Кіріспе
Израиль музыкасы – еврей және еврей емес музыка дәстүрлерінің қосылуынан пайда болған, бір ғасыр бойы ерекше музыкалық мәдениетті құраған нәрсе. Шамамен 150 жыл бойы музыканттар жаңа ұлттық рухты анықтайтын түпнұсқа стильдік элементтерді іздеп келеді. Израильдік стиль мен дыбысты қалыптастырумен қатар, Израиль музыканттары классикалық, джаз, поп-рок және басқа да халықаралық музыка жанрларына маңызды үлес қосты. 1970 жылдардан бері Израиль рок, фолк және джаз музыканттарының шығармашылығы гүлденіп, олар жергілікті және шетелде кеңінен өнер көрсетіп келеді. Әлемдегі ең үздік классикалық музыканттардың көптегені – израильдіктер немесе Израильден эмиграциялағандар. Израиль классикалық композиторларының шығармалары әлемнің жетекші оркестрлерімен орындалып жүр. Израильдегі музыка ұлттық сананың ажырамас бөлігі болып табылады. Пионерлер дәуірінен бастап, еврей әндері мен көпшілікке арналған ән айту (Шира беТсибур) мемлекет тарапынан ынталандырылып, қолдау көрсетілді. "Көпшілікке арналған ән айту [алғашқы қоныс аударушылардың] әдеттегі ойын-сауығы еді және олар үшін өздерін анықтаудың маңызды күші болды", - деп жазды Натан Шахар. Музыканы ұлтты құру құралы ретінде қарау көзқарасы бүгінге дейін сақталған. "Біз мәдениетті жасау процесіндеміз", - деп жазды Израильдің жетекші музыка композиторлары мен музыка тарихшыларының бірі Нахум Хейман. Еуропа, Азия, Таяу Шығыс және басқа да аймақтардан келген еврей иммигранттары өздерінің музыкалық дәстүрлерін алып келді, оларды біріктіріп, жаңа израильдік дыбысқа айналдырды.
The music of Israel is a combination of Jewish and non Jewish music traditions that have come together over the course of a century to create a distinctive musical culture. For almost 150 years, musicians have sought original stylistic elements that would define the emerging national spirit. In addition to creating an Israeli style and sound, Israel's musicians have made significant contributions to classical, jazz, pop rock and other international music genres. Since the 1970s, there has been a flowering of musical diversity, with Israeli rock, folk and jazz musicians creating and performing extensively, both locally and abroad. Many of the world's top classical musicians are Israelis or Israeli expatriates. The works of Israeli classical composers have been performed by leading orchestras worldwide. Music in Israel is an integral part of national identity. Beginning in the days of the pioneers, Hebrew songs and public singalongs (Shira beTsibur) were encouraged and supported by the establishment. "Public singalongs were a common pastime [of the early settlers], and were for them a force in defining their identity", wrote Nathan Shahar. This view of music as nation building continues to this day. "We are in the midst of creating a culture", wrote Nahum Heyman, one of Israel's leading music composers and music historians. Jewish immigrants from Europe, Asia, the Middle East and elsewhere brought with them their musical traditions, melding and molding them into a new Israeli sound.
Ресей халық музыкасы
1935 жылға дейін келген сионист иммигранттардың көп бөлігі Ресейден келген. Олар Ресейдің халық әуендерін және музыкалық стилін өздерімен бірге әкелді. Алғашқы күндердегі әндер көбінесе – орыс халық әуендеріне еврей тіліне аударылған немесе жаңа мәтін қосылған өңдеулер болатын. Мысалы, поляк композиторы Джерзи Петербургскийдің (Niebieska chusteczka, Sinij Platochek, синий платочек) "Шир Хамитпахат" ("Жамылғы әні") әніне Израиль ақыны және лирик Натан Альтерман еврей тілінде мәтін жазған. Бұл ресейлік стильдегі әуендер көбінесе минор тонда болады және көбінесе аккордеонмен немесе балалайканың дыбысын имитациялайтын гитарамен орындалады.
Шығыс Еуропалық клезмер музыкасы
Клезмер музыкасын елге 20-шы ғасырдың басында көшіп келгендер әкелді. Көптеген хасидтік және клезмер әуендері Израиль халық музыкасының канонына енді, олардың мәтіндері идиш тілінен аударылды немесе жаңа иврит сөздерімен жазылды. Мысалы, Джоэл Энгельдің хасидтік жұбату әніне негізделген және Йехиел Хейлприн мәтінімен жазылған "Нуми Нуми" (Sleep My Child) әні.
Рок және поп музыкасы
1960 жылдардың соңынан бері Израильдің танымал музыкасына Ұлыбритания мен АҚШ-тың бағытты поп және рок музыкасының күшті әсері тиді. 1970 жылдардағы Kaveret және Tamouz сияқты әйгілі израильдік рок топтары, сондай-ақ Шалом Ханок және Мики Гавриелов сияқты әнші-күйшілер бүгінгі ізраильдік поп және рок музыкасының бай және алуан түрлі сахнасының негізін қалады. Батыстың поп және рок музыкасын ізраильдік халық музыкасының түпнұсқа стилімен, сондай-ақ Шығыс еврей музыкасымен – әсіресе йемендік, грек және Андалусиялық марокколық музыкамен үйлестіру, бүгінде ізраиль музыкасының ерекше және бірегей дыбысын құрайды. Израиль музыкасының көшбасшыларының қатарында Этти Анкри, Дэвид Д'Ор, Авив Гефен, Рита, Шломо Арци, HaYehudim, Иври Лидер және Дана Интернешнл сияқты әншілер мен топтар бар. Лидер мен Интернешнл екеуі де өздерінің жеке басының сексуалдық бағыттары туралы әндер орындайды. Лидердің "Jesse" әні өшпес гомосексуалдық махаббат туралы, ал Интернешнл – трансгендер әйел, әншілік жолын драг-квин ретінде бастады. Тағы басқа поп жұлдыздар – Нинет Тайеб, Харел Скаат және Шири Маймон, олардың барлығы "Kokhav Nolad" ("Туған жұлдыз" – "Pop Idol" израильдік нұсқасы) ізбасарлық телешоуының жеңімпаздары. Маймон 2005 жылы "Евровидение" ән байқауында Израиль атынан өнер көрсетіп, "Hasheket Shenishar" ("Калған үнсіздік") атты балладасымен 25-тен астам елдің ішінде топ-4-ке кірді. 2013 жылы ескі израильдік әншілер мен жас суретшілер арасында көптеген ынтымақтастықтар болды. Корин Элал, Арик Эйнштейн, Чава Альберштейн, Йорам Гаон, Аллон Олеарчик және Шломо Гроних жас буын музыканттарымен бірлесіп жұмыс істеді. Соңғы кезде Нетта Барзилай "Евровидение" ән байқауында жеңіске жетіп, ән жазу және сахналық өнерге қатысты әртүрлі көзқарасын көрсетті.
