Кіріспе

Бактериялар өндіретін қышқылдардан тістердің деформациясы, сүйектің кариесі. Тіс қуысының алдын алу үшін тістерді үнемі тазалау, азырақ қантты диета және фтордың шағын мөлшерін пайдалану қажет. Дамушы елдерде емге қолжетімділік көбінесе нашар. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының бағалауынша, ересектердің дерлік барлығы өмірінде бір рет тіс кариесімен ауырады. Сүт тістерінде бұл ауру шамамен 620 миллион адамға немесе халықтың 9%-на әсер етеді. Соңғы жылдары балалар мен ересектер арасында оның таралуы артып келеді. Бұл ауру дамыған елдерде қарапайым қантты көп тұтынуға байланысты жиі кездеседі, ал дамушы елдерде сирек таралған.

Белгілері мен симптомдары

Кариеспен ауыратын адам ауруды сезінбеуі мүмкін. Жаңа кариоздың алғашқы белгісі – тістің бетінде әк сияқты ақ дақ пайда болуы, бұл эмальдің минералдық заттарының жойылған аймағын көрсетеді. Бұл ақ дақтық зақымдану, бастапқы кариоздық зақымдану немесе "микро қуыс" деп аталады. Зақымданудың деминерализациясы жалғасқан сайын, ол қоңыр түске айналуы мүмкін, бірақ соңында қуысқа ("қауысқа") айналады. Қуыс пайда болғанға дейін бұл процесс қайтымды, бірақ қуыс пайда болғаннан кейін жоғалған тіс тінін қалпына келтіру мүмкін емес. Қара қоңыр және жылтыр көрінетін зақымдану бұрын тіс кариесі болғанын, бірақ деминерализация процесі тоқтағанын және дақ қалдырғанын көрсетеді. Белсенді шірігеннің түсі ашық және көрінісі күңгірт болады. Эмаль мен дентиннің жойылғаннан кейін қуыс көріне бастайды. Тістің зақымдалған аймақтары түсін өзгертіп, қолмен ұстағанда жұмсақ болады. Шіріген қабат эмаль арқылы өткеннен кейін, тіс жүйкесіне жол ашатын дентинальды түтікшелер ашылады, нәтижесінде ауырсыну пайда болады, ол уақытша болуы мүмкін, ыстыққа, суыққа немесе тәтті тағамдар мен сусындарға ұшырағанда уақытша күшейеді. Іштен көп шіріген тіс, әдеттегідей шайнау кезінде кенеттен сынып қалуы мүмкін. Егер кариес бактериялардың тістің ортасындағы тінді басып кетуіне мүмкіндік берсе, тіс ауыруы пайда болады және ауырсыну тұрақтырақ болады. Тіндің қабынуы және инфекция жиі кездесетін салдарлары. Тіс енді ыстыққа немесе суыққа сезімтал болмайды, бірақ қысымға өте сезімтал болуы мүмкін. Тіс кариесі ауыздан жаман иіс пен ауыздың дәмнің өзгеруіне де себеп болуы мүмкін. Ауыр жағдайларда инфекция тістен айналасындағы жұмсақ тіндерге таралуы мүмкін. Каверноздық синус тромбозы және Людвиг ангинасы сияқты асқынулар өмірге қауіпті болуы мүмкін.

Себеп

Кариес пайда болу үшін төрт нәрсе қажет: тіс беті (эмаль немесе дентин), кариеске себеп болатын бактериялар, ашытылатын көмірсулар (мысалы, сахароза) және уақыт. Бұл тістерге тамақтың жабысуы және тіс қабыршағын құрайтын бактериялардың қышқыл түзетін процесімен байланысты. Дегенмен, осы төрт критерий әрқашан ауруды тудыру үшін жеткіліксіз, сондықтан кариогенді биофильмнің дамуына жағдай жасайтын қорғалған орта қажет. Кариес ауруының нәтижесі алдын ала болжай алмайды, және әр адамның тістерінің пішініне, ауыз гигиенасына және сілекейдің қышқылды бейтараптайтын қабілетіне байланысты әртүрлі деңгейде сезімтал болуы мүмкін. Тіс шірігі тіс қуысының ауыз қуысына ашық болатын кез келген бетінде пайда болуы мүмкін, бірақ сүйек ішінде сақталған құрылымдарда емес. Тіс шірігі тістерге жабысқан биофильмнің (тіс қабыршағының) әсерінен және оның кариогенді (шірітуге себеп болатын) күйге жеткенінен туындайды. Биофильмдегі белгілі бір бактериялар ашытылатын көмірсулардың, мысалы сахароза, фруктоза және глюкозаның болуымен, негізінен сүт қышқылы сияқты қышқылдарды өндіреді. Тіс кариесі әлеуметтік-экономикалық жағдайы нашар адамдарда, жақсы жағдайдағы адамдарға қарағанда жиі кездеседі, себебі олардың тіс күтімі туралы білімі жеткіліксіз және қымбат болуы мүмкін кәсіби тіс күтіміне қол жеткізу мүмкіндігі шектеулі.

Бактериялар

Тіс қуыстарына ең көп байланысты бактериялар – мутант стрептококктар, ең ірілері – Streptococcus mutans және Streptococcus sobrinus, сондай-ақ лактобациллалар. Дегенмен, кариогендік бактериялар (ауруды тудыруға қабілетті бактериялар) тіс қабыршағында кездеседі, бірақ олардың мөлшері көбінесе проблема тудыру үшін жеткіліксіз болады, егер тепе-теңдік бұзылмаса. Бұл жергілікті ортаның өзгеруіне байланысты, мысалы, жиі қант тұтыну немесе биожұқақтың жеткіліксіз жойылуы (тіс тазалау). Егер емделмесе, бұл ауру ауырсынуға, тіс жоғалтуға және инфекцияға әкелуі мүмкін. Ауыз қуысында әртүрлі ауыз бактериялары бар, бірақ тіс кариесін тудыруға қабілетті тек бірнеше түрлі бактериялар ғана деп саналады: олардың ішінде Streptococcus mutans және Lactobacillus түрлері бар. Streptococcus mutans – тіс бетінде биожұқақ құрайтын грам-оң бактериялар. Бұл организмдер диеталық қанттардың ферментациясынан кейін жоғары деңгейде сүт қышқылын өндіре алады және төмен pH-тың қолайсыз әсерлеріне төзімді, бұл кариогендік бактериялар үшін маңызды қасиеттер.

