Кіріспе

Эріндердің, ауыздың немесе жоғарғы таңдайдың қабығының қатерлі ісігі. Қауіп факторларына темекі және алкогольді пайдалану жатады. Алкоголь мен темекіні бірге қолданушылардың ауыз қатерлі ісігіне шалдығу қаупі, ешқайсысын қолданбағандарға қарағанда 15 есе жоғары. Басқа да қауіп факторлары: адам папиллома вирусы (HPV) инфекциясы, паан шайнау және төменгі эріннің күнге әсер етуі. Ауыз қатерлі ісігі – бас және мойын қатерлі ісігінің бір түрі. 1999 мен 2015 жылдар аралығында АҚШ-та ауыз қатерлі ісігінің көрсеткіші 6%-ға артты (10,9-дан 11,6-ға 100 000 адамға шаққанда). Осы кезеңде ауыз қатерлі ісігінен болатын өлім-жітім 7%-ға төмендеді (100 000 адамға шаққанда 2,7-ден 2,5-ке дейін). 2015 жылғы деректер бойынша, АҚШ-та ауыз қатерлі ісігінің жалпы 5 жылдық өмір сүру көрсеткіші 65% құрайды. Бұл көрсеткіш, ісік оқшауланған кезде 84%-ға, мойын лимфа түйіндеріне тарағанда 66%-ға, ал дененің басқа бөліктеріне тарағанда 39%-ға дейін өзгереді.

Белгілері мен симптомдары

Ауыз қуысы ісігінің белгілері мен көріністері ісіктің орналасқан жеріне байланысты, бірақ көбінесе ауызда жұқа, дұрыс емес, ақ түсті дақтар болып көрінеді. Олар қызыл және ақ түсті дақтардың қосылған араласы болуы мүмкін (биопсия жасағанда қызыл және ақ түсті дақтардың араласы қатерлі ісік екенін көрсетеді). Классикалық ескерту белгісі – ойық жарасы бар, дөңгелек жиегі бар және аздап ауыратын қалың дақ. Ерінде жара көбінесе қабыршақтанып, құрғақ болады, ал жұтқыншақта – ісік түрінде көрінеді. Бұл ісіктер ақ түсті дақтармен, тістердің босаңсуымен, қан кетумен, құлақтың ауыруымен, ерін мен иек сүйегінің сезімсізденуімен немесе ісінумен байланысты болуы мүмкін. Ісік жұтқыншаққа тарағанда, жұту қиындықтары (әдетте тілдің негізіндегі HPV16+ ісігі) немесе бір жақты бадамшаның үлкейіп өсуі, сондай-ақ бір себептен туындаған, жұту кезінде ауыру және дауыстың өзгеруі болуы мүмкін. Әдетте, зақымданулар үлкендегенге дейін көп ауырмайды, содан кейін күйгендей сезім пайда болады. Ісік мойын лимфа түйіндеріне тарағанда, ауырмайтын, қатты ісік пайда болады. Егер ол денедегі басқа жерлерге тараса, жалпы әлсіздік сезімі пайда болуы мүмкін, көбінесе сүйек метастаздарынан. Темекі ауыз қуысы ісігінің қаупін 3,4 есеге арттырады және барлық ауыз қуысы ісігінің шамамен 40% жағдайына себепкер болады.