Таяу Шығыс музыкасы
Еврей халық музыкасының алғашқы композиторларына жергілікті араб музыкасының дыбыстары әсер етті. Кейіннен, Таяу Шығыстың басқа елдерінен – Марокко, Йемен, Ирак, Египет және басқа жерлерден келген еврей иммигранттары шығыс музыкасы дәстүрлерін алып келді. Олар «Музика Мизрахит» (Шығыс музыкасы) деп аталатын эклектикалық Жерорта теңізі стилін дамытты, ол 1960 жылдардың басында кеңінен танымал болды. Кейіннен ол грек халқының танымал музыкасының (Рембетико) әсеріне түсті, сонымен бірге Израильдің поп және рок музыкасына да әсер етті. «Музика Мизрахит» шығыс және батыс элементтерін үйлестіреді: ансамбльге ауд, канун, шығыс скрипкасы, дарбука және грек бузуки сияқты Таяу Шығыс аспаптарымен қатар электр және акустикалық гитаралар, пианино және басқа батыс аспаптары кіреді. Әншілер араб стиліндегі мелизмалық әшекейлер (ивритте сильсулим) қосады және көбінесе араб музыкасына ұқсас мұрындық үнмен ән айтады. Әндер көбінесе модальды болып келеді, мажор және минор арасында ауысады, ал дикция – комектейтін. Араб музыкасы дәстүрлі түрде гомофониялық, «мақамат» деп аталатын мелодиялық үлгілерге негізделген, ал «Музика Мизрахит» грек музыкасына жақын, гармониялық сүйемелдемеге ие және әдетте батыс, 12 тондық шкаланы қолданады. «Музика Мизрахит»-тің ерекше шығыс-батыс дыбыстары Израильдің танымал музыкасына өз іздерін қалдырды. Мысалы, Зохар Арговтың «Хаперах Бегани» («Бағымдағы гүл») Әвиху Мединаның сөздерімен және Медина мен Моше Бен Моштың музыкасымен жазылған.
Йемендік еврей музыкасы
Йемендік яһудилердің музыкасы Израиль музыкасының дамуына ерекше әсер етті, себебі ертедегі сионистер оны өздерінің киелі тамырларымен байланысты деп қарады. Музыка зерттеушісі А. З. Идельсон ежелгі еврейлердің музыкасы туралы: «Еврейлердің музыкасы әртүрлі еврей орталықтарында есте сақталып, орындалып келеді. Йемен, Оңтүстік Арабияда – 13 ғасыр бойы дерлік оқшауланған халқы тұрады» деп жазған. 1900 жылға дейін Палестинада йемендік яһуди қауымы болған, ал 1920 жылдары келген еуропалық иммигранттар йемендік стильге ғашық болды. Алғашқы сионистік халық әндерінің көпшілігі йемендік әндердің батыстық нұсқалары болды. 1930 және 1940 жылдары йемендік әнші Браха Зефира көптеген йемендік әндерді зерттеп, жаздырды, сондай-ақ йемендік стильдегі түпнұсқалық композицияларды орындады. Мысалы, «Шту ХаАдарим» (Ішімдік, қойларға) әнін келтіруге болады. «Бүркіт қанаты» операциясынан кейін Аарон Амрам «йемендік музыканы өз дәстүрінен тыс аспаптарды қолдану арқылы алғаш рет жазды», сондай-ақ израильдік йемендік радио хабарларын таратушыларының бастапқы қарсылығын жеңіп, йемендік музыканы тек қалайыдан басқа ештеңемен емес деп санайтын және оның орындауын эфирге жібергісі келмейтін. Ол өз әнін «гитара, скрипка, канун [ситардың бір түрі], керней, тромбон және соққы аспаптарымен» орындады. Арис Санның хиті «Сигал» (сөзі Юов Кацтікі) болды. Арис Сан Яффадағы Шломо Бахрамовқа тиесілі және ашқан «Зорба» клубында жұмыс істеді. Ол Әлиза Азикриге әндер жазды («Бахаим хаколь овер», «Еш ахава ата омер»), бұл Израиль әндері мен грек және мизрахи музыкасы арасындағы кедергілерді тиімді түрде жойды. Грекияның әйгілі әншісі Стелиос Казанцидистің әндері еврей тіліне аударылып, елдің жетекші әншілері орындады. Грек болғандықтан, Йехуда Поликердің көптеген әндерінде бузуки қолданылады. 1960 жылдардың соңында бірқатар жас музыканттар Оңтүстік Америкаға саяхаттап, 1970 жылдар бойы танымал музыканың күшін қалыптастырған латын ырғақтары мен дыбыстарын алып келді. Мысалы, Матти Каспидің «Ноа» әні. 1960-1970 жылдардағы американдық фольклорлық қозғалысы Израильдің ұлттық стиліне әсер етті, ал Израильдің фольклорлық әншілері, олардың ішінде Чава Альберштейн – Джуди Коллинз бен Джони Митчеллден үлгі алды. 1960 жылдары «Дудаим» және «Парварим» сияқты гитаралық дуэттер «каноникалық» израильдік әндерді ғана емес, сонымен қатар американдық және британдық халық әндерінің еврей нұсқаларын орындады. 1970 жылдары Израиль музыкасында жаңа эклектизмнің өсуі байқалды. Рок, джаз және басқа жанрлар әлемдік үрдістердің әсерінен тамырлай бастады, сонымен қатар ерекше израильдік элементтерді қосты. 2000 жылдары құрылған сәтті этно-поп тобы «Идан Райхел жобасы» эфиопиялық және батыс музыкасын біріктіреді. Райхел эфиопиялық еврей иммигранттарымен бірігіп, электрондық музыка дыбыстарын, классикалық фортепианоны, электр гитарын, дәстүрлі барабандарды және эфиопиялық стильдегі әнді, күрделі тоқсандық масштабтар мен ырғақтарды біріктіріп, бірегей дыбыс шығарды. Әндер еврей және амхар тілдерінде орындалады.