Диеталық қанттар

Адамның аузындағы бактериялар глюкозаны, фруктозаны және көбінесе сахарозаны (асханалық қантты) ферментация деп аталатын гликолиттік процесс арқылы қышқылдарға, негізінен сүт қышқылына айналдырады. Егер деминерализация уақыт өте келе жалғаса берсе, онда минералдық заттардың жеткілікті мөлшері жоғалуы мүмкін, соның салдарынан қалған жұмсақ органикалық материалдар ыдырап, қуыс немесе тесік пайда болады. Мұндай қанттың тіс кариесінің дамуына тигізетін әсері кариогенділік деп аталады. Сахароза глюкоза мен фруктозадан тұрғанымен, глюкоза мен фруктозаның тең пропорциялы қоспасынан гөрі кариогендік қасиеті жоғары. Бұл бактериялардың глюкоза мен фруктозаның құрамындағы сахаридтік байланыстағы энергияны пайдалануына байланысты. S. mutans декстран сукраназа ферменті арқылы сахарозаны декстран полисахариді деп аталатын өте жабысқақ затқа айналдыра отырып, тістің биопленіне жабысады.

Экспозиция

Тіс кариогенді (қышқыл) ортаға қанша рет тап болса, соғұрлының (кариестің) даму ықтималдығы соншалықты артады. Тамақтанғаннан кейін немесе шағын тамақ ішкеннен кейін ауыздағы бактериялар қантты метаболизмдейді, нәтижесінде қышқыл түзіледі және pH деңгейі төмендейді. Уақыт өте келе, сілекейдің буферлік қабілеті мен тіс беттеріндегі минералдық заттардың ерігіштігі pH деңгейін қалыпқа келтіреді. Қышқыл ортаға әр тап болған сайын, тіс бетінің минералдық құрамының бір бөлігі ериді және екі сағатқа дейін еріген күйінде қалуы мүмкін. Тіс қышқылға ұшыраған кезде осал болатындықтан, тіс соқұрының (кариестің) дамуы қышқылға тап болу жиілігіне тікелей байланысты. Егер диетада жеткілікті мөлшерде көмірсулар болса, тіс пайда болғаннан кейін бірнеше күннің ішінде кариес процесі басталуы мүмкін. Фторлы емдердің қолданылуы осы процесті баяулатқаны дәлелденген. Тұрақты тістердің эмалі арқылы проксималды кариестің өтуіне орташа есеппен төрт жыл уақыт керек. Тіс тамырын қаптаған цемент, эмальға қарағанда әлдеқайда нашар болғандықтан, тамырлық кариес тіс беттеріндегі шіруге қарағанда тез прогрессірейді. Тамыр бетіндегі минералданудың жоғалуы эмальдағы кариеске қарағанда 2,5 есе жылдам. Ауыз гигиенасы нашар және диетада ферменттелетін көмірсулар көп болған жағдайларда, тіс пайда болғаннан кейін бірнеше ай ішінде тіс қуысы пайда болуы мүмкін. Мысалы, балалардың сәби бөтелкесінен қантты сусындарды үнемі ішуі осыған себеп болуы мүмкін (кейінірек қараңыз).

Тіс

Тіске әсер ететін кейбір аурулар мен бұзылыстар адамның тіс шіру қаупін арттырады. Қиынша және кескіш тістердегі гипоминерализация көбінесе кездеседі. Оның себебі белгісіз, бірақ генетикалық және қоршаған орта факторларының үйлесімде әсер етуі мүмкін деп есептеледі. Зерттелген ықтимал себепші факторларға ана сүтіндегі диоксиндер немесе полихлорлы бифенилдің (ПХБ) жоғары деңгейі, мерзімінен бұрын туу және туған кезде оттегінің жетіспеуі, сондай-ақ баланың өмірінің алғашқы 3 жылындағы құйрық ауруы, дифтерия, скарлатина, қызылша, гипопаратиреоз, нашар тамақтану, сіңірудің бұзылуы, D витаминінің жетіспеуі, созылмалы тыныс алу жолдары аурулары немесе диагнозы қойылмаған және емделмеген целиакия ауруы жатады, мұндай жағдайда көбінесе асқазан-ішек тракты симптомдары жеңіл немесе байқалмайды. Амелогенездің жетілмеуі, ол 718-ден 14 000 адамның бірінде кездеседі, – бұл тіс эмалінің толыққанды қалыптаспауы немесе жеткіліксіз мөлшерде қалыптасуымен сипатталатын ауру, ол тістен қабыршақталып түсуі мүмкін. Екі жағдайда да тіс эмалі тісті қорғая алмайтындықтан, тіс шіруге көбірек ұшырайды. Көптеген адамдарда тіс аурулары немесе бұзылыстары тіс шірудің басты себебі емес. Тіс эмалінің шамамен 96% минералдардан тұрады. Бұл минералдар, әсіресе гидроксиапатит, қышқыл ортаға түскенде ерігіш болады. Эмальдің деминералдануы pH 5,5-тен басталады. Дентин мен цемент эмальға қарағанда тіс шіруге көбірек бейім, себебі олардың минералдық құрамы төмен. Сондықтан, тіс тамырларының тіс етінің керілуінен немесе периодонтальды аурудан ашылып қалған жағдайда, тіс шіру тез дамиды. Дегенмен, тіпті сау ауыз қуысы жағдайында да тіс шіруге ұшырауы мүмкін. Малоклюзияның және/немесе тістердің тығыздығының тіс шірумен байланысын дәлелдейтін деректер жеткіліксіз; алайда, тістердің анатомиясы тіс шірудің даму ықтималдығына әсер етуі мүмкін. Тістердің даму кезеңіндегі терең ойыстардың саны көп және айқын болған жағдайда, фиссуралық кариес дамуының ықтималдығы артады (келесі бөлімді қараңыз). Сонымен қатар, тамақ тістердің арасында қалғанда тіс шіру дамуының ықтималдығы жоғары.

