Кіріспе

Липан апачи – атабаска тілдері тобына жататын, оңтүстік-батыс және оңтүстік жазықтарда ғасырлар бойы өмір сүрген үнді халқы. Еуропалықтар мен африкалықтармен қарым-қатынас орнаған кезде олар Нью-Мексико, Колорадо, Оклахома және Техас штаттарында мекен еткен.

Қазіргі Липан апачи ұрпақтарының көпшілігі Нью-Мексикодағы Мескалеро апачи тайпасының құрамына кіреді. Липанның басқа ұрпақтары Оклахомадағы Тонкава тайпасына тіркелген, олар Киова апачи немесе жазық апачи деп те аталады. Тағы да басқа Липан апачи ұрпақтары негізінен Техас, Нью-Мексико, Оклахома, Аризона және Солтүстік Мексикада тұрады.

Атауы

"Липан" атауы – олардың өздерін Łipa į́ Ndé немесе Lépai Ndé ("Ақ сұр халық") деп атауының испан тіліне бейімделуі, бұл олардың көшіп-қону тарихын көрсетеді. Липан апачтары туралы ең ерте жазбаша мәліметтерде бұл тайпа Ypandes деп аталған. Нэнси МакГоун Майнор Липан сөзі липан тіліндегі lépai сөзінен, яғни "сұр түс" және ndé сөзінен, яғни "халық" деген мағынаны білдіреді дейді. Осылайша, Липан – "Ақ сұр халық" дегенді білдіреді. Апач атауы зуни тілінен шыққан болуы мүмкін, apachu сөзі "жау" дегенді білдіреді, немесе бұл топты Ава'техе деп атаған юта тайпасынан шыққан болуы да мүмкін. Апаштардың өзіндік атауы – Inde немесе Nde, яғни "халық". Шығыс апачи және Техас апачи терминдері оларды, сондай-ақ чирикауа және мескалеро тайпаларын да қамтуы мүмкін. "Мен жақсы күрестім: Липан апачтарының тарихы" кітабында испандық зерттеушілердің "Канада [өзені] бойында тұратын апаштар – чипайндар, конехеростар, Рио-Колорадостар және Анчостар – липандардың ата-бабалары" деген кездесулерін тіркегендері айтылады.

Тіл

Липан апачи тілі – оңтүстік атабаска тілдері тобына жататын тіл, және Джикарилла апачи тілімен тығыз байланысты деп есептеледі. 1981 жылы Мескалеро апачи резервациясында липан тілін еркін білетін екі қарт болған.

Тарих

Конфедерация құрамындағы шығыс апачи тайпаларының отаны Оңтүстік Ұлы жазықтан Мексика шығанағына дейін созылған, қазіргі Техас штатында олардың маңызды іздері сақталған. Липан апачилерінен археологиялық мұра аз қалғанмен, 1500 жылдан 1879 жылға дейін Хьюэко Танксінде жасалған суреттер Мескалеро апачилеріне жатқызылады.

XVI және XVII ғасырлар

Канада өзенінің жағасында мекендеген Липан апачтарының ата-бабалары 1541 жылы Франсиско Васкес де Коронадо экспедициясы кезінде еуропалықтармен алғашқы рет байланыс жасады және 1694 жылы Диего де Варгас келген кезде де осы аймақта тұрды. Липан апачтары 1608 жылға қарай испандықтардан жылқы алып, көшпелі өмір салтына көшті. Олар шебер ат темірқазықтар болды және елді мекендерге шабуыл жасаудан тайынбады. 17 ғасыр бойы испандықтар апачтардың елді мекендеріне шабуыл жасап, құлдарды алып кетті. Липанның бір тармағы – Ачо тайпасы 1680 жылғы Пуэбло көтерілісінде Таос Пуэбло және Пикурис Пуэбло халықтарымен бірге испандықтарға қарсы күресті. 1684 жылы испан отаршылары Техас штабындағы Пресидио қаласының жанында Джумано, Джулиме және көршілес тайпаларға қызмет ету үшін Сан-Франциско-де-лос-Жулимес миссиясын құрылысын аяқтады. Осы тайпалар пейота ритуалын Тонкава және Липан тайпаларына үйретті, ал олар бұл ритуалды Команчи, Мескалеро апачтары және Жазық апачтарымен бөлісті. 1749 жылы екі Липан апачи басшысы Сан-Антониода Испаниямен жасалған ең алғашқы бейбіт келісімдердің біріне қол қойды. 18 ғасырдың ортасында бірқатар Липан апачтары Сан-Антонионың солтүстік-батыс жағына қоныстанды. Сан-Саба өзеніндегі миссия 1757 жылы аяқталды, бірақ Команчи және Вичита тайпалары оны қиратты. Сол жылы Липан апачтары Хасинай тайпасымен, Каддо халқының бір бөлігімен шайқасты. Липан тайпасы 1759 жылы Вичита және Команчи тайпаларына қарсы испандық экспедицияға қатысты, бірақ Егіз ауылдар шайқасында жеңіліске ұшырады. Липан тайпасы үшін Канделярия және Сан-Лоренцода салынған миссиялар 1767 жылы Команчи тайпасымен қиратылды. 1767 жылға қарай Липан тайпасының барлық өкілдері испан миссияларын тастап кетті. Осы жылы Руби графы 1764 жылы болған шешек індетінен кейін тайпаның санын азайтқандықтан, Липан тайпасын жою саясатын бастады.