Ерте тарих
1882 жылы Израильге айналатын жаңа еврей ұйымы үшін қолайлы музыкалық корпус құруға алғашқы күш-жігер жұмсалды. Бұл жыл бірінші Алия болды, еврей иммигранттарының бірінші толқыны Палестинада ұлттық отан құруға ұмтылды. Бұл ұлттық қозғалысқа арналған әндер әлі жазылмағандықтан, Германиядағы және басқа жерлердегі сионист жастар қозғалыстары дәстүрлі неміс және басқа халық әуендерін еврей тілінде жазылған жаңа сөздермен ән жинақтарында жариялады. Мысалы, Израильдің ұлттық әнұранына айналған «Хатиква» әнін келтіруге болады. Бұл сөздерді еврей ақыны Нафтали Герц Имбер жазған. Әуені – Шығыс Еуропа халық әуені. 1895 жылы Палестинада алғашқы еврей оркестрі құрылды. Оркестр Ришон-Ле-Цион қаласында орналасқан, үрмелі аспаптардан тұратын оркестр болды және жеңіл классикалық музыка мен марштар орындады. Ресейден келген, музыкалық білімі бар кантор Авраам Цви Идельсон 1906 жылы Иерусалимге қоныстанды, ондағы түрлі еврей қауымдастықтарының музыкасын зерттеу және құжаттау мақсатымен келді. Сол кезде Иерусалимде йемендіктер, хасидтер, сириялықтар және басқа еврей этникалық топтары үшін бірнеше еврей анклавтары болды. Идельсон осы топтардың әндерін және музыкалық ерекшеліктерін мұқият жазды. Ол сондай-ақ осы әндерді барлық еврей қоныс аударушыларының назарына жеткізуге тырысты, жаңа еврей музыкалық жанрын құру мақсатымен. 1909 жылы Гершон Эфрос және кейін 1924 жылы Джоэл Энгель Палестинада Идельсонға қосылды, олар да классикалық музыкамен және этномузыкологиямен айналысты. Идельсон сияқты, Энгель де дәстүрлі этникалық күйлер мен стильдерді Палестинадағы еврей халқына тарату үшін жұмыс істеді. 1904 жылы басталған Екінші Алия кезінде Палестинаға қоныс аударған еврейлер өздерінің әндерін жазуды көбейтті. Халық әндерінің алғашқы композиторларының қатарында Ханина Карчевский («БеШадмот Бейт Лехем») және Давид Маарави («Шират Ханоар») болды. Келесі 30 жыл ішінде Палестинадағы еврей композиторлары өз әндерін еуропалық музыкадан ерекшелейтін жаңа ырғақ пен әуендік стильдерді іздеуді бастады. Бұл музыкалық қозғалыстың жетекшілері Матияху Шелем («Ве Давид Ефе Эйнаим», «Шиболет Басаде»), Едидия Адмон («Шадмати») және басқалар болды. Бұл композиторлар араб және Таяу Шығыстың басқа да музыкаларының дыбыстарын имитациялауға тырысты. Олар қарапайым гармонияларды қолданды және еуропалық музыкада қолданылатын мелодиялық және гармониялық минорларға қарағанда табиғи минорды артық көрді. Олар әсіресе клезмер музыкасында қолданылатын «жиганец минор» шкаласының бөлігі болып табылатын кеңейтілген секундты аралықтан аулақ болды. «Оның мінезі көңілділік пен сезімталдыққа толы», - деп жазды 1943 жылы музыка сыншысы және композиторы Менаше Равина. «Осы сезімталдықтан құтылуға деген денсаулықты құштарлық көптеген адамдарды осы аралықтан қашықтықта болуға мәжбүрлейді». Марк Лаври («Шир Ха Эмек», «Китатену Балаила Цоедет») сияқты сол кезеңнің кейбір музыканттары жаңа еврей стилінде де, өздері білген еуропалық стильде де жазды. Мысалы, «Земер» – жаңа стильдегі ән, ал «Дан ХаШомер» – еуропалық классикалық дәстүрдегі опера. Мордехай Зейра сияқты басқалары жаңа еврей стилінде жаза алмағанына өкінді. Зейра, сол кезеңнің ең өнімді және танымал композиторларының бірі («Хаю Лейлот», «Лейла Лейла», «Шней Шошаним»), жаңа стильде жазуға қабілетсіздігін «орыс ауруы» деп атады. Эммануил Замир 40-шы және 50-ші жылдары «шир роим» (көшпенділер әндері) деп белгілі жанрда жұмыс істеді. Ол бедуин музыкасын Киелі кітап стиліндегі мәтіндермен біріктірді, көбінесе тіл сырнайымен сүйемелдеді.
Ұлт құрушы музыка
Еврей әндерінің репертуарын құруға бағытталған қозғалыс, әсіресе осы әндер үшін ерекше музыкалық стиль жасау, тек шығармашылық ізденіс емес, ұлттық қажеттілік ретінде қарастырылды. Бұл қажеттілік – сол дәуірдегі әдебиетке, театрға, графика өнеріне, сондай-ақ музыкаға әсер етті. Оның мақсаты, жаңа израильдік ұлттың мәдени тамырларын Киелі кітаптағы ежелгі еврейлердің мәдениетінде табу болатын. Композитор Ицхак Эдельдің пікірінше, жаңа еврей стилінің ерекшеліктері – «жылдар бойы диаспорада тірі қалуға күрескен ежелгі еврей музыкасының қалдықтары, еуропалық өркениеттен үзіліп, өмір салтына сәйкес музыкалық тіл іздеген қоныс аударушыларымыздың қарапайым өмірі». Жаңа еврей репертуарын құрудың ұлттық маңызын ескере отырып, бұл күш-жігерге ұлттық институттар қолдау көрсетті. Израиль мемлекеті құрылғанға дейін үкіметтік функциялардың көп бөлігін атқарған Histadrut Еңбек одағы «Merkaz LeTarbut» (Мәдени орталық) құрды. Ол көптеген ән жинақтарын жариялады және еврей композиторларының туындыларын қаржыландырды. Халықтық ән айту белсенді түрде қолдауға ие болды. Кибуц қозғалыстары ән жинақтарын таратып, ән айтуды кибуц өмірінің орталық күнделікті оқиғасына айналдырды. Бұл ән айту, Еуропадан және кейіннен Таяу Шығыстан келген жаңа иммигранттарға еврей тілін үйретудің де бір жолы саналды. Мемлекеттік радио да еврей әнін насихаттауда маңызды рөл атқарды. 1990 жылға дейін барлық радио және телеарналар мемлекеттік меншікте болды және мемлекеттік бақылауда болды. Сондықтан, олар Палестинада, кейіннен Израильде талғам мәселелерінде шешуші роль атқарды. Станциялар Израиль әндерінің мұрасын сақтауға арналған арнайы жобаларды бастауды және «шынайы» музыканы жазу мен жариялауды өздерінің міндеті деп есептеді. Тіл біліміндегі маман және музыка тарихшысы Нетива Бен-Иегуданың сөзіне сәйкес, жастар достарымен бірге айтатын әндерін жазу үшін дәптерлер алып жүретін. Израиль музыкасының израильдік мәдениеттің қалыптасуындағы маңызды элемент екендігі туралы көзқарас бүгінге дейін сақталып келеді және поп, рок және классикалық сияқты барлық музыкалық жанрлардағы әртістерге әсер етеді.
Музыкалық кабарелер
1920-жылдардан бастап кафе және кабаре музыкасы Палестинада танымал болды және Израиль музыкасының қалыптасуына маңызды күш болды. Мемлекет құрылғанға дейін үш жетекші кабаре болды: Хакумкум (Қазан), Хаметате (Шыпырғыш) және Ли Ла Ло. Бұл кабарелер саяси сатира, драма және әндерді біріктіретін түрлі қойылымдар ұйымдастырды. Кабарелер Израильдің танымал музыка жұлдыздарының мансабына жол ашты: Йемендік ән салу стилін әлемге танытқан Шошана Дамари Li La Lo-да жасөспірім кезінде өнер көрсете бастады; Яфа Яркони де кабаре әншісі ретінде мансабын бастады. Композиторлар Нахум Нарди ("Шту ХаАдарим", "Кахол Ям ХаМаим"), Моше Виленский ("БеХол Зот Еш Ба Машеху", "Хора Мамтера"), Даниэль Самбурский ("Шир ХаЭмек", "Земер ХаПлугот") және тағы басқалар Израильдің классикалық репертуарына енген әндер жазды. Ақын Нейтан Альтерман көптеген әндердің сөзін жазды. Кабарелер Израиль музыкасының әртүрлілігіне де үлес қосты. Көптеген әндер жеңіл стильде болды, бұл жаңа еврей стилінен немесе кең таралған орыс халық стилінен ерекшеленді. Көптеген әндер минорлық емес, мажорлық тонда болды, көтеріңкі ырғақтары бар және танго, самба және басқа латын стилінен элементтерді қамтыды. Израиль мемлекеті 1948 жылы құрылғаннан кейін де кабарелер мен музыкалық қойылымдар жалғасты.
