Кіріспе

4-ғасырдағы Солтүстік Қытайдағы мемлекет Цинь, тарихнамада бұрынғы Цинь және Фу Цинь (苻秦) деп аталатын, он алты патшалық кезеңінде Ди халықтарының Фу (Пу) кланы билеген Қытайдың династиялық мемлекеті болды. 351 жылы Кейінгі Чжао әулетінің құлдырауынан кейін құрылған, ол Фу Цзянь (Император Сюаньчжао) тұсында 376 жылы Солтүстік Қытайдың бірігуін аяқтады, бұл он алты патшалықтың ішінде осы мақсатқа қол жеткізген жалғыз мемлекет болды. Оның астанасы 385 жылы Фу Цзянь қайтыс болғанға дейін Чанъань болды. "Бұрынғы" деген сөз тіркесі оны "Соңғы Цинь әулеті" (384–417) кезеңінен ажырату үшін қолданылады. 383 жылы Фэй өзені шайқасында Цинь әскерінің Жінь әулетінен ауыр жеңіліске ұшырауы көтерілістерге әкеп соқты, Фу Цзянь қайтыс болғаннан кейін бұрынғы Цинь территориясы екі үзіліссіз бөлікке бөлінді. Бір қалдығы, қазіргі Тайюань, Шанси, 386 жылы Кейінгі Ян, Батыс Ян және Динглингтің қол астындағы Сяньбейлермен басып алынды. Екіншісі қазіргі Шанси және Ганьсу шекарасындағы аумақтарда Батыс Цинь және Соңғы Циньдің жылдар бойы шабуылдарынан кейін 394 жылы толық ыдырады. Бұрынғы Циньнің барлық билеушілері өзін "Император" деп жариялады, Фу Цзяньнан басқа, ол тек "Аспан патшасы" (Тянь Ванг) атағын алды. Дегенмен, ол қайтыс болғаннан кейін бұрынғы Цинь императорлық соты оны император деп есептеді.

Өмірбаян

Фу кланы бастапқыда Пу (蒲) деп аталды және олар Батыс Цзинь әулетінің Люэянг қолбасшылығындағы ықпалды тайпа болды. Бес варвардың көтерілісі кезінде көптеген босқындар қорғаныш іздеп оларға қашып келді, ал олардың басшысы Пу Хонг Гванчжун аймағына орныққан Сяньби (Сионьну) бастаған Бұрынғы Чжао әулетіне бағынбай тұрып тәуелсіздік жариялады. Содан кейін ол 329 жылы Бұрынғы Чжаоны жаулап алған Цзе тайпасы бастаған Кейінгі Чжао әулетіне бағынды. 333 жылы Ши Ху билікті басып алғаннан кейін Пу Хонг оны Гуанчжундағы түрлі Ди және Цян тайпаларын астана маңына қоныстандыруға көндірді. Пу Хонг және оның отбасы Фантоуға (枋頭, қазіргі Хэби, Хэнань) қоныс аударды, онда ол Ши Худың маңызды және сүйікті генералы болды. 349 жылы Ши Ху қайтыс болғаннан кейін Пу Хонг Кейінгі Чжао ханзадаларының таққа таласуына себепкер болды. Содан кейін ол осы жағдайды пайдаланып, әскерін батысқа қарай Гуанчжунға бастап, тәуелсіз мемлекет құруды жоспарлады. Пайғамбарлыққа сәйкес, ол әулет атын Фу (苻) деп өзгертті және қысқа уақыт бойы Шығыс Цзинь әулетінің вассалы болғаннан кейін өзін Үш Циннің патшасы деп жариялады. Бірақ жол жүрісінде оның бір генералы оны өлтірді. Фу Хонгтың ұлы және мұрагері Фу Цзянь көтерілісті тез басады және әкесінің орнына келді. Бастапқыда ол әкесінің императорлық атақтарынан бас тартып, өзін Циньдің вассалы деп жариялады, бірақ ежелгі астана Чанъаньды басып алғаннан кейін Циньдің Аспан патшасы атағын алып, Цзиньден тәуелсіздігін жариялады.