Алкоголь

Эпидемиологиялық зерттеулер алкоголь тұтыну мен ауыз қуысының қатерлі ісігінің тікелей байланысты екенін көрсетеді, 2020 жылы ауыз қуысы қатерлі ісігінің жағдайларының 20,2%-ы алкогольге байланысты болған. Ауыз қуысы мен жұтқыншақ қатерлі ісігінің қатысы жеңіл ішуде 1,13, орташа ішуде 1,83, ал көп ішуде 5,13-ке жетеді. Алкоголь мен темекі бірлесіп әсер еткенде олардың зияндылығы артады. Алкоголь тұтыну мен қатерлі ісік қаупінің арасындағы нақты себеп-салдарлық байланыс әлі толыққанды анықталған жоқ, бірақ ацетальдегид маңызды рөл атқарады. Алкоголь ішкеннен кейін сілекейде ацетальдегид деңгейі артады және шамамен 2 минуттан кейін ең жоғары шағына жетеді. Ацетальдегидті ауыз микробиомы, сондай-ақ ауыз қуысының шырыш қабығы, сілекей бездері және бауыр ферменттері өндіреді. Бұл зат алкогольді сусындарда да табиғи түрде кездеседі. Осылардың ішінде микробиом ең үлкен үлес қосады, ол ацетальдегидтің кемінде жартысын құрайды. Ауыз гигиенасын сақтамау, темекі шегу және көп мөлшерде алкоголь ішу ауыздағы ацетальдегид өндіретін бактериялардың көбеюіне себеп болады. Ацетальдегид өндіруге қатысатын бактерия түрлері көп, бірақ олардың эпидемиологиялық маңызы әлі зерттелмеген. Ацетальдегид ауыз эпителий жасушаларымен әрекеттесіп, ДНК-ның өзгеруіне әкеледі, бұл мутациялар мен қатерлі ісіктердің пайда болуына жағдай жасайды. Ауыз қуысында ацетальдегидтің метаболизмі шектеулі болғандықтан, ол сілекейде сағаттап қалуы мүмкін. L-цистеин таблеткалары ауыз қуысындағы ацетальдегидтің әсерін азайтуға көмектеседі. Алкоголь негізіндегі ауыз шаю құралдары ауыз қуысы қатерлі ісігінің қаупін арттыра ма деген мәселе әлі де даулы. Алайда, ауыз шаю құралдары бактерияларды жоюға арналған, сондықтан олар этанолды ацетальдегидке айналдыратын микроорганизмдерді өлтіреді, бұл ацетальдегидке жалпы әсерді азайтып, қорғаныш әсерін тигізеді. 2020 жылы жасалған жүйелі шолу, бұл әсердің темекі шегушілер, көп ішетін адамдар және ауыз гигиенасы нашар адамдар сияқты белгілі бір топтардағы тәуекелді күшейтумен шектелуі мүмкін екенін көрсетті. Осы топтардың алкоголь негізіндегі ауыз шаю құралдарын қолданудан қауіптілігі айтарлықтай жоғары екені анықталды. Бір үлкен зерттеуде темекі шекпеген және ішпеген, бірақ 35 жылдан астам ауыз шаю құралдарын қолданған адамдар арасында ауыз қуысы қатерлі ісігінің көрінісі 36%-ға артқан. Бұл зерттеуде алкоголь негізіндегі ауыз шаю құралдарын қолдану туралы мәліметтер берілмеген, тек ауыз шаю құралдарын қолдану фактісі қарастырылған, бірақ қатысушылардың ішіндегі шағын топтарға жасалған сараптама көрсеткендей, қолданылған ауыз шаю құралдарының көпшілігі алкогольді болған.

Адам папиллома вирусы

Адам папиллома вирусымен (АПВ) жұқтыру, әсіресе 16-типті (оның 180-дан астам түрі бар) ауыз қуысы ісігінің белгілі қауіп факторы және дербес себепші факторы болып табылады. Диагноз қойылғандардың қарқынды өсіп келе жатқан сегменті бұрынғы стереотиптік демографиялық ерекшеліктерге сай келмейді. Бұрынғысы 50 жастан асқан адамдар, афроамерикандықтар ақтардан 2:1 арақатынаста, ерлер әйелдерден 3:1 арақатынаста, ал 75% жағдайда темекі өнімдерін қолданған немесе алкогольді көп ішкен адамдар еді. 30 мен 50 жас аралығындағы осы жаңа және жылдам өсіп келе жатқан топта темекі тартпайтын, ақ нәсілді, және еркектер әйелдерден аздап басым. Жақындағы зерттеулер, көптеген сарапшылар қараған журналдарда жарияланған мақалаларға сүйене отырып, HPV16 осы жаңа ауыз қуысы ісігімен ауырған адамдар тобындағы басты қауіп факторі екенін көрсетеді. HPV16 (HPV18-мен бірге) жатыр мойнының дененің көп бөлігін зақымдайтын ісіктерінің басым бөлігіне жауапты және АҚШ-та жыныстық жолмен жұғатын ең көп таралған инфекция. Осы топтағы ауыз қуысы ісігі көбінесе тонзиллаға, тонзилла тіректеріне, тілдің түбіне және орофаринкске орналасады. Соңғы деректерге сәйкес, осы себепті ауруға шалдыққан адамдарда емделу көрсеткіші жоғары, себебі бұл ауру темекіге байланысты ауруларға қарағанда сәулелік терапияға жақсы жауап береді.

