Кіріспе

Иран музыкасы – ирандық әртістер тудырған музыканы қамтиды. Дәстүрлі халықтық және классикалық жанрлармен қатар, поп, джаз, рок және хип-хоп сияқты халықаралық деңгейде танымал стильдер де оның құрамына кіреді. Иран музыкасы Батыс Азиядағы басқа мәдениеттерге ықпал етіп, көршілес түркі және араб мәдениеттерінің музыкалық терминологиясының көп бөлігін қалыптастырды. Сонымен қатар, 16 ғасырдағы парсы мәдениетіне жақын моғол империясы арқылы Үндістанға жетіп, оның сарайы ирандық музыканттарды шақыру арқылы жаңа музыкалық формаларды дамытты.

Алғашқы жазбалар

Иранның оңтүстік-батысындағы ең көне өркениет – Эламның «ирандыққа дейінгі» археологиялық жазбалары мыңдаған жылдарға сонатын музыка дәстүрін куәландырады. Иран – б.з.д. үшінші мыңжылдыққа жататын ең алғашқы күрделі музыкалық аспаптардың отаны. Шығыс Иранда күміс, алтын және мыстан жасалған бірнеше түтіктер табылды, олар Окс цивилизациясына жатады және б.з.д. 2200–1750 жылдар аралығында жасалған. Мадакту (б.з.д. 650 ж.) және Куле-Фара (б.з.д. 900–600 ж.) археологиялық орындарында тік және көлденең бұрышты арфалардың қолданылуы анықталды, ал Куле-Фарада Елам аспаптарының ең ірі жинағы сақталған. 865–650 жылдар аралығында Ассирия сарайларында көлденең арфалар бейнеленген. Олар патша сарайларында және қоғамдық театрларда өнер көрсетіп, көрермендеріне қуаныш сыйлаған. (32.3) Олар ұлттық батырларын мадақтап, римдік қарсыластарын әжуалай тыңдаған. Сондай-ақ, Страбонның «География» еңбегінде парфтардың жастары «құдайлардың және ең қайырымды адамдардың істері» туралы әндер шырқағаны айтылады. Парфтар әндері кейін 10 ғасырлық парсы ақыны Фердоуси жазған Иранның ұлттық эпосы – «Шахнамеге» енген. Плутархтың «Красс өмірі» (23.7) еңбегінде парфтардың соғысқа дайындалу кезінде барабандарды қолданғаны да көрсетілген. Ол лютняны ойлап тапқан және дастага мен мақамға айналған музыкалық дәстүрді қалыптастырған болуы мүмкін. Ол жеті «патшалық лад» (хосровани), 30 туынды лад (нава) және 360 әуеннен (дастан) тұратын музыкалық жүйені ұйымдастырғаны белгілі. Бұл ладтық жүйелердің негізінде жатқан теориялар белгісіз. Дегенмен, кейінгі кезеңдердің авторлары осы ладтар мен әуендердің тізімін қалдырған. Олардың кейбіреулері эпикалық кейіпкерлердің есімдерімен аталады, мысалы, Кин е Ирадж («Ираджтың кек алуы»), Кин е Сиаваш («Сиаваштың кек алуы») және Тахт е Ардашир («Ардаширдің тағы»), ал кейбіреулері Сасанидтердің сарайының құрметіне аталған, мысалы, Баг е Ширин («Ширин бағы»), Баг е Шахрияр («Патша бағы») және Хафт Ганж («Жеті қазына»), ал табиғаттан шабыттанғандары да бар, мысалы, Роушан Чераг («Жарқын шам»). Бірнеше мұсылмандық ирандық династиялардың келуінен кейін ирандық мәдениеттің қайта жаңғыруымен музыка тағы да «билік белгісінің біріне» айналды. Саманидтер тұсында өмір сүрген 9 ғасырлық парсы ақыны Рудаки музыкант болған және өзінің өлеңдеріне ән жазған. 977–1186 жылдар аралығында Иранды басқарған Газнавид әулетінің сарайында 10 ғасырлық парсы ақыны Фаррохи Систани әнші Андалиб пен танбур ойнаушы Букимен бірге әндер жазды. Лютнист Мұхаммед Барбати және әнші Сетти Зарринкамар да Газнавид билеушілерін сарайда көңіл көтеріп, қуантқан. Әли Нақи Вазири, көптеген ирандық және батыс аспаптарын ойнаған, Еуропада батыс музыка теориясы мен композициясын оқыған, Қажар және Пахлави дәуірлерінің алғашқы кезеңдеріндегі ең көрнекті және ықпалды музыканттардың бірі болды. 1924 жылы ол жеке музыка мектебін құрды, онда ол сонымен қатар, өз студенттерінен құралған, тар және кейбір батыс аспаптарының үйлесімінен тұратын мектеп оркестрін құрды. Содан кейін Вазири прогрессивті ойлы жазушылар мен ғалымдар құрған «Музыка клубы» (Колуб е Мусики) атты қауымдастықты құрды, онда мектеп оркестрі өзі жүргізген концерттерді орындады. Ол 20 ғасырдағы ирандық музыканттардың арасындағы ерекше тұлға болды, ал оның басты мақсаты – қарапайым азаматтарға музыканы көпшілікке ұсыну болды. Тегеран симфониялық оркестрі (Оркестр е Самфони е Теһран) 1933 жылы Ғұламхосейн Минбашиян құрған. 1946 жылы Парвиз Махмудпен реформаланды, қазіргі уақытта Ирандағы ең көне және ең ірі симфониялық оркестр. Кейіннен Вазиридің шәкірті Рухолла Халеки 1949 жылы «Ұлттық музыка қоғамын» (Анжоман е Мусики е Мелли) құрды. Классикалық ирандық ладтар шеңберінде көптеген музыкалық композициялар жасалды, ал көпшілігі батыс музыкалық үйлесімділіктерін қамтыды. Оркестрлік шығармаларды ұйымдастыру үшін ирандық фольклорлық әндер мен классикалық және қазіргі заманғы ирандық ақындардың өлеңдері енгізілді, олар жаңа әсерлерді қабылдады. 1950 жылдары Иранның халық музыкасына жаңа батыс әсерлері енгізілді, электр гитарасы және басқа импорттық ерекшеліктер жергілікті аспаптар мен формаларды сүйемелдеді, ал «Ирандық поп және джаз музыкасының сұлтаны» деп аталған Вигуен сияқты суретшілердің үлесімен халық музыкасы дамыды. Вигуен гитарамен өнер көрсеткен Иранның алғашқы музыканттарының бірі болды. Әйелдерге ерлер алдында жеке ән айтуға тыйым салынды. 1990 жылдары жаңа режим Иран музыкасының шетелдегі және санкцияланбаған көздерімен бәсекелесу үшін жаңа стандартталған негізде поп музыканы өндіруге және насихаттауға кірісті. Реформатор Хатами президенттігі кезінде Ирандағы мәдени шектеулер жеңілдетілуі нәтижесінде ел ішінде бірқатар жаңа поп әншілері пайда болды.

