Кіріспе

Марлық Изабелла (өмір сүрген шамамен 1277 – 12 желтоқсан 1296) – Роберт Брюс VII, Кэррик графының бірінші әйелі. Изабелла күйеуі Шотландия королі (Роберт I) болып тағайындалар алдында қайтыс болды. Ол күйеуімен бірге Стюарт әулетінің негізін қалаушы, Шотландия королі Роберт II-нің ата-анасы болды. Изабелла Мар графы Домхналл I-нің (1297 – 1302 жылдары қайтыс болған) және Файф графы Маэль Колюйм II-нің жесірі Хеленнің (1295 жылдан кейін қайтыс болған) қызы еді. Изабелланың әкесі, Шотландия тағына үміткер болған Роберт Брюс V, Эннандейл лордының (1295 жылы қайтыс болған) жақтасы болған сияқты. Домналл отбасы мен Брюс отбасының жақын қарым-қатынасын екі неке куәландырады: біріншісі – Изабелла мен Роберттің некесі, ал екіншісі – Домналлдың ұлы және оның орнын басушысы Гартнайттың (шамамен 1302 жылы қайтыс болған) және Роберт Брюс VII-нің қарындасының некесі. Роберт Брюс VII мен Изабелланың некесі шамамен 1290 жылдары болған болуы мүмкін. Осы одақтан 1296 жылы туған Марджори (1316 жылы қайтыс болған) атты қыз дүниеге келді. Роберт пен Изабелланың қызы Марджори Шотландияның стюарды Уолтер Стюартқа үйленді, олардың ұлы кейін Шотландия королі Роберт II болып билік құрды (1390 жылы қайтыс болған). Изабелланың бала туғанда қайтыс болғаннан кейін алты жыл өткен соң Роберт Брюс VII екінші әйелі Элизабет де Бургқа (1327 жылы қайтыс болған) үйленді.

"Ұлы іс"

Графтың қызы болғандықтан, Изабелланың өмірі оның мемлекетінің саясатымен тығыз байланысты болды. 1286 жылы, оның дүниеге келгеніне бірнеше жыл өткен соң, Александр III патша Кингхорн жағалауынан өлі күйде табылды. Оның мұрагері, Норвегияның Маргарет, сол кезде таққа отыруға тым жас еді, бірақ төрт жылдан кейін, 1290 жылы ол Оркнейге жеткізілді, онда 7 жасында қайтыс болды. Бұдан кейін Шотландияның ең танымал мұрагерлік дауы болды, ол ақырында Брюстің билікке келуіне және Шотландияның тәуелсіздік соғыстарына әкелді. Маргарет қайтыс болғаннан кейін, шотланд ақсүйектері тақ үшін таласқан Балиол және Брюс әулеттерін қолдаған топтарға бірікті. Изабелланың тағдыры, оның мемлекеті және болашақ Стюарт әулетінің тағдыры осы екі әулетке байланысты болды.

