Кіріспе

Қытай императоры (318–323)

Цзинь императоры Юань (; 276 – 3 қаңтар 323), жеке аты Сима Руй (司馬睿), әдепті аты Цзиньвэнь (景文), Цзинь әулетінің императоры және Шығыс Цзиньнің алғашқы императоры болған. Оның билігі кезінде солтүстікте Цзинь территориясының біртіндеп, тұрақты түрде жоғалуы байқалды, бірақ Хуай өзенінің оңтүстігінде және Үш шатқалдың шығысында Цзинь билігі нығайды. Солтүстіктегі Ву Ху мемлекеттері Цзиньге ұзақ бойға қауіп келтірмеді.

Ерте мансап

Сима Рюи 276 жылы сол кездегі Цзинь астанасы Луоян қаласында Ланья князі Сима Цзиньнің (司馬覲) және оның әйелі Князь Сяо Гуанцзидің (夏侯光姬) ұлы болып дүниеге келген. (Жин кітабындағы өмірбаянының соңында келтірілген басқа бір дерекке сәйкес, ол шын мәнінде Князь Сяоху мен Цао Вэй генералі Ню Цзиньнің (牛晉) отбасынан шыққан кішігірім лауазымды адам арасындағы қарым-қатынастың нәтижесі болған.) 290 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін Ланья князі болды. "Джин кітабында" ол тұрақты, епті және ақылды тұлға ретінде сипатталған. 304 жылы Сегіз князь соғысының ортасында Сима Рюи Сима Юэ Донхай князінің Чэнду князі Сима Инге қарсы жорығына кіші генерал ретінде қатысты. Сима Ин Сима Юэні жеңгеннен кейін, Сима Юэ Сима Рюидің ағасы Сима Яоның (司馬繇) Донг'ан князін өлтірді, бұл Сима Рюиді қатты қорқытты. Ол Сима Юэнің көмекшісі Ван Даоның кеңесімен өзінің князьдігі Ланксьеге (қазіргі Вейфанг, Шандун) қашуға шешім қабылдады. Ол алдымен Луоянға қайтуға тырысты, бірақ Сары өзеннен өтер алдында, асыл адамдар мен жоғары лауазымды шенеуніктердің өтуіне тыйым салатын күзетшілер тоқтатты (Сима Ин оларға осылай бұйрық берген, өйткені асыл адамдар оны тастап кетуі немесе оған қарсы қастандық жасауы мүмкін деп қорқып). Содан кейін оның жеке күзетшісі Сонг Диан (宋典) келді де, оларды құрылысшылар деп жүріп, итеріп жіберді. Күзетшілер оларға жол берді. Сима Рюи Луоянға жеткеннен кейін анасы - жесір Князь Сяохуды алып, Лангксиге жол тартты, онда олар келесі бірнеше жылды Сегіз князь соғысынан алыс өткізді. 307 жылы Сегіз князь соғысынан кейін Хуэй императорының регенті ретінде жеңіске жеткен Сима Юэ әйелі Пэй Князының (裴) кеңесімен Сима Рюиді Янцзы өзенінің оңтүстігіндегі Ян провинциясының (揚州, қазіргі Чжэцзян және оңтүстік Цзянсу мен Анхуй) әскери қолбасшысы етіп тағайындады. Ван Дао оның бас кеңесшісі болды. Сима Рюи әйгілі болмағандықтан, Цзяньеге келгеннен кейін жергілікті билік иелерінің азы ғана оған келіп қолдау көрсетті. Ван Даоның кеңесімен Сима Рюи жеке өзі Хе Сунға (賀循) және Гу Ронгқа (顧榮) барып, оларды өзінің басқаруында қызмет етуге шақырды. Ол және Гу жергілікті халық арасында жақсы қадірленді, олар ақыры Сима Рюидің басшылығына сенуді бастады. Ван Дао мен оның туысы генерал Ван Дун маңызды рөлдерде қызмет етті, және сол кезде доменді Сима мен Ван тең дәрежеде басқарады деп айтылды. 《晉書·王敦傳》:帝初鎮江東,威名未著,敦與從弟導等同心翼戴,以隆中興,時人為之語曰:「王與馬,共天下。」〈司馬睿與王導。門閥政治格局的形成〉

