Кіріспе

Құс түрлері

Сары түлік (Setophaga coronata) – Солтүстік Америка құрлығында кең таралған, оны құрлықтың барлық аймақтарында кездестіруге болады. Оның кең таралу аймағы АҚШ-тың Тынық мұхиты мен Атлантика жағалауларын, сондай-ақ Канада мен Орталық Американы байланыстырады. Көбею маусымында халық саны құрлықтың солтүстік бөліктерінде шоғырланады, ал қыс айларында оңтүстікке қарай Солтүстік және Орталық Американың оңтүстігіне қоныс аударады. Бұл түр көбінесе қылқан жапырақты немесе аралас қылқан жапырақты-жапырақты орманды мекендейді, ал қыста тамақ табуға қолайлы бұталы жерлер сияқты ашық кеңістіктерде де кездеседі. Сары түліктің тамақтануы негізінен жәндіктерден тұрады, бірақ ол, әсіресе қыс мезгілінде, қарағай жемістері сияқты жемістерді де жейді. Бұл түр төрт жақын туыс форманы біріктіреді: шығыс мирт (spp. coronata); оның батыс түрі, Одубон түлігі (spp. auduboni тобы); солтүстік-батыс Мексиканың қара маңдайлы түлігі (spp. nigrifrons); және Гватемалалық Голдман түлігі (spp. goldmani). Сары түліктің барлық түршелері, атауынан көрінетіндей, сары түлікпен сипатталады, көптеген ұқсастықтарға қарамастан, топ ішінде және топтар арасында сыртқы түрінде айырмашылықтар бар. Мирт және Одубон топтары екі негізгі түрше ретінде мойын түсінің өзгешелігі сияқты көзге көрінетін ерекшеліктерімен ерекшеленеді.

Этимология

Сетофага туысының атауы ежелгі грек тіліндегі "сес" ("көбелек") және "фагос" ("жеуші") сөздерінен шыққан, ал "короната" дегені "тажды" мағынасын білдіреді.

Жіктеу

1973 жылдан бері Америкалық орнитологтар одағы осы шағырқұстарды бір түрге біріктіруді қабылдады. 2017 жылы сары ішкі қанатты сойқыны жеке түрлерге бөлу туралы ұсыныс қабылданбады. Керісінше, Халықаралық ООК Дүниежүзілік құстар тізімі v. 10.2 мырт, Аудубон және Голдман түрлерін жеке түрлер ретінде (Setophaga coronata, Setophaga auduboni және Setophaga goldmani) жіктейді, ал қара маңдайлы сойқыны S. auduboni түрінің кіші түрі ретінде қарастырады. Дұрыс таксономиялық жіктеме мәселесі әлі де пікірталас тудырып отыр. Мырт түрі, көрінеу, плейстоцен дәуіріндегі мұз басу кезеңінде басқалардан оқшауланған, ал Аудубон түрі жақында ғана мырт сойқысы мен мексикалық нигрифрон түрінің араласуынан пайда болған болуы мүмкін.

Тарату

Сары түлік құс Солтүстік Американың шығысынан Тыныш мұхитыға дейін, ал одан оңтүстікке Мексиканың батысына дейін көбейеді. "Голдманның" сары түлік құсы Гватемаланың таулы аймақтарында қоныстанбайтын эндемик түр, ал қара маскалы сойқыш Мексиканың қоныстанбайтын эндемик түрі. Мирт сойқыштары қысқа көшіп, Британдық Колумбияның оңтүстігінен Панамаға дейін және АҚШ-тың оңтүстік-шығысының көп бөлігінде қыстайды. Аудубон сойқышы Батыс Солтүстік Американың барлық аймақтарында, Британдық Колумбиядан Калифорнияға дейін және шығысқа қарай Дакотаға дейін, Роки тауларымен қатар орналасқан жерлерде көбейеді. Сойқыштардың арасында Аудубон сойқышы қыста Солтүстік Америкада ең көп тараған түр, ол күзде соңғылардың бірі болып ұшып кетеді және көктемде алғашқылардың бірі болып қайта оралады.

Көбею аймағындағы мекендеу орны

Көбею маусымында сары түсті құрттың Солтүстік Америка құрлығындағы тек қана қылқан жапырақты ормандарда немесе қылқан жапырақты ормандардың аспан (Populus spp.) және сары ағаш (Salix spp.) сияқты жапырақты ағаштармен араласқан жерлерде мекендейтіні белгілі. Сары түсті құрттың ұнайтын ашық кеңістіктерге егістік алқаптары, тұрғын үйлер, екінші деңгейлі ормандар және бұталы жерлер жатады, мұндай жерлерде өсімдіктер тығыз болмайды; сонымен қатар, бұл түр мангр ормандары, қарағайлы орман және тіпті кофе плантациялары сияқты салыстырмалы түрде ашық ормандарда да кездеседі. Дегенмен, короната және аудубони топтарының мойын бөліктерінің түсі әртүрлі болып, оларды бір-бірінен ажыратады, себебі Аудубон құртының мойны сары, ал мирт құртының мойны мен көзінің үстіндегі жолағы ақ, ал беті қара болып келеді. Екі түрдің де ұрғашылары түссіз, денесінің алдыңғы және артқы жағы қоңыр жолақты, бірақ сары түсті құйрықтары айқын көрінеді. Гватемалада табылған Голдман құрты Аудубон құртына ұқсас, бірақ сары мойнының төменгі жағы ақ, ал жалпы түсі қаралау; аталықтары Аудубон құртының көк түсін қарамен алмастырады. Жаңа әлем құрттары тұқымдасының көп бөлігін құрайтын Setophaga (бұрын Dendroica) туысына жататын сары түсті құрт орташа және ірі денелі түр. Тұқымның жалпы ұзындығы аралығында, қанаттарының ені құрайды. Ұзындығы басқа Setophaga құрттарынан сәл ғана артық болғанымен, Солтүстік Американың көптеген түрлерінен ауырлау болады, бірақ қара құрттар одан да ірілеу. Дене салмағы аралығында өзгереді, бірақ орташасы аралығында болады. Стандартты өлшемдерге сәйкес, қанаттың ені , құйрығы , тұмсығы және табан сүйегі құрайды.