Мар кланы мен Брюс әулеті

Сол уақытта Изабелланың әкесі, Мар графы Домхналл I өзінің кланын ашкөз көршілерден қорғайтын күшті одақтас іздеді. Мұрагерлік дағдарыс алғаш туындаған кезде Домхналл Джон Комин Баденохпен кландық даудың ортасында болды. Домхналлдың айтуынша, Коминдер оның жерін тонаған, сондықтан ол осы қуатты көршісіне қарсы қару алу үшін мүмкіндік іздеді. Коминдер Джон Баллиолдың таққа талабын қатаң қолдағандықтан, Домхналл Брюс кланында табиғи одақтас тапты. Хроник Джон Фордун жазғандай, "барлық Коминдер мен олардың барлық қолдаушылары Баллиолдың жағында болды; бірақ Мар және Атолл графтары, барлық күштерімен, туыстық байланыс арқылы Роберт Брюстің жағына берік одақтасты." Домхналл Маргрет қайтыс болғаннан кейін он екі күн ішінде жаңа одақтасына қолдау көрсетуге дайын әскер жинады. Осы мұрагерлік дау, немесе "Ұлы дау", бастапқыда Изабелланың Мар кланы мен Брюс әулетін одақтас ретінде біріктірді. Изабелланың әкесі Изабелланы күшті Брюс отбасымен байланысын нығайту үшін пайдалануға тырысты. Маргрет қайтыс болғанға дейін Мар кланының көптеген жауы болмаса да, мұрагерлік дау мен Брюс жағына қосылу оларға жаңа қарсыластар әкелді. Сондықтан Домхналл үшін Марларды өсіп келе жатқан жауларынан қорғай алатын жаңа одақтастармен берік байланыс орнату өте маңызды болды, ал дипломатиялық некелер заманында бұл Изабелланың одақтас кланға үйленуін білдірді. Изабелланың күйеуіне басты үміткер жас Роберт Брюс, Карик графы және болашақ Шотландия королі болды, сонымен қатар ол сол кезде таққа талапкер болған Аннандейлдің 5-ші лорды Роберт де Брюстің немересі еді. Он үшінші ғасырдың соңында Аннандейлдің 5-ші лорды өмірінің соңына жақындады, сондықтан Домхналл жас Карик графына болашақ патша ретінде қарады. Изабелла мен Брюстің некелесуі арқылы Домхналл одақтастарымен байланысын нығайтып қана қоймай, сонымен қатар бір күні патшалықты билейтін күшті отбасыға үйленді. Изабелла, орта ғасырлардағы көптеген еуропалық ақсүйек әйелдер сияқты, амбициялы әкесінің дипломатиялық құралы ретінде пайдаланылды. Брюс әулетінің Изабеллаға деген қызығушылығы да саяси себептермен туды, бірақ олардың қызығушылығы мұрагерлік даудан бұрын болған. Мар графтығының солтүстігінде Гариох иелігі орналасқан. Гариох төрт түрлі мұрагер арасында бөлінген, олардың бірі Брюс әулеті болды. Басқа екі мұрагер Джон Баллиол мен Джон Гастингс еді, олар кейін Брюспен таққа таласады. 1290 жылдың сәуір айында Брюс Гариохқа заңды құқығы бар кішігірім дворян Никлас Биггармен келісім жасады. Бұл келісім Брюске Баллиол мен Гастингс иеленген иеліктің үштен екі бөлігін берді; бірақ, ақыр соңында, бұл келісім иелікке қол жеткізу үшін жеткіліксіз болды, сондықтан Брюс көздерін оңтүстікке, Мар кланына бұрды. Тарихшы Майкл Браун жазғандай: "Граф Дональдтың [Домхналлдың] графтығы Гариохпен шектесіп, ол Баллиолдың вассалы ретінде иеліктерді ұстағандықтан, Дональдтың бұл процеске тікелей қызығушылығы болды. Осы жер мәселелері Мар мен Брюс арасындағы саяси келісімді күшейте түсті, ол тағы да неке арқылы ресмиленді. Мұрагерлік даудан бұрын да Брюс әулеті Гариох иелігіне деген құқығын нығайту үшін Мар кланымен некелесуге тырысты. Олардың мүдделері Маргреттың өлімімен және Баллиолдың бәсекелес талабымен одан әрі "үйлеседі". Осылайша Изабелла мен Брюстің некесі саяси себептермен қозғалды – екі клан ортақ жаулары болды және неке арқылы саяси байланыстарын нығайтуға тырысты.