Луоянның құлдырауынан кейін

311 жылы Луоян Хан Жао әскерлеріне тәуелді болды, ал император Хуай тұтқындалды. Хан Жао әскерінен қашқан көптеген босқындар Янцзы өзенінен өтіп, Сима Руидің иелігіне келді. Ван Даоның кеңесімен Сима Руи олардың ішіндегі талантты адамдарды іздеп, әкімшілігіне қосты. Осы уақытта ол императорлық билікті күшейтіп, Хуай өзенінен оңтүстікке қарайғы барлық провинцияларды өзінің бақылауына алды. Келесі бірнеше жыл бойы Ван Дун мен Тао Кан және Чжоу Фанг (周訪) сияқты басқа да генералдардың басшылығымен Цзинь билігіне қарсы көтерілген шаруалардың бүліктері біртіндеп басылды. Алайда, ол Хан Жаоға қарсы солтүстікке әскер жіберуге тырыспады. Оның күшті көмекшілерінің көп бөлігі солтүстіктен келген босқындар болғандықтан, жергілікті халықтың наразылығы күшейді, және Сима Руидің басқару тиімділігі келесі бірнеше жылда төмендеді. 315 жылы күшті Чжоу руының мүшелері оған қарсы көтеріліс ұйымдастыруға ниеттенді, бірақ Цзиньге адал рудың басқа мүшелері бұл құйрықтарды әшкереледі, және қастандық үлкен әсер етпеді. 315 жылы Ван Дун батыстағы қалған шаруалардың бүліктерін толыққанды басып, Сима Руиден тәуелсіз әрекет етуге бастады және амбицияларын көрсетті. 313 жылы Хан Жао Хуэй императорын өлткеннен кейін, Хуэй императорының туысы Сима Е Чанъаньда император (Мин императоры) деп жарияланды. Сима Руи сол жақ премьер-министр болып тағайындалды, ол бұл атақты қабылдады, бірақ императорға көмектесу үшін ешқандай нақты шаралар қолданбады. Мин императорының есімін атауға тыйым салынғандықтан, Сима Руидің штабы Цзянье атауы Цзянькаң деп өзгертілді, және ол атау бірнеше ғасыр бойы сақталды. Оның генералы Зу Ти солтүстікке әскер басқаруды сұрағанда, ол Зуға мың адамға жететін азық-түлік берді, бірақ әскер бермеді. Зу өзіне әскер іздеуге мәжбүр болды, бірақ ақырында Сары өзеннің оңтүстігіндегі бірнеше қалаларды қайта басып алды. 316 жылы Чанъань Хан Жао әскерлеріне тәуелді болды, ал Мин императоры тұтқындалды. Сима Руи Хан Жаоға қарсы әрекет ететінін дереу жариялады, бірақ кейін жабдықтау жетіспейді деп мәлімдеп, науқанды тоқтатты. 317 жылдың көктемінде оның шенеуніктері одан таққа отыруын сұрады, ал ол бастапқыда бас тартқаннан кейін, император емес, бұрын Цао Вэйдің регенті болған Сима Чжао қолданған «Джин патшасы» атағын алды. Ол өзінің ұлы Сима Шаоны тақ мұрагері етіп тағайындады.

