үш тазалық немесе Үш табиғат деп аударылады. Олар Таоның таза көрінісі және барлық сезімтал тіршілік иелерінің бастауы ретінде қарастырылады, сонымен қатар «Үш өмірлік принциптердің иелері» немесе ци. Олар «аспан, жер және тозақтың құдайлары» деп есептеледі. Діни таосизмде Таоның бір, екі және үшті қалай тудыратыны туралы теория да түсіндіріледі. Тао бірін тудырады – Ужи Тайцзиді тудырады, ол Ұлы Таоны бейнелейді, Хундун («Тәубесіз бастапқы бастаманың көктегі патшасы») жаратылыс алдындағы уақытта, Таолық Үштіктің біріншісі Юаньши Тяньцзун ретінде көрінеді. Юаньши Тяньцзун Ғаламның жаратылысының алғашқы кезеңін бақылайды және одан әрі Даобоо (道寶) «Тао қазынасы» деп аталады. Бір екіні тудырады – Тайцзи Инь-Яньді тудырады, Юаньши Тяньцзун Лингбао Тяньцзунға айналады, ол Янды Иньнен, тазаны күңгірттен бөліп, элементтерді тиісті топтарға жіктейді. Сондықтан ол «Заң қазынасы» деп те аталады. Цзин жалпы түсінікте «жазбалар» дегенді білдірсе, бұл жағдайда ол «өту» [Жаратылыс кезеңі] және табиғат заңдары, нәрселердің қалай болуы керектігі туралы да білдіреді. Жаратылыстың соңғы кезеңінде Даодэ Тяньцзун Лингбао Тяньцзуннан өркениетті алып келу және барлық тірі жандарға Заңды уағыздау үшін пайда болады. Сондықтан, ол «Шибо» (師寶) «Ұстаз қазынасы» деп те аталады. Үш тазаның әрқайсысы құдай және көктей. Юаньши Тяньцзун Жәді тауындағы Ю Цинь атты бірінші көкте билік етеді. Бұл көкке кіретін жол «Алтын қақпа» деп аталады. «Ол – барлық шындықтың бастауы, күн – барлық жарықтың бастауы сияқты». Лингбао Тяньцзун Шан Циннің аспанын билейді. Даодэ Тяньцзун Тай Циннің аспанын билейді. Үш таза тұлғаны көбінесе тақта отырған ақсақалдар ретінде бейнелейді. Таолық ойлау мектептері осы құдайлардың әрқайсысының айналасында дамыды. Таолық алхимия осы мектептердің үлкен бөлігі болды, өйткені Үш тазаның әрқайсысы дененің үш маңызды саласының біреуін білдірді: цзин, ци және шэн. Үш тазаның қауымы Таоға қайта оралуға әкеледі. Алғашқы таза – жалпыға ортақ немесе көктегі ци. Екінші таза – адамзат деңгейіндегі ци, ал үшінші таза – жер ци. Көктегі ци барлық планеталардың, жұлдыздардың және шоқжұлдыздардың ци немесе энергиясын, сондай-ақ Құдайдың энергиясын (жаратылу күші мен жалпыға бірдей сүйіспеншілікті) қамтиды. Адамзат деңгейіндегі ци – біздің планетамыздың бетінде бар және адам өмірін қолдап тұратын энергия, ал жер күші планетаның ішіндегі барлық күштерді, сондай-ақ бес элементтік күштерді қамтиды. Үш таза – Бастапқы Көк Энергиясының көрінісі болғандықтан, олар формасыз. Бірақ олардың жаратылыстағы рөлін түсіндіру үшін олар жиі үш негізгі түске киінген қарт құдайлар ретінде суреттеледі: Қызыл, Көк және Сары (немесе Жасыл) түстердің шығу тегінің жеке түсіндіруіне байланысты қосымша немесе алу құралдарымен. Олардың әрқайсысы өз тапсырмасына байланысты құдайлық затты ұстап тұрады. Юаньши Тяньцзун әдетте Жарату Жүгерін ұстап тұрған күйінде бейнеленеді, бұл оның Ғаламды қайта құрудағы рөлін білдіреді. Лингбао Тяньцзунның қолындағы Руйи билікті білдіреді: жаратылыстың екінші кезеңі, онда Ян Иньнен бөлініп, нәрселердің заңы орнатылды. Содан кейін Лингбао Тяньцзун Юаньши Тяньцзунның сол жағында отырды. Кейін, бәрі аяқталғаннан кейін, Даодэ Тяньцзун оң жақтағы орнын алды, желдеткіш Жаратылыстың аяқталуын бейнелейді, ал желдету әрекеті Таоны бүкіл адамзатқа таратуды білдіреді.