Классикалық музыка

Иранның классикалық музыкасы елдің классикалық және орта ғасырлық кезеңдерінде қалыптасқан әуен түрлерінен тұрады. Иранда халық музыкасының бірнеше дәстүрлі шеберлері бар. Кәсіби халық аспапшылары мен әншілер тойлар сияқты ресми шараларда өнер көрсетеді. Әңгімешілер (naqqāl; gōsān) дәстүрлі әуен үлгілерін пайдалана отырып, «Шахнаме» сияқты дастандарды оқып, сөйлеу түсіндірмелерімен ұштастырады, мұндай тәжірибе Орталық Азия және Балқан елдерінің дәстүрлерінде де кездеседі. Дотармен ойнайтын, саяхатшы музыканттар – бахшилер (баксши) әлеуметтік жиындарда батырлар мен сардарлар туралы махаббат әндерімен көңіл көтереді. Сондай-ақ, діни қайраткерлердің шейіттігін еске түсіретін өлеңдер оқитын жыршылар (rowze xān) да бар. Көптеген ирандық халық әндерін мажор немесе минор тональдылығына бейімдеуге болады, сондықтан көптеген ирандық халық әндері оркестрлік сүйемелдеумен орындалу үшін аранжировкаланды.

Симфониялық музыка

Иранның симфониялық музыкасы, қазіргі заманда көрініс тапқандай, қажар дәуірінің соңы мен пахлавилердің алғашқы кезеңінде қалыптасты. Аспаптық шығармалардан өзге, Иранның кейбір симфониялық туындылары елдің халық әндеріне, ал кейбіреулері классикалық және заманауи ирандық ақындардың поэзиясына негізделген. Белгілі ирандық армян композиторы және дирижер Лорис Чекнавориан парсы либреттосымен "Ростам мен Сохраб" операсын екі он жылдықтан астам уақыт бойы жазды. Бұл опера Иранның ұзақ дастаны "Шахнамеден" алынған Ростам мен Сохраб трагедиясына арналған. Ол алғаш рет 2003 жылдың желтоқсан айында Тегеранның Рудаки залында Тегеран симфониялық оркестрінің орындауында көрінді. 2005 жылы Персеполис оркестрі (Мелал оркестрі) 3000 жылға жуық бұрынғы туындыны орындады. Бұл ноталар ежелгі жазбалардың арасынан табылған, археологтар тарапынан оқылған және шұмерлер мен ежелгі гректерге тиесілі деп саналады. Оркестрді танымал ирандық музыкант Пейман Солтани басқарды.