1930 жылдары музыканттардың алиясы
Еуропадағы нацизмнің күшеюі көптеген еврей музыканттарын елдерін тастауға мәжбүр етті. Олардың кейбіреуі Израильге келді. Көші-қонға Еуропаның жетекші классикалық музыканттары кірді, олардың ішінде Берлин филармониясының концертмейстері Одон Партос, композитор және опера дирижері Пол Бен Хайм, сондай-ақ композитор Александр Урия Боскович болды. Популярлы музыка жазушылары жаңа еврей стилін іздегендей, көптеген классикалық композиторлар да өздерінің жаңа ұлттық ерекшеліктерін көрсететін жаңа композициялық тәсілдерді іздеді. "Бұл елде тек батыс концепцияларына негізделген туындыларды жазуды жалғастыру мүмкін емес", - деп жазды музыка сыншысы Дэвид Росолио 1946 жылы. "Ландшафт, өмір салты, орта – барлығы өзгерісті және түбірінен басқаша көзқарасты қажет етеді". Боскович 1945 жылы фортепианоға арналған "Семит сюитасында" арабтың ауд және канунының дыбыстарын имитациялап, дронмен сүйемелдеу және қайталама ноталармен гомофониялық стильде жазды. Бен Хайм 1968 жылы кэмбало, мандолина және гитараға арналған "Соната А Тре" шығармасын жазды, ол да айқын Таяу Шығыс дыбысына ие.
Израиль филармониясы оркестрі
1935 жылға қарай Еуропадағы еврей музыканттары жұмыстан босатылып, қудалауға ұшырап, елден қуылды. Осы музыканттарды құтқару қажеттілігін қанағаттандыру үшін концерттік скрипкашы Бронислав Губерман Палестинада оркестр құруға шешім қабылдады – бұл қауіпті баспана және ерекше музыкалық жоба ретінде. Губерман Еуропаның жетекші оркестрлерінен музыканттарды тартты, ал Палестина филармониясы 1936 жылдың желтоқсанында Артуро Тосканини жетекшілігімен тұңғыш рет өнер көрсетті. Израиль филармониясы ізраилдік музыка мен мәдениеттің жетекші күшіне айналды. Ол ізраилдік композиторлардың көптеген туындыларын алғаш рет орындады және көптеген ізраилдік музыканттардың мансабын бастауға көмектесті. Оркестр Израиль үшін тарихи маңызы бар көптеген концерттер берді. 1967 жылы, 1967 жылғы соғыстан кейін, дирижер Леонард Бернштейн оркестрді Синай шөліне алып шықты, онда бірнеше күн бұрын шайқас болған. Симфония 1980 жылдары Ливан шекарасында да өнер көрсетті, екі жақтан жиналған ізраилдік және ливандық тыңдаушылар алдында орындады. Музыкалық жетекші Зубин Мехта, өзі ізраилдік болмаса да, иврит тілінде сөйлейді және ізраилдік музыка өнеріндегі маңызды тұлға болып табылады.
Музыка және әскери қызмет
Израильдегі әскери мекеме және израильдік мәдениеттегі әскерилердің рөлі израиль музыкасына шешуші ықпал етті. Арабтармен ондаған жылдық қақтығыстардан кейін соғыс және бейбітшілік тақырыбы израиль музыкасының ажырамас бөлігіне айналды. Мемлекет құрылғанға дейінгі кезеңнен бастап бүгінгі күнге дейін көптеген әндер соғыс, құрбандық, жоғалту, батырлық және бейбітшілікке деген құштарлық туралы айтады. Израиль репертуарында жауды жеңуді дәріптейтін әскери әндер жиі кездеспейді. Соғыс туралы әндердің көпшілігі көңіл көтеріңкі емес, қайғылы. Мысалы, "Элифелет" әні: Саша Арговтың минор тоналды мелодиясына (авторы – Натан Альтерман) "ешқандай қадір-қасиеті жоқ" жігіт туралы айтылады, ол ойсыз қателігінен соғыста қаза табады. Дегенмен, әскерилердің израиль музыкасына әсері тек әндерге шабыттандыру көзі болумен шектелмейді. Әскери мекеме өзінің әскери өнер топтары және әскерлік радиостанциясы – "Галей Цахал" арқылы музыканы белсенді түрде насихаттады. 1950 жылдан бері Израиль қорғаныс күштері (ИҚК) "Лехакот Цва'иот" (Әскер ансамбльдері) деп аталатын өнер топтарын ұйымдастырып келеді. Бұл топтар талантты немесе өнерде тәжірибесі бар әскери қызметшілерден құралған, олар әскерлерді көңіл көтеріп, базалар мен далалық позицияларға гастрольдік сапарлар жасап тұрады. Мұқият дайындалған және орындалған өзіндік материалдарды ұсынатын бұл топтар израиль музыка және ойын-сауық саласындағы көшбасшыларға айналды. Израильдің ең танымал әндерінің көпшілігі "Лехакот Цва'иот" үшін жазылған, мысалы, "Дина Барзилай" (авторы: Хаим Хефер, музыкасы: Саша Аргов), "Халлелуя" (авторы мен музыкасы: Яир Розенблум), "Ешнан Банот" (авторы: Йорам Тахар Лев, музыкасы: Яир Розенблум). Израиль поп-музыкасының негізін қалаушылардың бірі саналатын Дуби Зелтцер "Нахал" бригадасының ойын-сауық труппасы үшін көптеген әндер жазды. "Лехакот Цва'иот" 1960 жылдардан бастап қазіргі уақытқа дейін Израильдің жұлдыздарына айналған орындаушылар мен композиторлардың мектебі болды. "Лехакот" ансамбльдерінде мансабын бастаған суретшілердің арасында Арик Эйнштейн, Чава Альберштейн, "Каверет" тобының мүшелері, Ехорам Гаон, Нехама Хендель, Исраил Борохов, Ярдена Арази, Шломо Артзи, Этти Анкри және Дэвид Д'Ор бар. "Лехакот" үшін материал жазып, атаққа ие болған композиторлар мен лириктердің қатарында Наоми Шемер, Йоханан Зарай, Йони Рехтер, Нурит Хирш және Яир Розенблум бар. "Галей Цахал" – ИҚК басқаратын радиостанция, израильдің түпнұсқалық музыкасын насихаттауда маңызды рөл атқарады. "Галей Цахал" 1950 жылы хабар таратуды бастады және эфир уақытының көп бөлігін танымал музыкаға арнады. "Лехакот" және "Галей Цахал" музыкасы әскери музыка емес еді; шығарылған және хабарланған әндердің көпшілігі жалпылама әндер болды. Дегенмен, ИҚК музыканы маңызды үгіт құралы ретінде қарастырды және маңызды деп санаған тақырыптар бойынша әндер жазуға демеушілік жасады. Мысалы, лирик Хаим Хефер "Харув" элиталық арнайы тобымен бір апта бойы бірге жүруге және оның тәжірибесіне негізделген ән жазуға шақырылды. Нәтижесінде "Еш Ли Ахув БеСайерет Харув" (Менің "Харув" арнайы тобында сүйікті адам бар) (музыкасы: Яир Розенблум) әні дүниеге келді. Осы топтардың бірі – "From Israel with Love" әлемдік турнеге шықты. Америкадағы концерттері сатылып кетті, ал Еуропаға турне жоспарланған. Алайда, 1972 жылғы топ 1972 жылғы Жазғы Олимпиада кезінде Мюнхенде болған трагедиядан кейін ертерек таратылды.