Тамақ және азық іздеу

Аудубон мен мирт құсқұйрықтары Солтүстік Американың ең көп таралған неотропикалық көшіп келуші құстарының қатарында. Олар негізінен жәндіктермен қоректенсе де, барлық құсқұйрықтардың ішінде ең әмбебап азық іздеушілер болып саналады. Жаңа дүние құсқұйрықтары сияқты жапырақтардан жәндіктерді теріп қана қоймай, олар көбінесе қысқа тізбектермен ұшып, құс аулаушылар сияқты, ұшқан жәндіктерді аулау үшін қонжақтарынан секіріп түседі. Сарыбас құсқұйрықтарын жағажайдағы құлаған балдырлардан жәндіктерді теру, өзендер мен мұхит бетінен жәндіктерді ұстау, оларды торынан жинау және тыңайтқыш үйінділерінен ұстау кезінде де кездестіруге болады. Көбінесе жейтін тағамдарына гусеницалар мен басқа да дернәсілдер, жапырақ қоңыздары, қабық қоңыздары, кеудеқұйрықтар, құмырсқалар, қызылша жәндіктер, көкпарлар, шегірткелер, құрттар, жұлдызшалар, масалар және кенелер жатады. Олар сондай-ақ орманға зиян келтіретін қарағай құртын да жейді. Жәндіктер аз болған кезде, мирт құсқұйрығы жемістерді де жейді, соның ішінде оған атын берген балауыз мирт жемісін де. Ол – мұндай балауызды материалды қорытуға қабілетті жалғыз құсқұйрық. Бұл жемістерді пайдалануға болатындықтан, ол басқа құсқұйрықтарға қарағанда солтүстікке қарай қыстай алады, кейде Ньюфаундлендке дейін. Басқа жиі жейтін жемістерге қарақат, уытты емен, уытты дуа, жасыл жеміс, жүзім, Вирджиния жәндіктері және ит ағашы жатады. Олар жағажай шөптері мен алтынбас сияқты жабайы тұқымдарды жейді, сондай-ақ азықтандырғыштарға да келіп, күнбағыс тұқымдарын, жүзімді, арахис майын және майлы тағамдарды жейді. Мексикада қыстау кезінде олар құмырсқалар бөліп шығаратын тәтті баллы сұйықтықты ішетіні байқалған. Еркек сарыбас құсқұйрықтары әдетте аналықтарына қарағанда ағаштардың биік бөлігінде азық іздейді. Басқа құсқұйрықтармен бірге азық іздеген кезде, олар кейде қарағай құсқұйрықтары мен Блэкберн құсқұйрықтары сияқты басқа түрлерді ығыстырып жібереді.

Ұя салу және дауыстық мінез-құлық

Одубон мен мирт қылқан жапырақты және аралас орманды жерлерде ұя салады және 4–5 жұмыртқа салады. Аналық ұяны салады, кейде аталық әкелген материалды пайдаланады. Ұя бұтақтардан, қарағай инелерінен, шөптерден және тамыршалардан құралады. Ол бұғы, жылқы және елік шашын, мүк, лишайларды да пайдаланады. Бұл ұяны ұсақ түк пен қауырсындармен астарлайды, кейде оларды ұяға орап, жұмыртқалардың үстінен иіліп түсетіндей етіп тоқиды. Ұяны салуға шамамен 10 күн кетеді. Ұялар қылқан жапырақты ағаштың көлденең бұтағында, әртүрлі биіктікте орналасқан. Ағаштардың түрлеріне гемолоха, емен, ақ кедр, қарағай, Дуглас шыршасы және тамарка жатады. Олар ұяларын басты бұтақтың алыс жерінде немесе екі немесе одан көп бұтақтың қауіпсіз қырына, ағашқа жақын салады. Кейде ұялар клен, емен немесе қайың сияқты жапырақты ағаштарда да салынады. Жұмыртқалар 12–13 күндей күнін кешеді. Балапандар ұрықтанған кезде көмексіз және жалаңаш болады, бірақ тез өседі. Жас балапандар 10–14 күн бойы ұяда болады, содан кейін олар ұшып кетеді. Сары түлік құстың әні 4–7 буыннан тұрады және кейде қысқа дауыс немесе шылдырлау дыбыс естіледі.