Фу Цзянь мен Фу Шенг билігі

Фу Цзянь 352 жылы Цин императоры атанды. Ол билік құрған кезеңде Кейінгі Жаоның қалдықтарын жеңіп, Лонгси аймағы үшін бұрынғы Лянмен күресті. Оның ең қиын сынағы 354 жылы болды, сол кезде Шығыс Цзинь әулетінің қолбасшысы Хуан Вэнь оларға қарсы алғашқы солтүстік жорығын бастады. Фу Цзянь күйдірілген жер стратегиясын қолданып, оны қиындықпен кері қайтарды, және шайқас барысында оның мұрагер ханзадасы Фу Чан (苻萇) қаза тапты. Одан көп ұзамай, Фу Цзянь 355 жылы қайтыс болды, ал оның орнын ұлы Фу Шэнг басады. Дәстүрлі тарихшылар Фу Шенгті зорлық-зомбылыққа құмар билеуші деп сипаттайды, ол көптеген жоғары лауазымды шенеуніктерді ұсақ-түйек мәселелер үшін өлтірді. Оның билік кезінде ол бұрынғы Лянгты бағындырып, Цянг сардары Яо Сянгты өлтірді. Бірақ ол өз туыстарын өлтіруді жоспарлағандықтан, 357 жылы туысы Фу Цзянь (еске сала кетейік, бұл оның інісі және алғашқы билеуші Фу Цзяньнан өзгеше пиньині) бастаған төңкеріспен құлатты.

Фу Цзяньнің өрлеуі және Солтүстік Қытайдың бірігуі

Фу Цзянь таққа отырғанда, ол императорлық атағын Көктегі ханзада деп қайта өзгертті. Ди болғанымен, ол Конфуций білімінде жақсы білім алған және көптеген ханьқытайлық шенеуніктерін жұмысқа алды, олардың ең көрнектісі – оның премьер-министрі Ван Мэн болды. Ван Мэннің көмегімен Фу Цзянь мемлекеттің бастапқыдағы саудаға тәуелділігін ауыл шаруашылығын дамыту, суару жүйелерін салу және Сяньби мен Сюнну тайпаларын жер жыртуға көшіру арқылы аграрлық саясатқа бұрды. Бюрократияны қайта ұйымдастыру және ықпалды, жемқор ақсүйектер мен шенеуніктерге қарсы күрес арқылы императорлық билік орталықтандырылды. Ол сондай-ақ білім беруді маңызды санап, көптеген дәстүрлі қытай рәсімдерін қалпына келтірді. Фу Цзяньнің алғашқы жылдарындағы билігінде оның герцогтары мен вассалдарының көтерілістері болды, бірақ 368 жылға қарай бұл мәселелер көбінесе шешілді. Сол кезде оның басты қарсыластары – шығыстағы Муронг Сяньби бастаған Бұрынғы Ян және оңтүстіктегі Шығыс Цзинь мемлекеттері болды. 369 жылы Бұрынғы Янның әлсіздігін пайдаланып, Ван Мэн басқарған Бұрынғы Цинь әскерлері шабуылға шықты, ал 370 жылдың соңына қарай Янның барлық аймағы басып алынды. 371 жылы Цинь Чжоучиді, ал 373 жылы Сычуаньды Цзиньнен басып алды. Цинь Солтүстік Қытайды біріктіруді 376 жылы аяқтады, ол кезде олар Бұрынғы Лян мен Дайды жаулап алды. Фу Цзянь жеңілген жауына мейірімділікпен қарады және оларға өзінің басқаруында қызмет етуге рұқсат берді. Бұрынғы Цинь Силла және Когурё сияқты түрлі мемлекеттерден елшілерді қабылдай бастады. Конфуцийшілдікке бағынып, Фу Цзянь буддизмге де қызығушылық танытты. 379 жылы ол буддалық монах Даоаньды сарайына шақырып, оны саяси кеңесші етіп тағайындады. 382 жылы ол өзінің Ди әскербасы Лю Гуанды Батыс аймақтарына экспедицияға жіберіп, Кучадан Кумараджива монахты әкелуін өтінді.

Фэй өзенінің шайқасы

Шығыс Цзинь – бұрынғы Циньнің Қытайды біріктіру жолындағы соңғы мемлекеті болды. Ван Мэн 375 жылы қайтыс болды, және өлер алдында Фу Цзяньды Цзиньмен соғысқа бармауға ескертті. Оның орнына, ол өзінің бақылауындағы территорияны консолидациялауға назар аударуды кеңес берді, себебі оның көптеген бағындырылған халқы, әсіресе Цян және Сяньбэй, оның үкіметіне толыққанды адал болмады. Бірақ Фу Цзянь тыңдамады, ал Ван Мэннің соңғы алаңдауын шешу үшін, ол көптеген Цян және Сяньбэй тайпаларын астананың жанына қоныстандырды, ал Ди тайпаларын жаңадан бағындырылған аймақтарға көшірді, түрлі этникалық топтарды біріктіруді үміттене отырып. 378 жылы бұрынғы Цинь әскерлері Сянян қаласын қоршап, Пэнчэнге шабуыл жасады. 379 жылы Сянян Циньдің қол астына түсті, бірақ Пэнчэнге жасалған шабуылды Цзинь генералы Сюэ Сюань жеңді. 383 жылы Қытайды біріктіруді мақсат ете отырып, және көптеген министрлерінің қарсылығына қарамастан, Фу Цзянь зор армиямен Цзиньге шабуыл жасады, деректерге сәйкес армиясы 1 миллионға жуық сарбазды құрады. Бұрынғы Цинь Феи өзені шайқасында Си Эн басқарған Цзинь әскерімен кездесуден бұрын Шоучун қаласын басып алды. Шайқас барысында, бұрын Цзиньден тұтқынға алынған бұрынғы Цинь генералы Чжу Сюй, Фу Цзяньға «Цинь әскері жеңілді!» деп айғайлап, сарбаздар арасында үлкен үрей тудырды. Цинь әскерлері дүркіреп қашқанда, Цзинь әскері оларды қуып жетіп, ойсыратып жеңді. Фу Цзяньнің өзі шайқаста жарақат алып, мүшкелмен солтүстікке қашып құтылды.