1967 жыл - бұрылыс
1967 жылғы соғыс Израиль мәдениеті үшін маңызды бұрылыс болды. Амос Илонның сөздерімен айтқанда, "1967 жылғы алты күндік соғыста израиль халқы есейді, осылайша жасөспірімдік шақтан ересекке айналуы белгіленді". Соғыстан кейінгі кезеңде мәдени өркендеу байқалды – бірнеше жылдың ішінде көркемсурет галереяларының саны үштен бірге артты, театрлардың саны екі есеге көбейді, сондай-ақ көптеген мейрамханалар, түнгі клубтар мен дискотекалар ашылды. Соғысқа дейін экономикалық өсім жылына 1 пайызды құраса, соғыстан кейін келесі жылы 13 пайызға жетті. Бірақ, көптеген израильдік музыканттар, халыққа танымал болғанымен де, классикалық музыкамен айналысқандары да, өз музыкаларында ерекше ұлттық ерекшелікті анықтау туралы ойлармен жүрді.
Прогрессивті рок және фолк
Израильдік рок музыкасының дамуымен қатар, халықтық стиль дәстүрі жалғасты. Шава Альберштейн, Йеорам Гаон және Наоми Шемер сияқты әншілер "Израиль елі" стиліне сай әндер жазуды және орындауды жалғастырды. Наоми Шемердің "Ерушалайим Шел Захав" (Алтын Иерусалим), "Хой Арци Моладети" (Ой, менің жерім, менің отаным, Шауль Черниховскийдің сөздері), "Хоршат ХаЭкалиптус" (Эвкалипт бақшасы) сияқты әндері патриоттық репертуардағы белгілі бір нышанға айналды. Оның жетістіктерінің көп бөлігі, "Yerushalaim Shel Zahav" әнін қоса алғанда, сол кездегі ән байқауларымен байланысты болды. Израильдік роктың және "Израиль елі" дәстүрінің қатар дамуында, жаңа рок дыбысының элементтерін қамтитын шынайы израильдік стильді құруға тырысқан музыканттар тобы болды. Бұл өнерпаздардың ішінде Йехудит Равиц, Йони Рехтер, Шломо Гронич, Матти Каспи, сондай-ақ рок пионерлері Гиди Гов, Дэнни Сандерсон және Арик Эйнштейн бар. Олардың прогрессивті рок стилі көбінесе канондық репертуардың лирикалық баллада стилін қабылдады және дәстүрлі аспаптарды – флейта мен блокфлейта, дарбука және акустикалық гитараны электр гитараларымен, барабан жиынтығымен және синтезаторлармен үйлестірді. Типтік хард-роктан айырмашылығы, қайталанатын уақыт ритмдерімен және қарапайым аккордтық прогрессиялармен, осы орындаушылардың әндері көбінесе ритмдік және гармониялық тұрғыдан күрделі болды. Мысалы, Матти Каспидің "Ноа" әні латындық сезімді, джазға тән күшті, хроматикалық гармониялық қосымшалармен және Нойдың Киелі кітаптағы оқиғасына қатысты сөздермен ерекшеленеді. Дэвид Броза 70-80-жылдардың соңында фламенко стиліндегі музыканы танымал етті. Рок Израиль үшін музыкалық революция болды. Алайда, 1960 және 1970 жылдардағы Американың рок музыкасы сияқты, ол әрқашан әлеуметтік революцияның көрінісі болған жоқ. Израильдік рок, 1985 жылға дейін, Авив Гефен пайда болғанға дейін, есірткі, секс, жастардың ашуы және шегінісі тақырыптарына сирек назар аударды (Арик Эйнштейннің "Shuv Lo Shaket" әні ерекшелік есептеледі), сондай-ақ революция тақырыбына да. Оның жұлдыздары, Шалом Ханок пен Свика Пиктан басқа, көбінесе шашы қысқа, әскерде қызмет еткен және үлгілі азаматтар болған израильдіктер еді. Авив Гефен бұл жағдайды өзгертті. 17 жасында мансабын бастаған Гефен сахнада драг және ауыр макияжпен пайда болды, әскерден қашуымен мақтанды және панк-рокты еске түсіретін хард-рок стилінде есірткі, секс және шегініс туралы ән шырқады. Оның музыкасы израильдік жастардың жүрегіне терең үңіліп кірді. Ол сондай-ақ ескі дәстүрлермен үзілісті символдады, бірақ оның Beatles және Pink Floyd әсерімен жазған музыкасы стильдік тұрғыдан оның әкесі, сол кездегі жетекші лириктердің бірі Йехонатан Геффеннің музыкасына үлкен қарама-қарсылық тудырмады. Авив Гефен бүгінгі күні Израильдің ең көп сатылатын заманауи ер артистерінің бірі саналады, бірақ оның стилі мен ертедегі эпатажды келбеті соңғы жылдары айтарлықтай жұмсалды.
Израильдік поп және би музыкасы
1980 жылдан бері израильдік топтардың саны артып, жүздеген топтар барлық заманауи стильдерде ән айтады. Басты орындаушылардың қатарында халықаралық деңгейде танымал әнші Офра Хаза ("Im Nin'Alu" әнімен, 1988 жылғы "Shaday" альбомынан), "Израиль рок музыкасының ханзадасы" деп аталған Берри Сахаров; Рами Фортис, "Efo HaYeled?" (Бала қайда?), "Ethnix", "Teapacks", "Tislam", "Mashina", "Zikney Tzfat" (Сафад ақсақалдары), "Rockfour", "HaMakhshefot" (Сиқыршылар), "Mofa Ha'arnavot Shel Dr. Kasper" (Доктор Каспердің қоян шоуы), Monica Sex және Shimron Elit ("20:20") топтары бар. Израиль жерінің дәстүрлі әндерін рок пен поп элементтерімен үйлестіретін әншілер көбінесе зор танымалдыққа ие болып, бүгінгі израиль музыкасының жетекші орындаушылары саналады, мысалы Рита, Шломо Арци, Ахиноам Нини, Иври Лидер, Авив Гефен, Дана Бергер, Эвиатар Банай, Харел Скаат, Нинет Тайеб, Шири Маймон, Дана Интернешнл, Шарон Хазиз, Мика Карни Рони Дуани, Дэвид Д'ор, Metropolin және тағы да көптеген әншілер. Осы суретшілердің көпшілігі би музыкасының электрондық дыбыстарын да қолданады, сондықтан израиль музыкасында Мадонна мен Кайли Миноуг сияқты поп-иконалардың стильдік ықпалын табуға болады.
Жаз
2012 және 2013 жылдары Америка композиторлар, авторлар және баспагерлер қоғамы израильдік музыкант Ури Гурвичті жас және дамып келе жатқан джаз композиторы ретінде ең үздік деп мойындады.
