Иран мәдениетінің дәстүрлі музыкасы

Кіріспе

Иран мәдениетінің бір қыры

Парсы дәстүрлі музыкасы немесе ирандық дәстүрлі музыкасы, сондай-ақ парсы классикалық музыкасы немесе ирандық классикалық музыкасы деп те аталады. Ол Иранның (Парсы да аталатын) классикалық, орта ғасырлық және заманауи дәуірлерінде қалыптасқан ерекшеліктерден тұрады. Бұл музыка Ұлы Иранның құрамына кіретін аймақтар мен өңірлерге де әсер еткен. Тарих бойы музыкалық ғылым алмасудың нәтижесінде Иранның көптеген классикалық ладтары көршілес мәдениеттердің ладтарымен байланысты. Иранның классикалық өнер музыкасы тарих бойындағыдай, рухани құрал ретінде өз қызметін атқаруда, бірақ ойын-сауық емес. Ол көбінесе халықтық және танымал музыкадан өзгеше, әлеуметтік элитаға жатады, онда бүкіл қоғам қатысады. Дегенмен, Иранның классикалық музыкасының элементтері халықтық және поп-музыка композицияларына да енгізілген. Мидиялықтар, Ахеменидтер және Парфяндықтардың классикалық Иран империяларының музыкасы туралы көп мәлімет белгілі емес. Алайда, сарайларда және қоғамдық театрларда орындалған, сондай-ақ діни рәсімдер мен жауынгерлік дайындықтарға сүйемдеген түрлі фрагменттер арқылы музыкалық ортаның күрделілігі ашылады. Сасанидтер дәуірінің музыкасы алдыңғы кезеңдерге қарағанда жақсы құжатталған, сонымен қатар Сасанидтер билігі кезіндегі түрлі музыкалық аспаптар мен сарай музыканттарының есімдері расталған. Сасанидтер тұсында Барбад есімді аса даңқты сарай музыканты-ақыны модальды музыканы дамытты, ол көптеген құжаттарда еске алынады. Ол лютняны және дастага мен мақам формаларына айналған музыкалық дәстүрді ойлап тапқан болуы мүмкін. Оған жеті "патшалық ладтан", 30 туынды ладтан және 360 әуеннен тұратын музыкалық жүйені ұйымдастырғаны айтылады. Кейінгі Қажар және ерте Пахлави кезеңдерінде классикалық ирандық ладтар шеңберінде көптеген музыкалық композициялар жасалды, олардың көпшілігінде батыс музыкалық гармониясы қолданылды. Заманауи дәуірдің басында батыс музыкасының енгізілуі мен танымалдылығы дәстүршілдер тарапынан сынға ұшырады, олар дәстүрлі музыканың жойылып бара жатқанын сезінді. 1950 жылдарға дейін Иранның музыка индустриясы классикалық музыканттардың басымдығында болды. 1968 жылы Дариуш Сафват пен Нур Али Боруманд Иран ұлттық радио және теледидарының директоры Реза Готбидің көмегімен Иран музыкасын сақтау және тарату орталығын құруға көмектесті, бұл әрекет 1970 жылдары дәстүрлі музыканы құтқаруға септігін тигізді. "Иран музыкасының Радифі" 2009 жылы ЮНЕСКО-ның Адамзаттың материалдық емес мәдени мұрасының тізіміне ресми түрде енгізілді, ол "Иранның классикалық музыкасының дәстүрлі репертуары" деп сипатталды.