Ертедегі билік ету және Солтүстік Қытайдың жоғалуы

318 жылдың басында Хан Жао императоры Лю Конг император Минді өлімге кестірді, ал үш айдан кейін бұл жаңалық Цзянькаңға жетті. Содан кейін Сима Руй өзін император деп жариялады (Юань императоры ретінде). Оның тікелей бақылауындағы аймақтар шамамен Сары өзеннің оңтүстігінде және Үш қақпаның шығысында орналасқан еді, бірақ солтүстіктегі Цзинь территориясының шағын бөліктері – оның ішінде қазіргі Пекин, Тяньцзинь және солтүстік Хэбэйді қамтитын Ючжоу, этностық Сяньбэй губернаторы Дуан Пидидің басқаруында болды және олар да оны император деп мойындады. Алайда, оны император ретінде мойындағанымен, Лианг провинциясының (қазіргі орталық және батыс Гансу) губернаторы Чжан Ши оның дәуір атауларын пайдаланбауды шешті және император Миннің «Цзяньсин» дәуір атауын қолдануын жалғастырды, осылайша мойындамауға ишарат жасады. (Сонымен қатар, ол император Баоның императорлық таққа талапкерлігін мойындамады және оған жалтақтап, әкесі Чжан Гуймен одақтас болғанына және оның иелігі Чжан руымен тығыз байланысты болғанына қарамастан, император Юань тиімдірек император болады деп сенді, бірақ император Миннің дәуір атауын сақтап қалды – бұл Чжан руының Цзиньден тәуелсіздікке ұмтылысының тағы бір белгісі еді, бірақ сол кезде ол дереу орындалмады.) Кейінірек сол жылы, Хан Жао императоры Лю Канның ресми лауазымдағы адамы Цзинь Цзюнь құлатып жібергенде, Цзинь Цзюнь бастапқыда император Юаньның билігіне бағынатынын білдірді, ал император Юань осы мүмкіндікті пайдаланып, Цзинь Цзюньге көмектесу үшін әскер жіберді. Алайда, әскер жеткенге дейін Цзинь Цзюнь Хан Жаоның жаңа императоры Лю Яо мен генерал Ши Леден жеңіліске ұшырады. 319 жылы Ши Ле Дуан Пидидің әскерлерін басып алды – Лю Яо жариялағандай, бұрынғы Жаодан тәуелсіздік алғаннан кейін (сол жылы Кейін Жао құрылды) және Дуан басқа губернаторға, Цзиньге адал Цзи провинциясының (қазіргі орталық Хэбэй) губернаторы Шао Сюге қашты. Келесі жылы Ши Ле өзінің генералдары Ши Ху мен Конг Чангты Шаоны тұтқындауға жіберді. Олар оны тұтқынға алды, бірақ Дуан Пиди Шаоның күштерін бақылауға алды, осылайша солтүстіктегі қарсылықты қайтадан жетекшілік етті. Осы оқиғалар кезінде Чанъань батысында (немесе Солтүстік-Батыс Қытайда, император Юань бұл күштерді бақылай алмады – оның орнына осы аймақта императорды техникалық түрде мойындаған Чжан Ши көбірек билікке ие болды) Цзиньнің қалған қарсылық күштері ішкі қайшылықтарға түсіп, әлсіреп бара жатты. Темірде, Сима Бао (өткен жылы өзін Цзинь ханзадасы деп жариялаған, Сима Чжаоның үлгісін алып, императорды мойындамаған) ашаршылықтан зардап шегіп, бұрынғы Жаоның шабуылына ұшыраған, Чжан Шидің иелігіне қашуға тырысты, бірақ Чжан Ши оны «қорғау» үшін жіберген күштердің бұйрығы шын мәнінде Сима Баоның өзінің иелігіне кіруіне кедергі келтіру болды. Өзін құтқара алмағандықтан, ол өзінің қол астындағы қалған генералдар Ян Тао мен Чэнь Анның қарсылығына тап болды (олар бұл кезде Хан Жаоға адал болған), көп ұзамай оның генералдары Чжан Чун мен Ян Цы оны туысы Сима Чжанмен алмастырды (Сима Бао ұлы болмағандықтан). Содан кейін Чэнь Ан бастаған бұрынғы Жао күштері Сима Чжанның иелігіне кек қайтару үшін шабуыл жасап, оны өлтірді, Чжанды өлтіріп, Янды тұтқынға алды, осылайша Цин провинциясындағы Цзиньнің қарсылығы тоқтатылды. 320 жылы Чжан Ши өзінің күзетшілері Ян Ше мен Чжао Анмен өлтірілді, бұл туралы әйгілі жыншы Лю Хун таратып жүрген қауесеттерге байланысты болды. Чжанның ұлы сол кезде әлі жас болғандықтан, оның ағасы және мұрагері Чжан Мао Лю Хунды өлімге кестірді және жалпы кешірім жариялады, осылайша өзінің иелігін Цзиньнен тәуелсіз деп жариялады. Сонымен қатар, Чжан Мао ішкі қолданыс үшін «Йонггуан» (永光) дәуір атауын қолдана бастады, ал басқа мемлекеттермен қарым-қатынаста «Цзяньсин» дәуір атауын пайдаланды, бұл Чжан Маоның иелігінің Цзиньнен тиімді тәуелсіз екендігінің дәлелі ретінде қарастырылды, бірақ ол өзін Лианг провинциясының губернаторы деп атады. Бұл әрекет Солтүстік-Батыс Қытайдағы Цзинь билігін толығымен аяқтады, өйткені оның иелігі бұрынғы Лянның құбылмалы мемлекетіне айналды, әсіресе Чжан Цзюнь мемлекетті басқарған кезде. 321 жылы Шао Сюйдің күштері құлап, Дуан Пиди Ши Леге тұтқынға түсті, осылайша оның қарсылығы мен Қытайдың Сары өзеннің солтүстігіндегі Цзинь билігіне ұқсас нәрсе толығымен жойылды, бірақ Ляодун герцогі Сяньбэй басшысы Мурон Хуэй қазіргі Ляонин аймағын бақылап тұрды және өзін Цзиньнің вассалы деп санады.