Бетел жаңғағы

Бетел, паан және арека жеу, тіпті темекі қолданбаған жағдайда да ауыз қуысының қатерлі ісігінің дамуына күшті ықпал етеді. Ол арека жаңғағы мен сөндірілген әк сияқты факторлардың жергілікті тітіркендіруі арқылы, генетикалық және осыған байланысты әсерлердің әртүрлілігі арқылы ауыз қуысының қатерлі ісігінің пайда болу қаупін 2,1 есеге арттырады. Бұл әсердің себебі өмір бойындағы иммундық жүйенің әлсіреуі және созылмалы ауыз трансплантатының қабылдаушы организмге қарсы реакциясы деп саналады. Үндістан субконтинентінде бетел жаңғағын шайнау салдарынан ауыз қуысының шырышты қабығының фиброзы жиі кездеседі. Бұл жағдай ауыздың шектеулі ашылуымен және ысталған тағамдарды жегенде күйдіру сезімімен сипатталады. Бұл прогрессивті зақымдану, онда ауыздың ашылуы бірте-бірте шектеліп, кейін қалыпты тамақтану да қиын болады.

Радиотерапия және химиотерапия

Химиотерапия және радиотерапия көбінесе хирургиялық емдеуге қосымша ретінде 1-ші сатыдан жоғары ауыз қуысының қатерлі ісігін бақылау үшін, немесе аймақтық лимфа түйіндеріне немесе дененің басқа бөліктеріне тараған жағдайда қолданылады. Моноклоналды антиденелер терапиясы (мысалы, цетуксимаб сияқты препараттармен) бас және мойынның жалпақ жасушалы қатерлі ісіктерін емдеуде тиімді екені көрсетілді және болашақта басқа белгіленген емдеу тәсілдерімен бірге қолданылғанда осы жағдайды басқаруда маңызды рөл атқаруы мүмкін, бірақ бас және мойын қатерлі ісіктерінде химиотерапияны толығымен алмастыра алмайды.

Оңалту

Емдеуден кейін қозғалыс, шайнау, жұту және сөйлеуді жақсарту үшін реабилитация қажет болуы мүмкін. Бұл кезеңде сөйлеу тілі мамандары (логопедтер) қатысуы мүмкін. Ауыз қуысы ісігін емдеу әдетте көп салалы командамен жүргізіледі, онда радиология, хирургия, химиотерапия, тамақтану, стоматология және тіпті психология салаларының мамандары диагноз қою, емдеу, реабилитация және күтім көрсетуге қатысуы мүмкін. Ауыз қуысы ісігінің орналасуына байланысты, адамға трахеотомия және тамақтандыру зонды қажет болуы мүмкін.

Болжам

Ауыз қуысының қатерлі ісігіне байланысты аман қалу көрсеткіштері ісіктің нақты орналасқан жеріне және диагноз қойылған кездегі сатысына байланысты. Жалпы, SEER дерекқорынан алынған 2011 жылғы мәліметтерге сәйкес, бастапқы диагноздың барлық сатылары, барлық жыныстар, этникалық топтар, жас топтары және емдеу түрлері ескерілгенде, бес жылдық аман қалу көрсеткіші шамамен 57% құрайды. 1-сатыдағы қатерлі ісіктердің аман қалу көрсеткіші шамамен 90% болғандықтан, адамдардың аман қалу мүмкіндігін арттыру үшін ерте анықтауға ерекше мән беріледі. Германия сияқты басқа елдерден де ұқсас аман қалу көрсеткіштері туралы хабарлар келіп түседі.

Эпидемиология

Жаһандық деңгейде 2018 жылы шамамен 355 000 адамға жаңадан диагноз қойылды және 177 000 адам қайтыс болды. Ауыз қуысының қатерлі ісігі көбінесе төмен және орташа кіріс көзі бар елдерде жиі кездеседі.

Еуропа

Еуропа ауыз және жұтқыншай қатерлі ісіктерінің жасқа стандартталған көрсеткіші (ЖСК) бойынша Оңтүстік-Шығыс Азиядан кейін екінші орында тұр. 2012 жылы Еуропада ауыз және ерін қатерлі ісігінің 61 400 жағдайы тіркелген деп есептеледі. Венгрия ауыз және жұтқыншай қатерлі ісігінен туындаған өлім-жітім мен аурушаңдық көрсеткіштері бойынша барлық еуропалық елдердің ішінде ең жоғары көрсеткішті тіркесе, Кипр ең төменгі көрсеткішті көрсетті.