Басқа факторлар

Сөл ағынының төмендеуі кариестің көбеюімен байланысты, себебі сілекейдің буферлік қабілеті жоқ болғандықтан, кейбір тағамдардың тудырған қышқыл ортасын теңестіруге келмейді. Осының салдарынан сілекей бездері, әсіресе жақ асты безі мен құлақ сілекей безі, өндіретін сілекей мөлшерін азайтатын медициналық жағдайлар ауыздың құрғауына және, демек, тіс кариесінің кең таралуына алып келуі мүмкін. Мысалдарға Шёгрен синдромы, қант диабеті, қант емес диабет және саркоидоз жатады. Антигистаминдер және антидепрессанттар сияқты дәрілер де сілекей ағынын бұзуы мүмкін. Стимуляторлар, ең танымал метамфетамин, сілекей ағынын өте күшті түрде тоқтатуы мүмкін. Бұл «метамфетамин аузы» деп аталады. Тетрагидроканнабинол (ТГК) – марихуананың белсенді химиялық заты, сонымен қатар сілекейдің толық тоқтауына әкеледі, бұл көне тілде «құрғақ ауыз» деп аталады. Сонымен қатар, АҚШ-та ең көп тағайындалатын дәрілердің 63%-ы ауыздың құрғауын белгілі бір жанама әсер ретінде көрсетеді. Кариеске бейімділік тістің метаболизмінің өзгеруімен, әсіресе дентиндегі сұйықтық ағынымен байланысты болуы мүмкін. Тышқандарға жасалған тәжірибелерде жоғары сахарозалы, кариестік диета «дентиндегі сұйықтық қозғалысының жылдамдығын айтарлықтай төмендетеді» деп анықталды. Темекі тарту да кариес пайда болу қаупін арттыруы мүмкін. Кейбір темекі брендтерінің құрамында қанттың жоғары мөлшері бар, бұл кариеске бейімділікті арттырады. Темекі шегу – пародонтальды аурудың маңызды тәуекел факторы, ол тіс етінің керілуіне әкелуі мүмкін. Тіс еті тістерге жабысуын жоғалтқанда, тіс тамыры ауызда көрінеді. Егер осылай болса, тамыр кариесіне алаңдау тудырады, себебі тіс тамырларын жабатын цемент эмальға қарағанда қышқылдарға оңай минералдырады. Қазіргі уақытта темекі шегу мен коронарлық кариес арасындағы себеп-салдарлық байланысты растайтын жеткілікті дәлелдер жоқ, бірақ темекі шегу мен тамыр бетіндегі кариес арасындағы байланысты көрсететін дәлелдер бар. Балалардың темекі түтініне ұшырауы тіс кариесіне әкелуі мүмкін. Жатыр ішіндегі және жаңа туған нәрестелердегі қорғасынның әсері тіс кариесін тудырады. Қорғасыннан басқа, екі валентті кальцийге ұқсас электр заряды мен иондық радиусы бар барлық атомдар, мысалы, кадмий, кальций ионының орнына өтеді, сондықтан оларға ұшырау тіс кариесін тудыруы мүмкін. Кедейлік – ауыз денсаулығының маңызды әлеуметтік анықтамасы. Тіс кариесі төмен әлеуметтік-экономикалық жағдаймен байланысты және кедейлік ауруы деп қарастырылуы мүмкін. Тіс ауруларын емдеу кезінде кариеске байланысты тәуекелді бағалау үшін нысандар бар; бұл жүйе деректерге негізделген тәуекелді бағалау арқылы кариесті басқару (CAMBRA) жүйесін қолданады. Жоғары тәуекелге ұшыраған адамдарды анықтау кариестің басталуын болдырмайтын және зақымданудың прогрессиясын тоқтататын немесе кері қайтаратын тиімді ұзақ мерзімді науқаспен емдеуге әкелуі мүмкін бе, әлі белгісіз. Сөлде йод және EGF бар. EGF жасушалардың көбеюіне, дифференциациялануына және тіршілік етуіне тиімді. Сілекей EGF, сондай-ақ диетадағы органикалық емес йодпен реттеледі, ауыз (және асқазан-ішек) тіндерінің тұтастығын сақтауда маңызды физиологиялық рөл атқарады, ал йод тіс кариесін алдын алуда және ауыз денсаулығында тиімді.

Патофизиология

Тіс сілекеймен жуылған және оның үстінде бактериялардың қаптамасы (биофильм) үнемі қалыптасады. Биофильмнің дамуы қабықшаның түзілуімен басталады. Пеликула – тісті жабатын ұяшықсыз ақуызды қабықша. Бактериялар қабықшамен жабылған тіс бетіне жабысып, тісте қоныстанады. Уақыт өте келе, толыққанды жетілген биофильм пайда болып, тіс бетінде кариогендік ортаны құрайды. Тіс эмалының, дентиннің және цементтің қатты тіндеріндегі минералдар үнемі минералсыздану мен қайта минералдану процесінен өтеді. Тіс кариесі деминерализация жылдамдығы реминерализациядан басып кеткен кезде пайда болады, нәтижесінде минералдардың жоғалуына әкеледі. Бұл тіс биофильміндегі микроорганизмдердің теңгерімді популяциясынан қышқылдар өндіретін және қышқыл ортада тіршілік ете алатын популяцияға қарай экологиялық өзгеріс болғанда орын алады.