Поп музыкасы

Радионың пайда болуынан кейін, Қажар әулеті тұсында Иранда халық музыкасының бір түрі қалыптасып, дамуға көшті. Кейін, 1950 жылдарға қарай, гитара және басқа батыс аспаптарының қолданысы сияқты жаңа батыс әсерлерінің келуі Иран халық музыкасында шешуші өзгеріс жасады. Нью-Йоркте тұратын ирандық джаз және блюз әншісі Рана Фархан классикалық парсы поэзиясын заманауи джаз және блюзбен үйлестіреді. Оның ең танымал туындысы – "Махаббатқа мас" – көрнекті 13 ғасыр парсы ақыны Румидің өлеңіне негізделген.

Рок музыкасы

Рок музыкасы 1960 жылдары Иранның танымал музыкасына, басқа Батыс Еуропа және Америка музыкалық жанрларымен бірге енгізілді. Революциядан кейінгі Иранда көптеген рок музыкасының орындаушылары ресми түрде қолдау таппайды және интернет пен жасырын сахналарға тәуелді болуға мәжбүр. 2008 жылы Angband пауэр-метал тобы еуропалық лейбл арқылы халықаралық деңгейде шығарылған алғашқы ирандық металл тобы ретінде неміс Pure Steel Records лейблімен келісімшартқа отырды. Олар танымал продюсер Ахим Кёлермен ынтымақтастық етті.

Хип-хоп

Ирандық хип-хоп 2000 жылдарға қарай ел астанасы Тегеранда пайда болды. Ол американдық хип-хоп мәдениетінен әсер алған микстейптер жазған андерграунд өнерпаздарымен басталды, ал кейіннен ирандық жергілікті музыкалық үлгілердің элементтерімен толықтырылды.

А капелла

2011 жылы Faraz Khosravi Danesh жетекшілігіндегі Damour Vocal Band ирандық а капелланы (аспапсыз музыканы) жаңа түрімен алғаш рет таныстырды. Бұл музыка жанры бұрын хор түрінде орындалған, бірақ 2011 жылдан бері адам даусы музыкалық аспаптардың орнын басты. Осыдан кейін Тегеран вокалдық ансамблі және басқа да топтар құрылып, ирандық а капелла музыкасында бұл стиль жаңа және шығармашылық бағытта дамыды.

Иран музыкасының халықаралық танылуы

Төменде халықаралық награда алған бірнеше танымал ирандық музыкалық туындылар келтірілген.

2008 жыл

Лорис Чекнавориан: Австрияның ғылым және өнер саласындағы Бірінші дәрежелі Құрмет кресі (2008).

2007 жыл

Азия қоғамы 2007 жылдың қараша айында Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас хатшысымен бірге Шахрам Назериге құрметті Өмірлік мәдени мұра сыйлығын табыс етті. Моцарт медалі – Мұхаммед Реза Шаджарианға, "Құрмет легионы" – Шахрам Назериге, ал "Гремми" сыйлығына (номинация) "Шексіз көзқарас" және Хосейн Ализаде ие болды.

2006 жыл

Гремми сыйлығы (номинация), «Фариад» альбомы, Парсы музыкасының шеберлері. Гремми сыйлығы, Әли Ширазиния, Шахрам Тайиби және Deep Dish. Гремми сыйлығы: ең үздік оркестрлік орындау (номинация), Бехзад Ранджбаранның «Парсы трилогиясы». «Орталық Шығыстың үздік әні» және «Орталық Шығыстың үздік альбомы», 2006 жылғы JPF сыйлығы: Энди Мададиан. «2006 жылғы ең үздік халықаралық армян альбомы», 2006 жылғы Армян музыкалық сыйлығы: Энди Мададианның «Ангелдер қаласы». 3 таңбалы тобы. J. F. K Awards 2006: «A Drop Of Alcohol» шығыс рок әні үшін ең жақсы ән.

2003 жыл

Әлемдік музыкаға арналған Grand Prix du Disque сыйлығы, «Дастан» ансамблі мен Паризаға. BBC әлемдік музыка сыйлығы, Қаян Калхор.

2001 жыл

NAV-тың қазіргі заманғы әлем музыкасының ең жақсы альбомы: Axiom of Choice (топ). 2001 жылы LA Weekly Music Awards жүлдесімен «Ең үздік рекомбинантты әлемдік музыка тобы» номинациясы. (номинация): Axiom of Choice тобы.

2000 жыл

Орвилл Г. Гибсон сыйлығы, Лили Афшар.

1999 жыл

Пикассо медалі, Мұхаммед Реза Шаджариан. Пиканес жүлдесі, Тайландтың ең беделді музыкалық жүлдесі, оркестрлік өнердің үздік орындалуы үшін: Шахрад Рохани.

1977 жыл

Бесансон халықаралық дирижерлер сайысының қоратынды алтын медалі, Әли Рахбари. Женева халықаралық дирижерлер сайысында күміс медаль, Әли Рахбари.