Ұлыбритания

Британдық қатерлі ісіктерді зерттеу орталығы 2014 жылы ауыз қуысының қатерлі ісігінен 2386 адамның қайтыс болғанын анықтады. Ауыз қуысының қатерлі ісігі көбінесе 50 мен 74 жас аралығындағы ересектерде диагностикаланады, бірақ бұл ауру жастарға да әсер етуі мүмкін; ауыз қуысының қатерлі ісігіне шалдыққандардың 6% 45 жасқа дейін. Ауыз қуысының қатерлі ісігінің таралуы бойынша Ұлыбритания Еуропадағы елдер арасында ерлер үшін 16-шы, ал әйелдер үшін 11-ші орында тұр. Сонымен қатар, Ұлыбритания ішінде де аймақтық айырмашылықтар бар, Шотландия мен Солтүстік Англияда Оңтүстік Англияға қарағанда көрсеткіштер жоғары. Ауыз қуысының қатерлі ісігіне шағу қаупінің өмір бойындағы рискіне де осы талдау қатысты: Шотландияда ерлер үшін 1,84%, әйелдер үшін 0,74% құрайды, бұл Ұлыбританияның қалған бөлігінен (сәйкесінше 1,06% және 0,48%) жоғары. Ауыз қуысының қатерлі ісігі Ұлыбританияда ең көп таралған он алтыншы қатерлі ісік (2011 жылы Ұлыбританияда 6800 адамға ауыз қуысының қатерлі ісігі диагнозы қойылды) және қатерлі ісіктен болатын өлімнің он тоғызыншы себебі (2012 жылы шамамен 2100 адам осы аурудан көз жұмды). Данияда ауыз және жұтқыншақ қатерлі ісігінің жоғары деңгейі басқа скандинавиялық елдерге қарағанда алкогольді көп тұтынуымен және жалпы жеміс-жидектер мен көкөністерді аз жеуімен байланысты болуы мүмкін.

Шығыс Еуропа

Венгрия (23,3), Словакия (16,4) және Румыния (15,5) елдерінде ауыз және жұтқыншақ қатерлі ісіктерінің ең жоғары көрсеткіштері тіркелді. Венгриядағы аурудың жоғары деңгейі мен өлім-жітімнің басты себептері темекі шегу, алкогольді шамадан тыс ішу, қатерлі ісікпен ауыратын адамдарға көрсетілетін медициналық көмектегі теңсіздіктер және гендерлік ерекшеліктерге байланысты жүйелік тәуекел факторлары болып анықталды.

Батыс Еуропа

Ауыз қуысы ісігінің таралу деңгейі Батыс Еуропада Франция, Германия және Бельгияда ең жоғары болды. ASR (әр 100 000 адамға) тиісінше 15.0, 14.6 және 14.1 құрады. Жыныс бойынша жіктегенде, осы елдер ерлер арасында алғашқы үштікке кіреді, бірақ Бельгия (21.9), Германия (23.1) және Франция (23.1) реті әртүрлі. Әйелдер арасында Франция, Бельгия және Нидерланды ең жоғары көрсеткіштерді көрсетеді, олардың ASR-і тиісінше 7.6, 7.0 және 7.0. Барлық қатерлі ісіктердің 3% еркектерде ауыз қуысы ісігімен байланысты, ал әйелдерде бұл көрсеткіш 2% құрайды. 2013 жылы АҚШ-та ауыз қуысы ісігінің жаңа жағдайлары шамамен 66 000-ға жуық тіркелді, оның ішінде тіл ісігінен 14 000-ға жуығы, ауыз ісігінен 12 000-ға жуығы, ал қалғаны ауыз қуысы мен жұтқыншақтан болды. Алдыңғы жылы ерін және ауыз қуысы қатерлі ісігінің 1.6% анықталды, мұнда Америка Құрама Штаттарының барлық географиялық аймарлары бойынша жасқа қарай стандартталған аурудың таралу деңгейі (ASIR) 100 000 адамға 5.2-ге бағаланды. Бұл ісік АҚШ-та ерлер арасында он бірінші орында тұрса, Канада мен Мексикада тиісінше он екінші және он үшінші орында. Канада мен Мексикадағы ерлер арасында ерін және ауыз қуысы қатерлі ісігінің ASIR сәйкесінше 4.2 және 3.1 құрайды. Бразилияда ерін және ауыз қуысы қатерлі ісігі жетінші орында, 2012 жылы шамамен 6 930 жаңа жағдай тіркелді. Бұл көрсеткіш өсуде және жалпы ASIR 100 000 адамға шаққанда 7.2-ге жетеді, нәтижесінде шамамен 3000 өлім тіркелді. Оңтүстік-Шығыс Азия және Араб елдерінде, таралу деңгейі осы деңгейде болмаса да, ауыз қуысы ісігінің шамаланған көрсеткіштері тиісінше 1.6–8.6/100 000 және 1.8–2.13/100 000 аралығында болды. GLOBOCAN 2012 деректері бойынша, қатерлі ісік ауруының таралуы мен өлім-жітімнің жасқа қарай стандартталған көрсеткіштері еркектерде әйелдерге қарағанда жоғары болды. Алайда, кейбір аймақтарда, әсіресе Оңтүстік-Шығыс Азияда, екі жыныс үшін де ұқсас көрсеткіштер тіркелді.