Құлау және құлау

384 жылы Бұрынғы Цинь жақындағы жеңілістен қалыпқа келген кезде, Сяньбэй генералы және бұрынғы Янь патшасы Муроң Чуй солтүстік-шығыста көтеріліс ұйымдастырып, өзінің отбасының бұрынғы мемлекетін қайта құру мақсатымен Кейінгі Янь әулетін құрды. Чуйдің көтерілісі оның жүрегіндегі туысы Муроң Хонгты Чанъань маңында көтерілуге итермеледі, ал олардың мемлекеті Батыс Янь деп аталды. Фу Цзянь көтерілісті басуға тырысты, бірақ көп ұзамай оның қияң генералы Яо Чан да Вэй өзенінің солтүстігінде көтеріліс жасап, Кейінгі Цинь әулетін құрды. Фу Цзяньды Батыс Янь әскерлері Чанъаньде қоршап алды, ал ол 385 жылы азық-түлік жетіспеуінен қаладан қашып кетті. Бірақ, оны Яо Чан тұтқындап, тақты ресми түрде беруден бас тартқандықтан өлім жазасына кесті. Империяның басқа аймақтарында да көтерілістер жалғасты. 385 жылы Цыфу Сяньбэй тайпасы Лонгсиде Батыс Цинь әулетін құрды, ал Чоучи мемлекеті қайта жанданды. 386 жылы Батыс аймақтардан оралған Лю Гуан Лян провинциясын басып алып, Кейінгі Лянды құрды, ал Туоба Сяньбэй өздерінің Дай мемлекетін қайта құрды, ол кейін Солтүстік Вэй әулеті ретінде танылды. Темірде, Си Сюань Шығыс Цзинь әскерлерін жоғалған жерлерді қайтаруға бастап, Сары өзенге дейін жетті. Фу Цзяньның ұлы Фу Пи 385 жылы өзін император деп жариялап, Бин провинциясындағы Цзиньяннан Бұрынғы Цинь билігін қайта орнатуға тырысты, бірақ Батыс Яньға қарсы күйреп қалды. Оның қысқа ғана билігі 386 жылы Луоянды басып алуға тырысқанда Цзинь әскерлерінің қолынан қаза тапқаннан кейін аяқталды. Фу Цзяньның алыс туысы Фу Денг Гуанчжоңдағы Наньань округінде (南安郡; қазіргі Лонгси округінің оңтүстік-шығысында, Гансу) Фу Пидің өлімі туралы хабардан кейін жаңа император деп жарияланды. Фу Денг өзінің билігі кезінде Кейінгі Циньмен соғысып, 389 жылы Дацзе шайқасында ауыр жеңіліске ұшырағанға дейін бастапқыда үлкен жетістіктерге жетті. Содан кейін ол маңызды жорықтар жасауға шамасы келмеді. 394 жылы Яо Чанның өлімін пайдаланып, ол Кейінгі Циньге қарсы Фейцзяо шайқасында соңғы шабуыл жасады, онда оның негізгі күштері талқандалды. Көп ұзамай оны Яо Чанның мұрагері Яо Син тұтқындап өлім жазасына кесті. Оның ұлы Фу Чонг Хуанчжунға (湟中, қазіргі Синьин, Цинхай) қашып, өзін император деп жариялады, бірақ көп ұзамай Батыс Цинь әскерлері оның қалған аумағын басып алып, шайқаста оны өлтірді, бұл Бұрынғы Цинь әулетінің ресми түрде аяқталуын білдірді. Бұрынғы Цинь құлаған кезде Фу әулеті Қытайдың барлық аймақтарына таралып кетті. Фу Цзяньның ұлы Фу Хун Шығыс Цзиньге қашып, 405 жылы шайқаста қаза тапқанға дейін узурпатор Хуан Сюаньның сенімді серігі болды. Кейінгі Янь Фу әулетінің мүшелерін қарсы алып, олардың екеуі, Фу Сонгэ және Фу Сюньин әпкелері, соңғы билеуші Муроң Сидің императорлары болды. Чоучиде Фу Чонгтың ұлы Фу Сюань әскери генерал болып тағайындалды.