Израильдік әлемдік музыка
Исраэль Борохов Израильде әлемдік және Таяу Шығыс музыка жанрларында жұмыс істейді, израильдік музыканы араб және бедуин әсерімен байытады. Ол сонымен қатар "Шығыс-Батыс үйіне" жетекшілік етеді, онда елдің ең жас дағдылы музыканттары Яффаның әртүрлі және еврей-араб ортасында құпия этникалық музыкасын орындауға жиналады. Идан Райчел жобасы – Эфиопия, Германия, Португалия және басқа да Таяу Шығыс елдері сияқты әлемнің түкпір-түкпірінен жиналған музыкалық туындылар жиынтығы, онда әндер көбінесе бірнеше тілде орындалады.
Психоделикалық транс, электронды және хаус музыкасы
Психоделикалық транс Израильде танымал, және кейбір израильдік транс (Гоа транс және ницхонот сияқты) артистері халықаралық деңгейде танылды, соның ішінде Alien Project, Astrix, Astral Projection, Maor Levi, Vini Vici, Zafrir және Infected Mushroom. Офер Нисим – заманауи хаус музыкасының ең танымал халықаралық продюсерлерінің бірі.
Рап және хип-хоп
Израиль өзінің рэп және хип-хоп өнерін дамытты, мысалы, Хадаг Нааш, Сублиминаль, Сагол 59 және Келе 6 топтары израильдік хип-хопты орындайды.
Ауыр металдар
Израильде шағын жер асты металл сахнасы бар, бұл туралы Global Metal деректі фильмінде көрсетілген. Израильдегі кейбір хэви-метал музыкасы зұлымдықпен байланысты деп есептелсе де, Salem және Melechesh дауларды жеңіп, экстремалды металл әлемінде кеңінен танылды.
Классикалық музыка
1967 жылдан кейін Израильдегі классикалық композиторлар көркем музыкада израильдік өзін-өзі тануды іздеуді жалғастырды. Кейбір израильдік композиторлар өз шығармаларына еврейлік немесе Таяу Шығыс материалдарын қастықпен таңдады. Леон Шидловский Чилиде дүниеге келіп, 1969 жылы, 38 жасында Израильге қоныс аударды. Оның көптеген шығармалары еврей тақырыптарына, оның ішінде Холокостқа негізделген, бірақ латын Америкасы тамырларын ұмытпайды. Оның бірнеше симфониялық шығармаларын Израиль филармониясы тұңғыш рет орындады. Шидловский Тель-Авив университетінің профессоры болды. Бетти Оливеро сефардтық еврей тегінен келген мелодиялар мен ладтарды қолданады, олардың үстіне овертон және пантоналды гармониялар қабаттарын жасайды, нәтижесінде бірден диссонансты, бірақ таныс әсер туады. Қазіргі заманға қарамастан, оның музыкасы ерекше сефардтық және тоналды сипатқа ие. Мысалы, 13 ғасырлық сефардтық дұғаға негізделген "Ахот Кетана" және Бахтың шаконынан үзінділерді қамтиды. Тсиппи Флейшер араб, угарит және басқа тілдердегі классикалық поэзияны заманауи музыкамен үйлестіреді. Ол өз шығармаларында араб музыкасының көптеген ерекшеліктерін, соның ішінде күрделі микротондық интонациясы бар мақаматтарды, дәстүрлі араб, батыс классикалық және заманауи аспаптармен біріктіреді. Мысалы, "Анат құдайы" - Угарит жазбаларына негізделген, әйел дауысы, скрипка, фортепиано, соққы аспаптары және бишіге арналған мультимедиалық композиция. Венгриядан келген иммигрант Андре Хаджу джаз ансамблі үшін хасидтік әуендерді аранжировкалайды. Ресейлік иммигрант Марк Копитман еврей тақырыптарына негізделген симфониялық және камералық шығармалар жазды. Мысалы, оның шығыс Еуропаның клезмер музыкасын еске түсіретін, струн оркестріне арналған "Memory" композициясы. Ноам Шериф, Ами Мааяни, Езекел Браун және Цви Авни сияқты басқа да белгілі израильдік композиторлар өз шығармаларында еврей және израильдік тақырыптарды пайдаланды. Композиторлардың жаңа буынына Ицхак Едид, Лиор Навок, Гилад Хохман кіреді. Израиль филармониясынан басқа, бірнеше израильдік оркестрлер де танымал болды. Олардың қатарында мемлекеттік радио және теледидар органы қолдаған Иерусалим симфониялық оркестрі, Ришон ЛеЦион оркестрі және Камерата оркестрі бар. Бұл оркестрлерді құрудың бір мақсаты - жоғары кәсіби біліктілігі бар ресейлік иммигрант музыканттарға жұмыс табуға көмектесу болды, олар өз салаларында жұмыс таба алмады. Жаңа Израиль опера компаниясы 1985 жылы құрылды. Бұл 1940 жылдардан бастау алған бірнеше сәтсіз әрекеттерден кейін тұрақты репертуарлық операны құруға жасалған алғашқы табысты әрекет болды. 1995 жылы Опера Тель-Авивтегі Голда орталығына көшіп, тұрақты мекенжай алды. Израиль әлемдік деңгейдегі орындаушылар мен дирижерлерді тәрбиеледі. Олардың қатарында пианист және дирижер Дэниел Баренбойм, дирижер Элиаху Инбал және көптеген скрипкашылар, соның ішінде Ицхак Перлман, Пинхас Цукерман, Гил Шахам, Иври Гитлис, Гил Шохат және Шломо Минц бар. Иерусалим квартеті - халықаралық деңгейде танылған аспаптар квартеті. Басқа да жетекші камералық топтарға Иерусалим триосы, Тель-Авив солистері, Кармел квартеті және Авив квартеті кіреді.