Емаль

Тіс эмалі – жоғары минералданған жасушасыз тіндердің бірі, ал кариес бактериялар тудыратын қышқыл орта арқылы химиялық процестердің нәтижесінде оған әсер етеді. Бактериялар қантты пайдаланып, өздеріне энергия алу үшін қолданғанда, сүт қышқылын бөліп шығарады. Бұл процестің салдары – эмальдегі кристалдардың қышқылдардың әсерінен уақыт өте келе минералсыздануы, содан кейін бактериялар тіс майына (дентиніне) енуі. Эмальдің құрылымдық бірлігі – эмаль таяқшалары тістің бетінен тіс майына дейін перпендикуляр орналасқан. Кариестің эмальді минералсыздандыруы эмаль таяқшаларының бағытын қаперістететіндіктен, тесіктер мен жарықтар арасындағы және тегіс беткейдегі кариестің әртүрлі үшбұрышты пішіндері эмальде пайда болады, себебі тістің екі аймағындағы эмаль таяқшаларының бағыты әртүрлі. Эмаль минералдарды жоғалтқанда және тіс кариесі прогрестік дамығанда, эмальде жарық микроскопымен көрінетін бірнеше ерекше аймақтар қалыптасады. Эмальдің ең терең қабатынан бастап бетіне дейін анықталған аймақтар: мөлдір аймақ, қараңғы аймақтар, зақымдану денесі және беткейлік аймақ. Мөлдір аймақ – кариестің алғашқы көрінетін белгісі және минералдардың 1-2% жоғалуымен сәйкес келеді. Қара аймақта эмальдің шамалы минералдануы байқалады, бұл тіс кариесінің дамуының ауыспалы өзгерістермен жүретін белсенді процесс екенін көрсетеді. Зақымдану денесінде ең көп минералсыздану және бұзылу орын алады. Беткейлік аймақ салыстырмалы түрде минералданған күйде қалады және тіс тінінің жоғалуы кавитацияға (қуыс пайда болуға) әкелгенше сақталады.

Дентин

Дентин эмальдан айырмашылығы – тіс кариесінің прогресіне жауап береді. Тіс қалыптасқаннан кейін эмальді өндіретін амелобластар эмаль қалыптасқаннан кейін жойылады, сондықтан эмаль бұзылғаннан кейін қайта жаңартылмайды. Ал дентинді дентобластар өмір бойы үздіксіз өндіреді, олар пульпа мен дентин арасында орналасқан. Дентобластар болғандықтан, кариес сияқты стимул биологиялық жауапты тудыруы мүмкін. Бұл қорғаныс механизмдеріне склерозды және үшіншілік дентиннің қалыптасуы жатады. Дентиннің ең терең қабатынан эмальға дейін кариестен зардап шегетін анық аймақтар: алдыңғы майдан, бактериялардың ену аймағы және бұзылу аймағы. Дентинальды түтікшелердің диаметрі пульпаға жақын жерде ең үлкен (шамамен 2,5 мкм) және дентин мен эмальдың қосылысында ең кішкентай (шамамен 900 нм) болады. Кариоздық процесс дентинальды түтікшелер арқылы жалғасады, олар тіс тереңіне енген кариестің нәтижесінде пайда болатын үшбұрышты үлгілерге жауап береді. Сондай-ақ, түтікшелер кариестің жылдамдап дамуына мүмкіндік береді. Жауап ретінде түтікшелер ішіндегі сұйықтық иммундық жүйеден иммуноглобулиндерді әкеліп, бактериялық инфекциямен күреседі. Сонымен қатар, айналасындағы түтікшелердің минералдануы да артады. Бұл бактериялардың прогресін баяулатуға бағытталған әрекеттің нәтижесінде түтікшелердің тарылуына әкеледі. Бұдан өзге, бактериялардан шыққан қышқыл гидроксиапатит кристалдарын деминералдағанда кальций мен фосфор босатылып, дентинальды түтікшеге тереңірек енетін қосымша кристалдардың тұнуына мүмкіндік береді. Бұл кристалдар кедергі жасайды және кариестің дамуын баяулатады. Осы қорғаныш реакцияларынан кейін дентин склерозды деп есептеледі. Гидродинамикалық теорияға сәйкес, дентинальды түтікшелердегі сұйықтықтар тістің пульпасындағы ауырсыну рецепторларын іске қосатын механизм деп саналады. Склерозды дентин мұндай сұйықтықтардың өтуіне кедергі жасайтындықтан, бактериялардың шабуылының ескерту белгісі болатын ауырсыну бастапқыда пайда болмауы мүмкін.

Үшінші дәрежелі дентин

Тіс кариесіне жауап ретінде, пульпаға қарай қосымша дентин түзілуі мүмкін. Бұл жаңа дентинді үшінші дентин деп атайды. Егер одонтобластар тіс кариесіне ден қоюға жеткілікті уақыт тіршілік етсе, түзілген дентинді "реакциялық" дентин дейді. Егер одонтобластар жойылса, түзілген дентинді "жаңарушы" дентин дейді. Жаңарушы дентин жағдайында, жойылған одонтобластардың қызметін атқару үшін басқа жасушалар қажет болады. Өсу факторлары, әсіресе TGF β, Жаңарушы дентин күніне орташа есеппен 1,5 мкм өседі, бірақ 3,5 мкм/күн-ге дейін артуы мүмкін. Нәтижесінде пайда болған дентинде дентин түтікшелері бұрынғы дентин түтікшелерімен сәйкес келмейтін, дұрыс емес пішіндес болуы мүмкін. Бұл дентин түтікшелерінде тіс кариесінің таралу мүмкіндігін азайтады.