Роберт Брюс пен Марджори Брюс

Изабелла Роберт Брюсқа тұрмысқа шыққаннан кейін көп ұзамай қайтыс болды, бірақ қызы Марджори Брюсті дүниеге келтірген соң. Изабелланың өлімі туралы мәліметтер, оның өмірі сияқты, негізгі дереккөздердің жетіспеуінен жасырын; алайда, ол 1296 жылы Марджори туған кезде немесе содан кейін қайтыс болған болуы мүмкін. Орта ғасырларда босанғанда өлім-жітім жиі кездесетін. Орта ғасырларды зерттеуші Дженнифер Эдвардс атап өткендей, орта ғасырларда босанған әйелдер үшін "қауіп-қатер зор болды. Жүктілік пен босану қиын және қауіпті кезеңдер ретінде танылды". Алайда, Изабелланың 19 жасында ерте қайтыс болуы тіпті орта ғасырлар үшін де ерекше жағдай еді. Босанғанда қайтыс болған әйелдердің көпшілігі Изабелладан әлдеқайда үлкен болған; салыстыру үшін, қазіргі ғалымдар 11 ғасырда Норвич әйелдерінің орташа жасы 33 жаста болған деп есептейді. Бұл босанудың жиілігіне байланысты болды, Эдвардстың түсіндіруінше, "бұл статистика әйелдердің екінші, үшінші немесе одан кейінгі жүктілік кезінде және осылайша босану кезінде өлім қаупі жоғары болатын уақытпен байланысты". Демек, босану кезінде өлім-жітім сирек емес болғанымен, Изабелланың алғашқы жүктілігінде қайтыс болуы сол кездегі жағдайға қарағанда ертерек болды. Марджоридің туған жылы (1296) оның әкесі үшін күрделі кезең болды, өйткені 1296 жылдың 26 наурызында Коминге адал жеті шотланд графы Брюстің сол кездегі резиденциясы болған Карлайлға күтпеген шабуыл жасады. Шабуыл сәтсіз аяқталды, бірақ бұл шотландтарға қарсы ағылшын королі Эдуардтың наразылығының ынталандырғышы болды. 1296 жылы Джон Баллиол Эдуард таңдаған ақсүйектер тобының сайлауымен Брюстің тағына отыруына жете алды. Бірақ Баллиол Эдуардқа ұзақ уақыт адал бола алмады және жақын арада оның ең күшті жауы - француздармен одақтасты. Эдуард бұл "Ескі одақтың" құрылуын сатқындық деп санады, ал Карлайлға жасалған шабуылды Англияға жасалған шабуыл деп есептеді, сондықтан ол шотландтарға деген шыдамдылығын жоғалтты. Ол 1296 жылдың наурыз айында әскерін солтүстікке аттандырды, бұл Шотландияның тәуелсіздік соғыстарын бастады және Бервик пен Данбарда маңызды жеңістерге қол жеткізді, соңында Шотландияның сол кездегі королі Джон Баллиолды құлатты. 1297 жылдың шілдесінде Брюс көтеріліске қосылып, ағылшындармен соғысып, Эдуардты келіссөздерге көндірді. Көптеген жеңілістерден кейін Эдуард адалдық сертіне алмасу үшін келісімге келді, ал Брюстің сенімсіздігіне байланысты Эдуард Брюске сәби Марджориді әкесінің адалдығына кепілдік ретінде беруге бұйрық берді. Кейін не болғаны туралы мәліметтер, өкінішке орай, аз. Брюс Марджориді ешқашан ұстап бермегенін білеміз, бірақ Эдуардтың осы ашық мойынсұнбаушылыққа неге жауап бермегені әлі де құпия болып қала береді. Мүмкін, Эдуардқа одан да маңызды мәселелерді шешу қажет болды. Сол кездегі Шотландияның қорғаушысы Уильям Уоллес келісімге қол қоймады және әлі де ашық көтеріліспен айналысты. Уоллес Фолкирк шайқасында Эдуардтан ауыр жеңіліс тапты, содан кейін көтеріліс басылды. Эдуард жеңіске жеткеніне қуанып, Англияға қайтып оралды және Марджориді талап етуді тоқтатты. Брюс 1306 жылдың 10 ақпанына дейін Эдуардқа адал болды, ол өзінің қарсыласы Джон Коминді Дамфристегі Грейфриарс монастырының ғибадатханасының алдында өлтірді. Брюс қарсыласын жеңгеннен кейін Эдуардқа деген адалдығын бұзып, Дамфрис қамалында орналасқан ағылшын гарнизонына шабуыл жасады. Сол жылдың соңында, 1306 жылдың 25 наурызында Брюс Шотландия королі болып жарияланды. Эдуард сол көктемде солтүстікке аттанды, бұрынғы одақтасын құлатты. Брюс патша ретінде алғашқы шайқастарында жеңіліске ұшырады, бірақ Эдуардтың қолынан қайта-қайта құтылып, қашып жүрді. 1306 жылдың маусымында Эдуардтың әскерлері Брюске Мефвен шайқасында ауыр жеңіліс таптырды. Брюс отбасын Эдуардтың қолынан сақтап қалу үшін ағасы Нилге және Атолл графына хабар жіберіп, Марджори мен оның әйелін қауіпсіз болғанша Килдрюми қамалына алып кетуге өтінді. Олар 1306 жылдың қыркүйегіне дейін бірнеше ай бойы онда тұрды, ол кезде Уэльс ханзадасы Эдуард II жеке өзі қамалға шабуыл жасады. Шотландтар саны жағынан жеңіліске ұшырады, бірақ қашуға еш жері болмады, Килдрюмидегі шотланд ақсүйектері тұтқындалып, өлім жазасына кесілді, соның ішінде Нил Брюс. Алайда, Атолл графының ой-өрісі жылдам болды, ол Роберттің әйелі, оның қарындасы және Марджориді алып, жасырынып кетті. Оларды қашып кеткеннен кейін бірнеше күн өткен соң, Баллиолдың жақтасы Росс графы Уильям II сатқындық жасап, Атолл мен Брюстерді ағылшыздарға тапсырды. Атолл графы өлім жазасына кесілді, бірақ королева Елизавета мен он екі жастағы Марджори тұңғыш рет тұтқынға алынып, шамамен он жыл бойы кепілдікте ұсталды. Марджоридің тұтқындық кезеңі туралы мәліметтер де аз, бірақ оның үшін Лондон мұнарасының сыртында клетка салынғаны белгілі. Бұл клетка Изабелла Макдафф үшін салынған клетка сияқты болды, ол Брюстің тәж кию рәсімін өткізген Бухан графының әйелі еді. Макдаффтың клеткасы Бервик қамалының сыртында халыққа көрсетілді, бұл көтерілісшілерге ескерту ретінде және, мүмкін, Брюсті жасырынудан шығару мақсатымен салынған. "Flores Historiarum" жылнамасына сәйкес, Эдуард бұйрық берді: "Ол қанды қылышпен өлмесін, бірақ оның заңсыз тәж кию рәсімі үшін тас пен темірден жасалған, тәж пішіндес түрмеге қамалып, Бервикке ашық ауада ілініп тұрсын, осылайша өмірінде де, өлімінен кейін де саяхатшылар үшін үлгі болып, мәңгілік ұятқа ұшырасын". Марджоридің тәтесі Мэри Брюс Роксбург қамалының сыртында ұқсас клеткада ұсталды және Макдафф сияқты, күнге ұшырап, халықтың қорлауына ұшырады. Алайда, Марджори соңында осы жазадан құтылды. Мүмкін, Эдуард Мэри мен Макдаффтың қорлануы жеткілікті деп ойлады, бірақ Эдуард Марджориді клеткадан неге босатқанына нақты дәлел жоқ; оның орнына Эдуард оны Уаттон қаласындағы Гилбертин монастыріна жіберді, онда ол келесі жеті жыл бойы дерлік оқшау өмір сүрді. Брюс отбасы мен тәжі үшін тағы жеті жыл қатал күрес жүргізді, нәтижесінде әйгілі Баннокберн шайқасы болды, онда шотланд әскері ағылшын әскерінен үш есе көп жеңіс оді. Шайқас кезінде ағылшын Хамфри де Бохун, 4-ші Херефорд графы тұтқынға алынды. Брюс осы күшті графты Марджоридің босатылуы үшін пайдаланды, ал 1314 жылдың қазан айында екі тарап кездесіп, ағылшын графына шотланд ханшайымын алмастырды. Әрине, Брюс бұл алмасуға қатыспады; оның орнына, ол Баннокберннің батыры, Шотландияның 6-шы жоғары күзетшісі, жас Уолтер Стюартты ағылшын-шотланд шекарасына Марджори мен оның отбасын алуға жіберді. Уолтер мен Марджори шамамен бір жаста болды, бір-біріне ұнады, ал келесі жылы (1315) олар үйленді; осылайша Брюс және Стюарт әулеттері бірікті.