Мизрахы музыкасы
Араб елдерінен келген Израиль иммигранттары соңғы 50 жыл ішінде түрік, грек, араб және израильдік элементтерді біріктіретін музыкалық стильді жасады. Жаңа еврей стилінен өзгеше, бұл стиль Шығыс Еуропалық иммигранттардың жаңа израильдік өзін-өзі анықтауға тырысқан саналы туындысы болса, Музика Мизрахит стилі шынайы түрде спонтанды және жергілікті. Израильдің басты мәдени институттары алғашында оған қарсылық көрсеткенімен, қазір ол израильдік мәдениетте маңызды күшке айналды. Музика Мизрахит қозғалысы 1950-ші жылдары Израильдің этникалық аудандарында өскен орындаушылармен басталды – Тель-Авивтің негізінен йемендік "Керем Хатеманим" ауданында, марокколық аудандарда, ирандық және ирактық иммигранттардың аудандарында тойларда және басқа да шараларда ойнаған музыканттар. Олар иврит тілінде, бірақ негізінен араб стилінде, дәстүрлі аспаптарда – уд, канун және дарбукада орындады. Жо Амар және Филфел әл-Масри марокколық және египеттік текті алғашқы қолдаушылардың бірі болды. 1960-шы жылдары олар акустикалық және электр гитарасын қосып, олардың дыбысы көбірек эклектикалық болды. Әншілер әдетте әндерін мелизма және басқа да шығыс стильіндегі әшекейлермен безендіріп, өте мұрынды немесе құрттық дауыспен орындады. Дегенмен, интонация көбінесе батыстық болды, әншілер араб музыкасына тән ширек тонды шкалаларды қолданбады. Әннің мәтіндері бастапқыда еврей әдебиетінен, соның ішінде діни мәтіндер мен ортағасырлық еврей ақындарының өлеңдерінен алынған. Кейіннен олар израильдік ақындардың мәтіндерін қосып, сондай-ақ түпнұсқа мәтіндер жаза бастады. Мысалы, Ижар Коэн орындаған "Ханале Хитбалбела" (Ханнале шатасты) әнін келтіруге болады. Әннің сөзін қазіргі еврей ақыны және лирик Натан Альтерман жазды, ал әуені дәстүрлі. 1970-ші және 1980-ші жылдарда осы орындаушылардың кейбіреуі өз әндерін кассеталық таспаларда таратуды бастады. Таспалар бірден танымал болды. Олар Тель-Авив автобус станциясы маңындағы сауда орындарындағы киоскілерде сатылды, ал музыка "Музикат Кассетот" – кассеталық музыка немесе "Автобус станциясы музыкасы" деп аталды. Бұл кезеңде Шими Тавори, Зехава Бен және Зохар Аргов сияқты орындаушылар болды, олардың "Хаперах Бегани" (Бағымдағы гүл) әні үлкен хитке айналды. Аргов, 1987 жылы түрмеде өзін-өзі өлтірген, бірақ көпшілікке танымал болған, ол "Музика Мизрахиттің патшасы" деп аталды; ол халық қаһарманы болды және оның өмірі туралы фильм түсірілді. Бұл музыканың айқын танымалдығына қарамастан, мемлекеттік радио Музика Мизрахиттің көбісін мүлдем қабылдамады. "Білім беру және мәдениет мекемелері шығыстан келген иммигранттардың екінші буынын мектептер мен БАҚ-та қарқынды әлеуметтендіру арқылы осы музыкадан ажыратуға бар күштерін жұмсады", - деп жазды әлеуметтік зерттеуші Сами Шалом Четрит. Музика Мизрахиттің израильдік элитаға енуі Авиху Медина сияқты Мизрахи композиторлары мен продюсерлерінің қысымы, стильдің күшті танымалдылығы және Музика Мизрахит элементтерін басты суретшілердің біртіндеп қабылдауы нәтижесінде болды. Израильдің ең танымал жұлдыздарының бірі Ярдана Арази 1989 жылы "Димион Мизрахи" (Шығыс қиялы) деп аталатын жазба жасады, онда түпнұсқа материалдар мен кейбір канондық израильдік әндер кірді. Сонымен қатар, кейбір орындаушылар Музика Мизрахит, израильдік, грек, рок және басқа да стильдердің қосындысын жасауды бастады. Олардың қатарында Эхуд Банай, Йехуда Поликер және Шломо Бар болды, олардың "Хабрера ХаТивит" (Табиғи таңдау) тобы ситар, табла және басқа да үнді аспаптарын қолданып, жаңа "дүние" стилін жасады. Музика Мизрахиттің 1990-шы жылдардағы қабылдануы Мизрахи текті израильдіктердің әлеуметтік және мәдени танылуға ұмтылуымен байланысты. "Бүгін танымал Музика Мизрахит рок музыкасынан айырмашылықтарды жоя бастады, және біз көптеген әртістердің бағыттық ағымға бет бұрғанын көреміз. Бұл бағыттық ағымға көшу мәдени ассимиляцияны қамтиды", - деп жазады әдебиет зерттеушісі және сыншы Мати Шмуэлоф.
Хасид және православие яһуди музыкасы
Израильдің православиелік еврей қауымы және АҚШ-тағы оның балама қауымы Хасидтік рок музыкасының ерекше түрін жасады, ол жас православиелік қауым арасында кең таралды. Бұл музыкалық стиль рок музыкасының дыбыстарын, аспаптарын және ырғақтарын клезмер стиліндегі мелодиялармен және негізінен діни мәтіндерден алынған сөздермен үйлестіреді. Бұл ерекше үйлесімді музыка Израильдің зайырлы музыкасынан толыққанды оқшауланған түрде жасалады, орындалады және таратылады. Ол зайырлы радиостанцияларда немесе зайырлы қоғамдық шараларда естілмейді. Ол діни радиостанцияларда таратылады және діни іс-шараларда ойнатылады. Хасидтік рок музыкасының негізін қалаушылардың бірі – «ән салатын раввин» Шломо Карлебах болды, ол 1960 жылдары Нью-Йоркте көптеген ізбасар жинады, Питер, Пол және Мэри еске түсіретін халық стилінде діни әндер орындады. Израильдік Хасидтік рок орындаушыларының қатарында Reva L'Sheva тобы және әншілер Ади Ран мен Нафтали Абрамсон бар. Халахиялық шектеулерге сәйкес, әйелдерге әртүрлі аудиторияға ән салуға рұқсат берілмейді, сондықтан Хасидтік рок топтарында әйелдер жоқ. Концерттер көбінесе жыныс бойынша бөлінеді. Бұл стильді діни сионистік қозғалыс, соның ішінде Гуш Эмуним құлшыныспен қабылдаса да, Хареди қауымында оған қарсылар жетерлік. Руханият, иман және Құдай сияқты тақырыптарда түпнұсқа лирика жазатын діни әнші-сазгер Ишай Рибо, музыкасының сапасы мен көркемдік шешімдерінің арқасында діни және зайырлы тыңдаушылардың үлкен арқауына ие болды.
Ирак еврей музыкасы
1950 жылдардың басында Израильге көшіп келген ирактық еврейлер өздерінің музыкалық дәстүрлерін сақтап қалды. 20 ғасырдың бірінші жартысында Ирактағы кәсіби аспапты музыканттардың көбі еврейлер болды. Олар Императорлық оркестрде, Бағдад радиосының оркестрінде және Бағдадтың түнгі клубтарында орындады. Басты орындаушылардың ішінде композитор және уд ойнаушы Езра Ахарон, скрипкашы Салих Әл Кувейти және оның інісі, уд ойнаушы Дауд Әл Кувейти, композитор Салим Әл Нұр, әнші Салима Паша және тағы басқалар бар еді. 1949-1950 жылдар аралығында осы кәсіби музыканттардың көп бөлігі Ирактан Израильге қашып кетті. Израиль хабар тарату корпорациясының (IBA) араб оркестрі Израильде олардың музыкалық дәстүрлерін сақтауда маңызды рөл атқарды. Көптеген музыканттар музыка саласынан тыс жұмыс іздеуге мәжбүр болды, бірақ олар қоғамда өнер көрсетуді жалғастырды. "Біздің музыкалық дәстүріміз жалғасуда", - деді әнші Суад Базун, ол Ирактағы белгілі музыканттар отбасының қызы. "Бүгін немерелер мен шөберелер Ирак әндерімен үйлерін толтыруды жалғастыруда".