Синкретикалық нанымдар

Кейбір ғалымдар Тан дәуірінен бастап Үш Тазаның бейнелеу өнері мен діни тұжырымдары, сол кездегі христиан және даосизмнің тығыз байланысы мен өзара әсері салдарынан, Шығыс шіркеуінің Үштік туралы ұғымына ұқсас болған деп санайды. Нефрит императорына сенім басқа қытай діни дәстүрлерінен алынған, ал ол – барлық жаратылысты басқаратын олардың көмекшісі ретінде қарастырылды. Линбао Тяньцзун инь мен янмен байланысты және қасиетті кітапты сақтаушы ретінде жауапты болды. Сондай-ақ, Линбао Тяньцзун уақытты есептеп, оны түрлі дәуірлерге бөледі.

Даоде Тяньцзун

Даоде Тяньцзун (道德天尊, "Жол мен оның ізгілігінің Иесі", "Тао және ізгіліктің құрметті Иесі" немесе "[Жол және оның күші аспан бірлігі"), сондай-ақ "Ұлы Таза" немесе "Ең жоғары ақсақал Иесі" (太上老君, Тайшанг Лаоцзюн) деп аталады. Даоде Тяньцзун Лаоцзи түрінде көрінді деп есептеледі. Даоде Тяньцзун – рухтардың қазынашысы, Дао дінінің негізін қалаушы, Адамзат Иесі. Ол – ең құрметті, ең қарт билеуші, сондықтан ол таза ақ шашы мен сақалымен бейнеленген жалғыз Таза. Лаоцзидің құдайлық деңгейге көтерілуінің бірнеше кезеңі болған сияқты. Біріншіден, аңыз тұлғасы мұғалім және жазушы ретінде басталып, оның бейнесі ақырында Сары Императормен бірікті, өйткені Лаоцзи патшаның сенімді жары ретінде танылды. Дәстүрлі әңгімелер, мысалы, бұрын айтылған өмірбаяны, оны анасы бойжеткен күйінде жүкті болған мәдени батырға айналдырды. Біздің заманымыздың екінші ғасырының ортасында Лаоцзи жаңа діни сенімнің ашылуын Чжан Даолинге жеткізген құдайға айналды, осылайша Аспандық Қожайын мектебі құрылды. Оның бейнесі әлі толыққанды емес еді. Содан кейін, бәлкім, біздің заманымыздың екінші немесе үшінші ғасырында Лаоцзи адамзатты қиындықтардан құтқару үшін келген жаратушы құдай ретінде танылды. Лаоцзи енді буддалық бодхисаттвалар сияқты өзін-өзі бейнелей алатын болды. Ұзақ өтпей ол Үш Тазаның үштігіне қосылды, соңында Лаоцзи бас құдай тұлғасы ретінде пайда болды. Бұл діни тарихтағы ең қызықты апотеоз, яғни құдайландыру мысалының бірі. Даозанға сәйкес, Даоде Тяньцзун тірі жандарға үйрету үшін көптеген түрлі түрімдерде көрінді, ал Лаоцзи – оның түрімдерінің бірі.