19 ғасыр

XIX ғасырдың басында Липан апачилері негізінен Оңтүстік және Батыс Техаста, Колорадо өзенінің оңтүстігінен Мексика шығанағына дейін және шығыста Рио-Грандеге дейін қоныстанды. Дüşпандары команчилер мен мексикалықтарға қарсы тұру үшін Липан апачилері 1830 жылдары Техас Республикасымен одақтасты. Олар 1835-1836 жылдардағы Техас революциясы кезінде Техас милициясының барлаушылары болып қызмет етті. Техас штаты зор соғыс қарыздарына ие болды және штат мәртебесін алғаннан кейін қаржы жинау үшін жер сатуды пайдаланды, нәтижесінде американдық үндістерге жер қалмады. Техас 1854 жылы Бразос резервациясын құрды, онда Каддо, Анадарко, Вако және Тонкава тайпаларының шамамен 2000 өкілі болды, бірақ кейін тайпалар 1859 жылға дейін Үндістан аумағына көшірілді. 1855 жылы бірқатар Липан апачилері Бразос резервациясына қосылды, алайда көпшілігі қосылмады. Кейбіреулері Оклахомадағы Плейнс апачилеріне, ал басқалары Нью-Мексикодағы Мескалеро тайпасына қосылды, ал қалғандары Мексикаға қашты. Бас Магуш (Липан, шамамен 1830-1900) Техастан келген тобына жетекшілік етіп, 1870 жылы Мескалеро резервациясындағы Мескалеро апачилеріне қосылды. 1875-1876 жылдары АҚШ әскерлері Мексика армиясымен бірлесіп, Солтүстік Мексикадағы Коахуила штатынан Липан апачилерін тазалау бойынша әскери операциялар жүргізді. 1879 жылы 17 Липан апачисі Форт Гриффинге (Техас штаты) жақын жерге қоныстанды, бірақ 1884 жылы олар күштеп Үндістан аумағына шығарылып, Тонкава тайпасына қосылды.

20 ғасыр

1903 жылдың қазанында Техастан Коахуилаға қашқан 19 липан апачтары Чиуауаның солтүстік-батысына жеткізіліп, 1905 жылға дейін соғыс тұтқыны ретінде ұсталды. Олар Мескалеро қорығына босатылды. 18 ғасырдың басында липандар бірнеше рулардан құралған аймақтық топтарға/бөлімдерге бөлінді: Forest Lipan бөлімі (Төменгі Липан рулары), Plains Lipan бөлімі (Жоғарғы Липан рулары) және негізінен солтүстік Мексикада өмір сүрген рулар (Мексикалық Липан рулары).

Төменгі Липан жолақтары; Орман Липан бөлімшесі

Қызыл шашты адамдар (Tséral tuétahäⁿ): кейін Күн саңырауқұлағы тобына немесе Жасыл тау тобына сіңіп кеткен, Техастағы Нуес өзенінің оңтүстігінде өмір сүрген, 1884 жылы жоқ болды. Күн саңырауқұлағы тобы (Tcheshä’ⁿ): Сан-Антонио, Техастан оңтүстікке қарай Рио-Гранде өзеніне дейін қоныс аударған. Биік мұрынды мокасин тобы (Kóke metcheskó lähäⁿ): Сан-Антониодан оңтүстікке, Мексиканың солтүстігіне дейін өмір сүрген. Биік шөп тобы (Cuelcahende): Канзастың оңтүстік-батысынан Дюрангоның солтүстік-шығысына дейін өмір сүрген. Қасқырлардың басшылары халқы (Tsés tsembai): Колорадо өзенінің жоғары ағысында, мүмкін Любок аймағында өмір сүрген. Бұл Липанның Солтүстік Техаста комманштер келмей тұрып болғандығын көрсетеді.