Цемент

Егде жастағы адамдарда цементальды кариес жиілігі ісік қызыл иек рецессиясы травма немесе периодонтальды ауру салдарынан туындағанда артады. Бұл – созылмалы жағдай, ол үлкен, терең емес зақымдануды қалыптастырады және бірінші кезекте тамырдың цементіне, содан кейін дентинге басып кіріп, мидың созылмалы инфекциясын тудырады (зақымдалған тіндік қабаттар бойынша жіктелу туралы толық ақпаратты қараңыз). Тіс ауыруы кейін пайда болатындықтан, көптеген зақымданулар ерте кезеңде анықталмайды, бұл тісті қалпына келтіруде қиындықтарға және тіс жоғалтудың көбеюіне әкеледі.

Диагностика

[[Файл:Lp473524f2 онлайн. jpg|thumb|Тіс үлгілері үздірілмейтін, үздіксіз жарық көзімен (1-қатар), LSI (2-қатар) және LSI-дің псевдо түсті визуализациясымен (3-қатар) бейнеленген. Бастапқы, қақпақсыз кариес көбінесе күдікті бетке ауа үрлеу арқылы диагностикаланады, бұл ылғалдылықты жояды және минералданбаған эмальдің оптикалық қасиеттерін өзгертеді. Кейбір стоматолог-зерттеушілер, әсіресе өткір ұштарлы зерттегіштерді пайдалануға қарсы ескертеді, кариесті табу үшін тіс зерттегіштерін пайдалануға. Тістің кішкентай бөлігі деминералдана бастаған, бірақ әлі қақпақ пайда болмаған жағдайда, тіс зерттегішінің қысымы қақпақтың пайда болуына әкелуі мүмкін. Кариоз процесі қақпақ пайда болғанға дейін қайтымды болғандықтан, фтормен кариесті тоқтатуға және тіс бетін қайта минералдауға болады. Егер қақпақ болса, жоғалған тіс тінін алмастыру үшін қалпына келтіру қажет болады. Кейде шұңқыр және жарықша кариесін анықтау қиын болуы мүмкін. Бактериялар эмальға еніп, дентинге жете алады, бірақ содан кейін сыртқы беті қайта минералдануы мүмкін, әсіресе фтор болса. Кейде "жасырын кариес" деп аталатын бұл кариестер рентгендік суреттерде көрінеді, бірақ тістің визуалды тексеруі эмальдің тұтас немесе минималды тесілгенін көрсетеді. Тіс кариесінің дифференциалдық диагнозы тіс флюорозын және тістің даму ақауларын, соның ішінде тістің гипоминерализациясын және тістің гипоплазиясын қамтиды. Бастапқы кариоздық зақым тіс бетінің деминералдануымен сипатталады, бұл тістің оптикалық қасиеттерін өзгертеді. Лазерлік ұсақ нүктелі бейнелеу (LSI) технологиясын қолдану кариоздық зақымдануды ерте анықтауға көмектесетін диагностикалық құрал ретінде пайдаланылуы мүмкін.

Ерте балалық шақтағы қуыс

оң жақта|қосбағам|суреттің сипаттамасы=Ауыздың төменгі оң жағындағы тістер мен тізектің суреті, иек тістерінің барлығында ірі кариес зақымданулары көрсетілген|Метамфетаминге тәуелділіктен туындаған қарқынды кариес. Ерте балалық шақтағы кариес (ECC), сондай-ақ "бөтелкедегі кариес", "бөтелкедегі тіс шіруі" немесе "бөтелке шіруі" деп те аталады, бұл жас балалардағы жапырақ тістерінде (сүт тістерінде) кездесетін зақымдану үлгісі. Бұл 6 жасқа дейінгі баланың алғашқы тісінде кем дегенде бір кариестің болуын қамтиды. Ең көп зардап шегетін тістер – жоғарғы жақ алдыңғы тістері, бірақ барлық тістер зардап шегуі мүмкін. Бұл кариестің аталуы балаларды тәтті сұйықтықтармен ұйықтату немесе күні бойы тәтті сұйықтықтармен тамақтандыру салдарынан туындайды. Тағы бір зақымдану үлгісі – "қарқынды кариес", ол көптеген тістердің бірнеше бетіндегі кең таралған немесе ауыр зақымдануды білдіреді. Қарқынды кариес ауыздың құрғауы, нашар ауыз гигиенасы, стимуляторлар қолдану (дәрілік құралдарға байланысты ауыздың құрғауы), және/немесе көп мөлшерде қант тұтыну сияқты жағдайларда кездесуі мүмкін. Егер қарқынды кариес бұрын бас және мойын аймағына сәулелену салдарынан пайда болса, онда ол сәулеленуден туындаған кариес деп сипатталады. Жаңа тістердің шығуы кезінде немесе кейіннен белгісіз себептермен тамырлардың өзін-өзі жоюы және тістің толық сіңірілуі де проблема тудыруы мүмкін. 6–12 айлық балалар тіс кариесіне шалдығу қаупі жоғары. 12–18 айлық балаларда тіс кариесі алғашқы тістерде пайда болады, ал тұрақты тістерде жылына шамамен екі рет кездеседі. Көптеген зерттеулер алғашқы тістердегі кариес пен тұрақты тістердегі кариес арасында байланыс бар екенін көрсеткен.