Persian traditional music or Iranian traditional music, also known as Persian classical music or Iranian classical music, refers to the classical music of Iran (also known as Persia). It consists of characteristics developed through the country's classical, medieval, and contemporary eras. It also influenced areas and regions that are considered part of Greater Iran. Due to the exchange of musical science throughout history, many of Iran's classical modes are related to those of its neighboring cultures. Iran's classical art music continues to function as a spiritual tool, as it has throughout history, and much less of a recreational activity. It belongs, for the most part, to the social elite, as opposed to the folkloric and popular music, in which the society as a whole participates. However, components of Iran's classical music have also been incorporated into folk and pop music compositions. Little is known about the music of the classical Iranian empires of the Medes, the Achaemenids, and the Parthians. However, an elaborate musical scene is revealed through various fragmentary documents, including those that were observed at the court and in public theaters and those that accompanied religious rituals and battle preparations. The history of Sasanian music is better documented than the earlier periods, and the names of various instruments and court musicians from the reign of the Sasanians have been attested. Under the Sasanian rule, modal music was developed by a highly celebrated poet musician of the court named Barbad, who is remembered in many documents. He may have invented the lute and the musical tradition that was to transform into the forms of dastgah and maqam. He has been credited to have organized a musical system consisting of seven "royal modes" , 30 derived modes , and 360 melodies During the late Qajar and the early Pahlavi periods, numerous musical compositions were produced within the parameters of classical Iranian modes, and many involved western musical harmonies. The introduction and popularity of western musical influences in the early contemporary era was criticized by traditionalists, who felt that traditional music was becoming endangered. It was prior to the 1950s that Iran's music industry was dominated by classical musicians. In 1968, Dariush Safvat and Nur Ali Borumand helped form an institution called the Center for Preservation and Propagation of Iranian Music, with the help of Reza Ghotbi, director of the National Iranian Radio and Television, an act that is credited with saving traditional music in the 1970s. The "Radif of Iranian music" was officially inscribed on the UNESCO Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity in 2009, described as "the traditional repertoire of the classical music of Iran".

Сипаттамалары

Иранның классикалық өнер музыкасы импровизация мен композицияға негізделген, және он екі Дастгах пен Авазды қоса алғанда, бірқатар модальдық шкалалар мен күйлерге сүйенеді. Композициялар басынан соңына дейін қатты өзгеріп отыруы мүмкін, көбінесе тыныш, ойлы шығармалар мен музыканттық шеберліктің жарқын үлгілері арасында алмасады. Жалпы репертуар 200-ден астам қысқа мелодиялық өрнектерден тұрады, олар жеті режимге жіктеледі. Екі режимнен тармақтанған қосымша режимдер бар, олар деп аталады. Бұл жүйеге бірнеше нұсқасы бар, әрқайсысы белгілі бір шебердің ұстанымдарына сәйкес келеді. Сафави әулетінің соңына қарай, 10, 14 және 16 такты музыкалық өрнектер орындаудан тоқтатылды. Қажар дәуірінің басында ырғақты циклдар қазылға негізделген өлшеммен алмастырылды, ал мақамдық жіктеу жүйесі радиф жүйесіне қайта құрылды. Бүгінде ырғақты шығармалар 2-ден 7 тактқа дейін орындалады, кейбір ерекшеліктермен. Олар әрқашан 6/8 уақыт өлшемінде болады. Типикалық ирандық классикалық орындау бес бөлімнен тұрады: ("прелюдия"; құрастырылған метрикалық шығарма), (қайталанатын ырғақты үлгісі бар жылдам, метрикалық шығарма), (импровизацияланған орталық бөлім), (классикалық поэзияның құрастырылған метрикалық әні) және (ырғақты жабылу композициясы). Орындау сюита сияқты болады. Бұл бөлімдерді өзгертуге немесе жоюға болады. Иранның классикалық өнер музыкасы вокалға негізделген, және вокалисттың рөлі өте маңызды, өйткені ол қандай көңіл-күйді білдіру керектігін және оған қай дастаға сәйкес келетінін шешеді. Көп жағдайда вокалист өзі лириканы таңдайды. Егер орындауға әнші қажет болса, оған кемінде бір үрмелі немесе ішекті аспап, сондай-ақ кемінде бір түрлі соққы аспабы қосылады. Басты вокалист өзінің рөлін сақтай отырып, аспаптар ансамблі болуы мүмкін. Кейбір тасниф әндерінде музыканттар әншіге бірнеше шумақты бірге орындап, сүйемелдеуі мүмкін. Лирика ретінде діни мәтіндерді пайдалану ортағасырлық суфи ақындарының, әсіресе Хафиз бен Румидің шығармаларымен ауыстырылды.