Роберт II және Стюарт әулеті

Марджори Уолтер Стюартқа үйленгеннен кейін көп ұзамай бала көтерді, бірақ баласының өсіп-жеткенін көруге талмайды. Осыдан кейін болған оқиғалар туралы әртүрлі айтылымдар бар, соның арасындағы дәстүрлісі – Марджори жүктілігінің соңғы күндерінде Ренфруширге жол тартқанда, аты кенеттен оны жолға лақтырып, ерте босануға себеп болды. Осылайша, анасы сияқты, жиырма жасында дүниеден озды. Дегенмен, оның ұлы Роберт II тірі және дені сау болды. Роберт Брюс Елизавета де Бургпен қайта үйленіп, одан Давид II атты ұл сүйді. Давид – Брюс әулетінен соңғы патша болды. Давид өмір бойы бірнеше әйелге үйленді, сондай-ақ көптеген сүйікті әйелдері болды, бірақ 1371 жылы баласыз қайтыс болды. Давид Роберттің жалғыз ер баласы болғандықтан, Изабелланың ұрпақтары таққа талапкер атанды. Изабелланың немересі, Марджори Брюстің ұлы Роберт II, баласыз қалған ағасының орнына таққа отырып, Брюс әулетінің жолын жалғастырды және тәжді алғаш рет Стюарт әулетіне әкелді.