Прогрессия жылдамдығы

Уақытша сипаттамаларды кариеске қолдану арқылы прогрессия жылдамдығы мен бұрынғы тарихын көрсетуге болады. "Жедел" жағдайы тез дамитынды білдіреді, ал "созылмалы" жағдайы ұзақ уақыт бойы дамитынды сипаттайды, онда мыңдаған тамақ пен шағын тамақтар, көбінесе қышқыл деминерализация тудырып, қайта минералдануға үлгірмей, ақырында қуыстарға әкеледі. Қайталамалы кариес, сондай-ақ екіншілік кариес деп те аталады, бұл бұрын кариес болған жерде пайда болатын кариес. Бұл көбінесе пломбалардың және басқа тіс қалпына келтіру жұмыстарының жиектерінде кездеседі. Ал бастапқы кариес – бұрын шірімеген жердегі шіруді сипаттайды. Тоқтатылған кариес – бұрын деминерализацияға ұшыраған, бірақ қуыс пайда болмас бұрын қайта минералдануға қол жеткізген тіс зақымдануын сипаттайды. Фтормен емдеу тіс эмалын қайта кальцийлендіруге, сондай-ақ аморфты кальций фосфатын қолдануға көмектеседі. Микроинвазивті араласулар (мысалы, тіс герметиктеуі немесе шайыр инфильтрациясы) жақын кариестің прогрессиясын баяулататыны дәлелденді.

Жарақаттанған қатты тін

Қандай қатты тіндер зақымдалғандығына байланысты, кариес эмаль, дентин немесе цементті қамтуы мүмкін деп сипаттауға болады. Кариестің дамуының басында ол тек эмальге әсер етуі мүмкін. Шіріу дентиннің терең қабатына жеткен кезде "дентин кариесі" термині қолданылады. Цемент тіс тамырларын жабатын қатты тіндер болғандықтан, тіс тамырлары ауыз қуысына ашық болмаса, ол көбінесе шірімейді. "Цемент кариесі" термині тіс тамырларындағы шірігенді сипаттау үшін қолданылуы мүмкін болғанымен, кариес сирек жағдайда ғана цементке жеке әсер етеді.

Алдын алу

тіс щеткалары тістерді тазалау үшін жиі қолданылады.

Ауыз гигиенасы

Тіс гигиенасының негізгі тәсілі тістерді тазалау және тіс жіпті қолдану болып табылады. Ауыз гигиенасының мақсаты – тіс қабығын немесе тіс биофильмін жою және оның пайда болуын болдырмау, бірақ зерттеулер көрсеткендей, бұл әсер кариеске қатысты шектеулі. Тіс жіпті қолдану тіс шіруін болдырмайды деген дәлел жоқ болғанымен, бұл практика әлі де кеңінен ұсынылады. Тіс щеткасы қол жетімді беттердегі тіс қабығын жою үшін қолданылуы мүмкін, бірақ тістердің арасында немесе шайнау беттеріндегі ойықтардың ішінде емес. Дұрыс қолданғанда, тіс жіп тіс қабығын проксимальді кариес дами алатын жерлерден алып тастайды, бірақ сулькус тереңдігі бұзылмаса ғана. Қосымша құралдарға тіс аралық щеткалар, су тартқыштар және ауыз шаю сұйықтықтары жатады. Айналмалы электр тіс щеткаларын қолдану тіс қабығы мен гингивит қаупін азайтуы мүмкін, бірақ олардың клиникалық маңызы бар-жоғы белгісіз. Дегенмен, ауыз гигиенасы қызыл иек (гингивит / периодонтальды аурулар) алдын алуға тиімді. Тамақ шайнау қысымымен ойықтар мен жарықтардың ішіне түсіп, көмірсутектермен қышқылмен қоректенетін қышқыл деминерализациясына әкеледі, онда щетка, фторлы тіс пастасы және сілекей тұтқындалған тағамды алып тастауға, қышқылды бейтараптандыруға немесе тіс эмалын қайта минералдауға қол жеткізе алмайды. (Балалардағы кариестің 80-90% окклюзиялық кариеске жатады (Weintraub, 2001).) Фторлаудан айырмашылығы, фторлау кариес ауруын шамамен 25%-ға азайтады; тіс пастасындағы фтордың жоғары концентрациясы (>1000 ppm) тіс шіруін болдырмауға көмектеседі, ал концентрацияның артуы белгілі бір деңгейге дейін тиімділікті арттырады. Рандомизацияланған клиникалық сынақ аргинин қосқан тіс пасталары 1450 ppm фторлы тіс пасталарына қарағанда тіс қуысының пайда болуына қарсы күштірек қорғаныс беретінін көрсетті. Кохрейн шолуы фторлы гельдерді қолдану, әдетте тіс дәрігері жылына бірнеше рет қолданады, балалар мен жасөспірімдерде тіс шіруін алдын алуға көмектесетінін растады, фтордың кариестің алдын алудың негізгі құралы екенін атап өтеді. Тағы бір шолу фторлы ауыз суын үнемі және бақылаумен қолдану балалардың тұрақты тістерінде шірудің пайда болуын айтарлықтай азайтатынын көрсетті. Кәсіби гигиеналық күтім – жүйелі тіс тексерулерінен және кәсіби профилактикадан (тазалаудан) тұрады. Кейде тіс қабығын толық жою қиынға соғады, сондықтан тіс дәрігерінің немесе тіс гигиенисінің көмегі қажет болуы мүмкін. Ауыз гигиенасымен қатар, тіс дәрігеріне бару кезінде ауыздың жоғары тәуекелді аймақтарында тіс шіруінің дамуын анықтау үшін рентген суреттері түсірілуі мүмкін (мысалы, артқы тістердің тәждерін көрсететін "битуинг" рентген сәулелері). Әлемнің әртүрлі аймақтарында ауыз гигиенасының баламалы әдістері де бар, мысалы, кейбір Таяу Шығыс және Африка мәдениеттерінде мисвак сияқты тіс тазалау бұтақтарын қолдану. Бұл баламалы ауыз гигиенасы әдістерінің тиімділігін көрсететін шектеулі деректер бар.