Iran's classical art music relies on both improvisation and composition, and is based on a series of modal scales and tunes including twelve Dastgahs and Avazes. Compositions can vary immensely from start to finish, usually alternating between low, contemplative pieces and athletic displays of musicianship called The common repertoire consists of more than 200 short melodic motions , which are classified into seven modes Two of these modes have secondary modes branching from them that are called This whole body is called , of which there are several versions, each in accordance with the teachings of a particular master
By the end of the Safavid Empire, more complex musical movements in 10, 14, and 16 beats stopped being performed. In the early Qajar era, the rhythmic cycles were replaced by a meter based on the qazal, and the maqam system of classification was reconstructed into the radif system. Today, rhythmic pieces are performed in beats of 2 to 7, with some exceptions. The are always in a 6/8 time frame. A typical Iranian classical performance consists of five parts, namely ("prelude"; a composed metric piece), (a fast, metric piece with a repeated rhythmic pattern), (the improvised central piece), (a composed metric song of classical poetry), and (a rhythmic closing composition). A performance forms a sort of suite. Unconventionally, these parts may be varied or omitted. Iran's classical art music is vocal based, and the vocalist plays a crucial role, as he or she decides what mood to express and which dastgah relates to that mood. In many cases, the vocalist is also responsible for choosing the lyrics. If the performance requires a singer, the singer is accompanied by at least one wind or string instrument, and at least one type of percussion. There could be an ensemble of instruments, though the primary vocalist must maintain his or her role. In some tasnif songs, the musicians may accompany the singer by singing along several verses. The incorporation of religious texts as lyrics has largely been replaced by the works of medieval Sufi poets, especially Hafez and Rumi.

Құралдар

Иранның дәстүрлі музыкасында қолданылатын музыкалық аспаптар: ішекті аспаптар – чаң (арпа), канун, сантур, руд (уд, барбат), тар, дотар, сетар, танбур және каманче, үрмелі аспаптар – сорна (зурна, карна), ней және неянбан, соқпалы аспаптар – томбак, кус, даф (дайре), накаре және дохол. Кейбір аспаптар, мысалы, сорна, неянбан, дохол және накаре, көбінесе классикалық репертуарда қолданылмайды, бірақ халық музыкасында қолданылады. Сафавидтер империясының ортасына дейін чаң иран музыкасының маңызды бөлігі болды. Кейін оны канун (цитра) алмастырды, ал одан кейін – батыс фортепианосы. Тар орындалымдағы басты ішекті аспап болып табылады. Сетар суфи музыканттары арасында ерекше танымал. Батыс скрипкасы да қолданылады, бірақ ирандық музыканттар оны әдеттегідей емес, өзгеше күйде тартады. Гейчак, яғни скрипканың бір түрі, көп жылдық үзілістен кейін классикалық музыкаға қайтадан енгізілуде.

Парсыша Уикипедиядан алынған ұғымдар

Персиялық Уикипедиядағы келесі мақалалар (Chrome сияқты шолушы арқылы оңай аударылады) ағылшын Уикипедиясында әлі қамтылмаған материалды қамтиды. Батыс музыка теориясындағыдай ритм, аспап және ән ұғымдарын бірдей мағынада қарастыру оңай, бірақ парсы музыка теориясында олардың нақты мағыналары бар. Ренг. "Ренг" – парсы музыкасының бір түрі, қуаныш пен би өнернамаларына арналған музыка, әдетте 6/8 өлшемінде орындалады, "бұрыш" жиынтығының бір бөлігі. Ритм. "Ритм", сондай-ақ "Көбейту" деп те аталады, белгілі бір өлшемі және бекітілген соққы үлгісі бар әндерден немесе "бұрыштардан" тұрады. Бұрыш. Иран музыка теориясында бұрыш немесе "gūsheh": "қатар" – әндер мен мелодиялардың жиынтығы, ал осы әндердің әрқайсысы бұрыш деп аталады. Қатар. Иран музыка теориясында "қатар" – әндер мен мелодиялардың реті. Осы әндердің әрқайсысы бұрыш деп аталады. Аспап. Иранның дәстүрлі музыкасында "аспап" – бір-бірімен үйлесетін, қадамдармен, әуендермен және ноталар аралықтарымен байланысқан бірнеше мелодиялардың (бұрыштардың) жиынтығы. Ән. "Ән" – бұл белгілі бір өлшемі жоқ әннің ерекше музыкалық түрі (өлшемі бар соқпалы әндер мен композициялардан өзгеше).