Үндістан

Ауыз қуысының қатерінсіз ісігі – Үндістанда ең көп кездесетін үшінші қатерлі ісік түрі, 2012 жылы 77 000-нан астам жаңа жағдай тіркелді (еркектерге қатысты әйелдердің саны 2,3:1). Зерттеулер сағатына бес адамнан астамның өліміне әкелетінін көрсетеді. Мұндай жоғары көрсеткіштердің себебі бетел жаңғағы мен арек жаңғағының кең таралған болуы болуы мүмкін, олар ауыз қуысы қатерінсіз ісігінің дамуына қатысты тәуекел факторлары саналады.

Африка

Африкада ауыз қуысының қатерлі ісігінің таралуы туралы деректер шектеулі. Төмендегі көрсеткіштер 100 000 адамға шаққандағы жаңа жағдайлардың (инциденттілік деңгейі үшін) немесе өлім-жітімнің (морталитет деңгейі үшін) санын сипаттайды. Еркек және әйелдер арасындағы морталитет деңгейі 1,0-ға тең, инциденттілік деңгейінен айтарлықтай төмен. Еркектерде бұл көрсеткіш 1,4-ке, ал әйелдерде 0,6-ға дейін төмендейді. 1-кесте ауыз қуысының ісігінің орналасуына байланысты жасқа стандартталған инциденттілік және морталитет деңгейлерін көрсетеді. «Басқа ауыз» деген термин ауыздың шырыш қабығы, вестибюль және ауыздың басқа да нақтыланбаған бөліктерін білдіреді. Деректерге сүйенсек, еріннің қатерлі ісігі ең жоғары инциденттілік деңгейін, ал тіс етінің қатерлі ісігі ең төмен деңгейді көрсетеді. Морталитет деңгейі бойынша, ерлерде жұмсақ тіндік қатерлі ісік, ал әйелдерде тілдің қатерлі ісігі жиі кездеседі. Ерін, тіс және тіс етінің қатерлі ісіктерінің морталитеті ең төмен. Ауыз қуысының қатерлі ісігіне бейім жасыратын иттерге осы ауру жиірек кездеседі. Дамудың ерте кезеңінде табылған ісіктер хирургиялық жолмен алынуы мүмкін, бірақ кейбір жағдайларда жақ сүйегінің бір бөлігін алып тастау қажет болады. Химиялық терапия операциядан кейін немесе қол жеткізуге қиын жатқан ісікті жою үшін қолданылады. Егер қатерлі ісік денедегі басқа жерлерге тараған болса, онда ит 6-12 ай ғана өмір сүруі мүмкін. Мысықтарда ауыз қуысының қатерлі ісігінің ең көп кездесетін түрі – жалпақ жасушалы карцинома. Ісіктер тілдің астындағы сияқты жасырын жерлерде дамитындықтан, мысықтардың аузындағы ісіктер көбінесе емделмейді. Қауіп факторларына пассивті темекі тұтыну (түтін мысықтың терісіне түсіп, олар күтім жасағанда жұтылады), консервіленген тағамды тым көп жеу және блохаға қарсы мойлықтарды пайдалану жатады.