Тамақпен қамтамасыз ету

Жыл сайын кариестің пайда болу жиілігі адам басына шаққандағы қант тұтынумен экспоненциалды түрде артады. Бұл деректер 6-11 жас аралығындағы 10 553 жапон баласының төменгі бірінші моляр тістерін жыл сайын бақылау нәтижесінде алынған. Кариес логарифмдік шкала бойынша көрсетілгендіктен, сызық түзу болып келеді. Көп мөлшерде еркін қант жейтін адамдарда кариес көбірек пайда болады, ал қант мөлшері артаған сайын кариес экспоненциалды түрде өседі. Азырақ қант тұтынатын халықта кариес азырақ кездеседі. Мысалы, Нигериядағы бір халықта қант тұтыну шамамен күніне 2 граммды құраса, кез келген жастағы халықтың тек 2 пайызы ғана кариеске шалдыққан. Илесіп, жабысқақ тағамдар (мысалы, қанттар, печенье, картоп қыпсы және крекерлер) тістерге ұзақ уақыт жабысады. Дегенмен, құрғатылған жемістер, мысалы, жүзім, ал алма мен банан сияқты жаңа жемістер ауыздан тез жоғалады және қауіп факторы болып табылмайды. Тұтынушылар ауызда қандай тағамдардың жабысып қалатынын дұрыс болжай алмайды. Балалар үшін Америка стоматологиялық қауымдастығы және Еуропалық педиатриялық стоматология академиясы қантты сусындарды жиі ішуді шектеуге және сәбилерге ұйықтағанда бөтелке беруден аулақ болуға кеңес береді (бұрынғы талқылауды қараңыз). Сондай-ақ, ата-аналар балаларымен бірге ыдыс-аяқ пен стақандарды қолданбауы керек, себебі бұл ата-ананың аузынан бактериялардың таралуына әкелуі мүмкін. Ксилитол – табиғи түрде кездесетін қант спирті, ол сахарозаға (асханалық қантқа) балама ретінде түрлі өнімдерде қолданылады. 2015 жылғы мәліметтерге сәйкес, шайнамалы ішекте ксилитолдың қолданылуына қатысты дәлелдер оның кариестің алдын алуда тиімділігін анықтау үшін жеткіліксіз болды.

Басқа шаралар

Флуоридті жеткізу үшін қолданылатын тіс дәрігерлерінің жиі қолданылатын табақтары. Флуорид таблеткалар қуыстардың алдын алу үшін сатылады. Тіс эмалін жабатын материал – бұл профилактиканың бір жолы. Эмальға жабылатын материал – тіс тістерінің кеуекті бетіне жағылатын жұқа пластик тәрізді жабын, ол тағамның шұңқырлар мен жарықтарға түсіп қалуының алдын алады. Бұл резидентті бактерияларды көмірсулардан айырады, соның салдарынан шұңқырлар мен жарықтарда кариес пайда болуына жол бермейді. Эмальға жабылатын материал әдетте балалардың тістеріне, тістердің шығуымен бірге қолданылады, бірақ бұрын жасалмаған жағдайда ересектерге де жасалады. Эмальға жабылатын материал тозығып, шұңқырлар мен жарықтарға тағам мен бактериялардың кіруіне кедергісін жоғалтады, сондықтан оны ауыстыру қажет, демек тіс дәрігерлері оны үнемі тексеріп отыруы керек. Фторлы лакпен салыстырғанда, эмальға жабылатын материалдардың окклюзиялық кариестің алдын алудағы тиімділігі жоғары екені дәлелденді. Сүт және жасыл көкөністер сияқты тағамдарда кездесетін кальцийді тіс кариесінен қорғау үшін жиі қолдануға кеңес беріледі. Фтор тіс эмаліндегі гидроксиапатит кристалдарымен байланысып, тіс шіріуінің алдын алуға көмектеседі. Streptococcus mutans – тіс шіріуінің басты себебі. Төмен концентрациялы фтор иондары бактериостатикалық терапиялық агент ретінде, ал жоғары концентрациялы фтор иондары бактерицидтік әсер етеді. Фтор эмальдің минералдық құрамын жоғалтуға төзімділігін арттырады, соның салдарынан шіріуге қарсы тұрақты болады. Фтор жергілікті немесе жүйелік түрде қолданылуы мүмкін. Тістердің бетін қорғау үшін жергілікті қолдану жүйелік қабылдаудан артық ұсынылады. Жергілікті фтор тіс пасталарында, ауыз суларында және фторлы лактарда қолданылады. Барлық ересек пациенттерге күніне кем дегенде 2 рет, сондай-ақ ұйықтар алдында 1350 ppm фторлы тіс пастасын қолдану ұсынылады. Балалар мен жасөспірімдерге күніне 2 рет, сондай-ақ ұйықтар алдында 1350 ppm-ден 1500 ppm фторлы тіс пастасын қолдану ұсынылады. Американдық стоматологиялық қауымдастық кеңесі 3 жасқа дейінгі балаларға күтімшілер фторлы тіс пастасын қолданып, тістерін тазалауды бастау керектігін ұсынады. Тіс пастасын жұтудың алдын алу үшін 8 жасқа дейінгі балалардың тіс тазалауын бақылау қажет. Фторлы тіс пастасымен тазалағаннан кейін, шаюдан аулақ болу керек және артық бөлігін түкіру керек. Көптеген тіс дәрігерлері әдеттегі қарап тексерулердің бір бөлігі ретінде жергілікті фтор ерітінділерін қолдануды қамтиды және ксилитол мен аморфты кальций фосфаты бар өнімдерді қолдануды ұсынады. Күміс диамин фториді фторлы лакқа қарағанда қуыстардың алдын алуда жақсы нәтиже беруі мүмкін. Жүйелік фтор лозенгтер, таблеткалар, тамшылар және су фторидтеу түрінде кездеседі. Бұл жүйелік түрде фтор жеткізу үшін ауызға алынады. Бала 1 жасқа толғанға дейін ауыз қуысының саулығын бағалау кариесті басқаруға көмектеседі. Ауыз қуысының саулығын бағалау баланың анамнезін тексеруді, клиникалық тексеруді, баланың кариес қаупін, оның ішінде окклюзияның жағдайын тексеруді және баланың ата-анасының немесе күтушісінің балаға кариестің алдын алуға көмектесуге қаншалықты дайын екенін бағалауды қамтиды. Вакциналар да әзірленуде.