Идиш және ладино музыкасы
Израильде идиш және ладино тілдері қайта жаңғырып жатыр. Көптеген жеке тіл оқу орталықтары мен университеттер бұл тілдерде оқу бағдарламаларын ұсынады, бұл тілдер бір кезде диаспорадағы яһудилердің күнделікті сөйлеген тілдері болған. Тель-Авивтегі «ИдишШпиль» идиш театры тобы танымал музыкалық қойылымдар ұсынады. Израильдің бірнеше белгілі әртістері осы тілдерде әндер жазды, оның ішінде Йехорам Гаонның ладино тіліндегі альбомы және Чава Альберштейннің идиш тіліндегі альбомы бар. Сонымен қатар, идиш әндерінен жаңа антологиялар жинақталды, оның ішінде Иерусалимдегі Еврей университеті басып шығарған, Синай Лейхтер құрастырған жеті томдық антология да бар.
Көшіп-қонушы жұмысшылардың музыкасы
2006 жылы Израильде шамамен 165 000 мигрант жұмысшы болды. Олар Филиппин, Таиланд, Үндістан, Қытай, Африка, Шығыс Еуропа және басқа да елдерден келді. Әр мигрант жұмысшылар тобының өзіне тән музыкалық мәдениеті бар. Тель-Авивтегі орталық автовокзал маңындағы ауданда Аддис-Абеба, Бангкок және Манила қалаларының танымал музыкасы естіледі. Шетелдік жұмысшылардың өздерінің жергілікті музыкалық топтары да бар, олар кештерде және мерекелерде өнер көрсетеді.
Музыкалық білім беру
Израиль музыканы оқуға бала кезінен бастап ересек жасқа дейін көптеген мүмкіндіктер ұсынады. Израильде музыка білімі мемлекеттік қолдауға ие, бұл музыка жасаудың жаңа иммигранттарға иврит тілін үйрету және ұлттық сананы қалыптастыру құралы ретінде қарастырылған мемлекет құрылғанға дейінгі кезеңнен қалған мұра. Израиль Білім министрлігі ел бойынша 41 музыка консерваториясын қолдайды. Консерваторияларда барлық жастағы адамдарға арналған бағдарламалар бар. Олардың ең танымалдарының бірі – Тель-Авивтегі Стрикер консерваториясы, ол сабақтар мен курстардан өзге, бірнеше концерттік циклдар мен шақырылған артистердің шеберлік сабақтарын ұйымдастырады. Көптеген жоғары білім беру мекемелері музыка және музыкатану мамандықтары бойынша білім береді. Тель-Авив және Иерусалимдегі екі музыка академиясынан басқа, Тель-Авив университетінің өзі музыкатану бойынша жоғары дәрежелі білім беруге мүмкіндік береді. Еврей университетінде еврей музыкасын зерттеу орталығы орналасқан. Бар-Илан университетінде музыкатану бойынша бакалавр, магистр және докторлық бағдарламалары, сондай-ақ музыкалық терапия бағдарламасы бар. 2007 жылы Сафед колледжі клезмер, хасидтік, батыс және шығыс музыка стильдерін қамтитын этникалық музыка бойынша үш жылдық бағдарлама ашты. Левинский колледжі музыка білімі бойынша бакалавр дәрежесінің оқытушылық сертификатын ұсынады. 1985 жылы құрылған Rimon School of Jazz and Contemporary Music – Израильдегі джаз, R&B, бибоп, рок және поп музыкасы бойынша білім беретін жалғыз мектеп. Оның көптеген түлектері танымал музыканттар мен орындаушылар болып табылады. Музыка білімі дипломдық бағдарламалармен шектелмейді. Израиль ересек музыканттарға, тіпті олар оны мансап етпесе де, білім алуды және өнер көрсетуді жалғастыруға көптеген мүмкіндіктер ұсынады. Аматорлардың камералық музыкалық ансамбльдері үшін екі ұйым бар: скрипкашылар үшін Израиль камералық музыка клубы және үрмелі аспаптарды ойнаушылар үшін «Яншуф». Израильдегі әуесқой музыканттар үшін 20-дан астам қоғамдық оркестр жұмыс істейді.
Музыка және саясат
Израиль – саяси айырмашылықтармен терең бөлінген ел, ал музыка көбінесе түрлі саяси топтармен байланысты болып келеді. Гуш-Эмунимнің жақтастары ежелгі діни әндерді саяси мағынамен қайта жаңартып, оларға жаңаша түсінік берді. Мысалы, "Utsu Etsu VeTufar" ("Ақыл кеңес берді, бірақ кеңеске құлақ аспады") әнін алуға болады. Бұл ән өз нанымдарында тұрақтылардың толыққанды дұрыстығын көрсетеді, сонымен қатар Гуш-Эмунимнің үкіметтің қоныс салу саясатына қарсы күресінің дұрыстығын аңғартады. 1967 жылғы соғыста Израиль Иерусалимді қоршаған араб аудандарын аннексиялады, бұл сол кезде кең қолдау тапқан, бірақ кейіннен дау тудырған қадам болды. Соғысқа бірнеше апта бұрын Наоми Шемер Шүли Натан орындаған "Алтын Иерусалим" әнін жазды, ол Иерусалимнің сұлулығын жырлайды. Бұл ән, сондай-ақ Наоми Шемердің басқа да әндері Израильдің 1967 жылы басып алған территориялардан бас тартуға міндетті емес деп санайтын ізраилдіктермен байланысты болды. 1994 жылдың ақпан айында Кач жақтасы Барух Голдштейн Хеброн қаласындағы Патриархтар қабірінде 29 араб құлшынып жатқан адамды өлтірді. Израиль билігі бұл әрекетті жалпыға бірдей айыптаса да, кейбір экстремистер оны мақтады. Мысалы, "Едиот Ахронот" газетінде жарияланған "Хатевах: Мадрих Мунахим" мақаласын қараңыз. Оқиғадан кейін, оңшыл Кач қозғалысының мүшелері "Барух ХаГевер" әнін қабылдады, бұл ән еврейлердің тойларында бимен орындалады. Себебі, иврит тіліндегі атауын "Адамға құтты болсын" немесе "Барух – батыр" деп түсіндіруге болады. 1995 жылдың қараша айында премьер-министр Ицхак Рабин саяси митингте өлтірілгенге бірнеше минут қалғанда, Израильдің халық әншісі Мири Алони "Шир Лашалом" ("Тыныштыққа ән") әнін орындады. Бұл ән 1969 жылы жазылып, сол кездегі "Лахакот Цвайот" тобының орындауында кеңінен танымал болды. Бірінші интифада деп аталатын араб көтерілісі кезінде Израиль әншісі Си Хейман "Йорим ВеБохим" ("Атып, жылайды") әнін арқылы Израильдің аймақтардағы саясатына наразылық білдірді. Бұл ән мемлекеттік радиода қысқа мерзімге тыйым салынды, бірақ кейіннен танымал болды. Осло процесі басталғаннан бері және соңғы кезде Израильдің бір жақты келісімнен шығу жоспарынан бастап, наразылық әндері оппозициялық белсенділердің пікірлерін білдірудің маңызды құралына айналды. Израиль музыканттары, мысалы Ариэль Зилбер, Шалом Флиссер, Аарон Разель, Эли Бар Яхалом, Юрий Липманович, Ари Бен Ям және тағы да басқалар осы саясатқа қарсы әндер жазып, орындады.