Патшалық билігінің соңғы кезеңдері және Ван Дунмен қарсыласу

320 жылы император Юань мен Ван Дунның қарым-қатынасы қиын нүктеге жетті, себебі Ван Дун батыс провинцияларды бақылауда күшейіп, билікке таласты. Император Юань одан қорқып, өзіне Ван Дунға қарсы адамдарды жинады, мысалы Лю Хуэй (劉隗) және Диао Сье (刁協) – беделі күмәнді, бірақ Ванның билігін басуға тырысып, көптеген адамдарды ренжіткендер. 321 жылы император Юань Дай Юань (戴淵) мен Люға үлкен әскер жіберді, олардың кейіннен Жао шабуылдарына қарсы қорғанысқа тұруы керек еді, бірақ шындығында Ван Дунның шабуылына қарсы тұруы тиіс болды. Кейінгі Жао шабуылдарын тоқтату міндеті Зу Тиге жүктелген күйінде қалды. Ол сол кезде Цзинь мемлекетінің Ю провинциясының губернаторы еді. Зу Ти басқаратын халық арасында беделді болды және Жао шабуылдарын сәтті тойтарды. Келесі жылы Чэнь Чуан (陳川) жақтасынан шығып, Зу жеңіліске ұшырады, бірақ Ши одан әрі ілгерілемеді. Нәтижесінде, жағдай тоқтап, кейін бейресми келісімге келді, онда Сары өзен шекарасы болып белгіленіп, бейбітшілік пен сауда қатынастары орнатылды. Зу Ти қайтыс болғаннан кейін, Цзинь мемлекеті Жаоның кеңеюіне қарсы тұра алмады. Цу Ти қайтыс болғаннан кейін аймақтағы қытай билігі Жинь және Жао кландары арасында ауытқып, олардың ішінде Цин провинциясын басқарған сатқын генерал Цао Ни және соңында Цзиньге бағынған генерал Сюй Кан болды. Екеуі де Цзиньмен қақтығысқа түсіп, Ши Ху, Жао генералы, оларды тез жеңді. Осы себептерге байланысты Цзинь бұл аймақтарды ұстап тұра алмады және Сары өзен мен Хуай өзені арасындағы жерлерді біртіндеп жоғалтты. Цао Ни қайтыс болған кезде, Цзиньде осы аймақтардың бірі де қалмаған болуы мүмкін, және оларды Хуан Вэнь император Муның Цзинь кезінде қайтарып алғанға дейін ондаған жылдар бойы жоғалтып алды. 322 жылдың көктемінде Ван Дун император Юаньға қарсы жорық бастады, император Юань Лю мен Диаоның алдауында екенін және оның мақсаты үкіметті тазалау ғана екенін мәлімдеді. Ол Лианг провинциясының (қазіргі солтүстік-батыс Хубэй және оңтүстік-шығыс Шэньси) губернаторы Ган Чжуо (甘卓) мен Сианг провинциясының губернаторы Сима Ченгті өзіне қосылуға көндіруге тырысты, бірақ екеуі де қарсылық көрсеткенмен, оның артқы күзетшілеріне қарсы науқандарында тиімді болмады. Ван тез арада Цзянкангқа жетіп, император Юаньның әскерін жеңіп, қалаға оңай кірді және тонады. Лю Кейінгі Жаоға қашып кетті, ал Диао, Дай және Чжоу И (周顗) өлтірілді. Император Юань Ван Дунға бағынуға мәжбүр болды және оған батыста қосымша билік берді. Ван Дун қанағаттанды, император Юаньды тақтада қалдырды және жеке өзінің базасы Вучанға қайтып келді. Содан кейін оның әскері Сима Ченгті жеңіп, өлтірді, ал Ганның бағыныштысы Ванның бұйрығымен Ганды өлтірді. Жеңіліске ұшырағаннан кейін император Юань көңілі құлдырап, ауыр сырқатқа шалдықты және 323 жылдың қаңтарында қайтыс болды. Тақ мұрагер ханзада Шао Миң императоры болып таққа отырды.