Эпидемиология

2004 жылы 100 000 тұрғынға шаққандағы тіс кариесінен туындаған мүгедектікке түзетілген өмір жылдары көрсетілген карта. Әлемде шамамен 3,6 миллиард адам тұрақты тістерінде тіс кариесіне шалдыққан. АҚШ-та тіс кариесі балалар арасындағы ең көп таралған созылмалы ауру, ол астмадан кем дегенде бес есе жиі кездеседі. Бұл балаларда тіс жоғалтудың басты патологиялық себебі. 50 жастан асқан ересектердің 29%-ынан 59%-ына дейін тіс қуысына шалдығады. Дамыған елдерде тіс қуыстарын емдеуге денсаулық сақтау бюджетінің 5–10% жұмсалады, ал азырақ кіріс көзі бар елдерде бұл шығын бюджеттен асып кетуі мүмкін. Кейбір дамыған елдерде аурудың саны азайды, және бұл азаю әдетте ауыз гигиенасының жақсаруымен және фтормен емдеу сияқты профилактикалық шараларға байланысты. Дегенмен, тіс кариесінің жалпы саны азайған елдерде де аурудың таралуында айырмашылықтар сақталады. Классикалық DMF (тозу/жоғалған/толтырылған) индексі – халық арасында тіс кариесінің таралуын және стоматологиялық емдеуге қажеттілікті бағалаудың ең көп қолданылатын әдістерінің бірі. Бұл индекс зерттеу айнасы және мақта орамаларын пайдалана отырып, адамдарды клиникалық тексеруге негізделген. DMF индексі рентгендік суреттемесіз жүргізілетіндіктен, тіс кариесінің нақты таралуын және емдеуге қажеттілікті толық бағаламайды.

Тарих

thumb|right|alt=Refer to caption|Omne Bonum (14 ғасырдан) кітабынан тіс дәрігерінің тіскеменмен тіс жұлып жатқан суреті. Тіс кариесінің тарихы ұзақ. Миллион жыл бұрын Paranthropus сияқты гоминидтерде қуыстар пайда болған. Кариес ауруының таралуының ең үлкен өсуі тамақтанудың өзгеруімен байланысты. Археологиялық зерттеулер тіс шірігінің ежелден келе жатқан ауру екенін көрсетеді. Неолит дәуіріне дейінгі миллион жыл бұрынғы бас сүйектерде, соның ішінде палеолит және мезолит дәуіріндегі бас сүйектерде кариес белгілері табылды. Неолит дәуірінде кариестің артуы көмірсуларға толы өсімдік тағамдарын көп жеумен байланысты болуы мүмкін. Оңтүстік Азияда күріш егудің басталуы, әсіресе әйелдер арасында кариестің көбеюіне себеп болды деп саналады, бірақ Таиландтағы Хок Фаном Ди сияқты жерлерден алынған мәліметтер күріш шаруашылығына тәуелділіктің артуымен тіс кариесінің жалпы көрсеткіші төмендегенін көрсетеді. 5000 жыл бұрынғы шумерлік мәтінде кариестің себебі ретінде "тіс құрты" сипатталған. Бұл сенімнің дәлелі Үндістан, Мысыр, Жапония және Қытайда да кездеседі. 1550 жылға жатқан Египет папирусы - Эберс папирусында тіс аурулары туралы айтылған. Грек-римдік өркениет, Мысыр өркениетімен қатар, кариестен туындаған ауырсынуды емдеудің жолдарын білген. Сол кездегі шаштараз-хирургтар тіс жұлу қызметтерін де ұсынған. Солтүстік Америкадағы жергілікті халықтар аулаушы-жинақшы өмір салтынан жүгеріге көшкен кезде кариес ауруының көбеюіне байланысты деректер бар. Еуропалық отарлаушылармен байланысқа келгеннен кейін де кариес көрсеткіші артты, бұл жүгеріге одан да көп тәуелділік болғанын көрсетеді. Пьер Фошар, қазіргі заманғы стоматологияның әкесі деп есептеледі, тіс шіруіне құрттардың себеп болатыны туралы пікірді жоққа шығарды және қанттың тіс пен қызыл иекке зиян екенін атап көрсетті. 1850 жылы кариес ауруының таралуы күрт өсті, бұл кең таралған диеталық өзгерістердің салдары деп есептеледі. Бұл түсінік химиопаразиттік кариес теориясы деп аталады. Миллердің зерттеулері, Г. В. Блэк пен Дж. Л. Уильямстың тіс қабығын зерттеулерімен бірге, кариестің этиологиясын түсіндіруге негіз болды. Тіс шірігі адамзат тарихының барлық кезеңінде кездескен, миллиондаған жылдар бұрынғы ертедегі гоминидтерден бастап қазіргі адамға дейін. 19 ғасырда кариес ауруының таралуы күрт өсті, себебі өнеркәсіптік революция тазартылған қант пен ұн сияқты заттарды қолжетімді етті. Бұл 'шіру' деген мағынаны білдіреді. Сөз - есім сөздің санауға келмейтін түрі. Кариесология немесе кариология - тіс кариесін зерттейтін ғылым.

Қоғам және мәдениет

Тіс кариесі емделмеген жағдайда, дүние жүзі бойынша өнімділік шығындары жылына шамамен 27 миллиард АҚШ долларына жетеді деп бағаланады.

Басқа жануарлар

Үй жануарларында тіс шілу сирек кездеседі.