Кіріспе

Неміс саясаткері және СС офицері Эрих Юлиус Эберхард фон дем Бах Зелевский (туған Ерих Юлиус Эберхард фон Зелевский; 1 наурыз 1899 – 8 наурыз 1972) – нацистік Германияның кашубтық поляк тегінен шыққан жоғары ранкті СС командирі. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол нацистік режимнің идеологиялық жау деп санайтын тұлғаларға, сондай-ақ нацистік үкіметке немесе Шығыс Еуропаның оккупацияланған аймақтарындағы Вермахттың қауіпсіздігіне қауіп төндіретін деп есептелетін кез келген адамға қарсы қауіпсіздік шараларын басқарды. Бұл көбінесе азаматтық халыққа жасалған зұлматтарды қамтыды. 1944 жылы Варшава көтерілісін қатыгездікпен басуға жетекшілік етті. Көптеген соғыс қылмыстары мен адамзатқа қарсы қылмыстарға жауапкер болғанына қарамастан, Бах Зелевский Нюрнберг процесінде сотталмады, оның орнына айыптау тарапынан куә ретінде сөйледі. Кейіннен ол соғысқа дейін саяси мақсаттағы кісі өлтіргені үшін сотталып, 1972 жылы түрмеде қайтыс болды.

Туған жері мен отбасы

Эрих Юлиус Эберхард фон дем Бах Зелевский 1899 жылдың 1 наурызында Лауенбургте кашубтық ата-анасы Отто Иоганнес фон Зелевскийдің (1859–1911) және Амалия Мария Эвелин Шиманскидің (1862 жылы туған) отбасында дүниеге келді. Оның әкесі, офицер және фермер, Селауда тамырлары бар, кедей кашуб помещиктер отбасынан шыққан. Оның әйелі, Эмиль фон Зелевский, 1891 жылы Германияның Шығыс Африкасындағы Schutztruppe командирі ретінде Хехе тайпасымен шайқаста қаза тапты. Зелевский отбасы бастапқыда үйде кашуб және поляк тілдерінде сөйлеген, және ұрпақтар бойы Линдедегі Рим-католик шіркеуімен байланыста болған, бірақ ересек болғаннан кейін Зелевский протестант шіркеуіне қосылды. Әкесі бірнеше туысына қарызды төлеу үшін, мұрагерлікпен алған поместьесін сатып, саяхатшы саудагер болып жұмыс істеді. Сондықтан Зелевский және оның алты бауыры Шығыс Пруссиядағы Биалла қаласында салыстырмалы кедейлікте өсті, онда ол бастауыш мектепке барды. Он екі жасында әкесі қайтыс болды, және балалар асырап алуға берілді. Зелевский Требнигте Шикфус есімді жер иесінің асырап алған ұлы ретінде қабылданды. Зелевский Нойштадт, Страсбург және Кониц қалаларындағы бірнеше гимназияда оқыды.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Бірінші дүниежүзілік соғыс 1914 жылы мектептің жазғы демалысы кезінде басталды, сол кезде Зелевский Биаллада анасымен бірге болып жатқан еді. Ол он бес жаста болған, бірақ 1914 жылдың желтоқсанында Пруссия армиясына қабылдана алды, армияның ең жас еріктісі ретінде танылды. Ол Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңына дейін қызмет етті. 1915 жылы иығына оқ тиіп жарақаттанды, ал 1918 жылы у газға шалдықты. Оған Екінші дәрежелі, кейін Бірінші дәрежелі Темір крест ордені берілді. Соғыс аяқталысымен ол лейтенант шеніне көтерілді.

Соғыс аралығы

1918 жылдың қарашасындағы қарулы келісімнен кейін Зелевский Рейхсверде қызметін жалғастырып, поляк Силезиясындағы көтерілістерге қарсы күресті. 1924 жылы ол әскерден кетіп (немесе босатылды) және Дюрингофқа (қазіргі Польшаның Горзов-Велькопольский округіндегі Богданец) өз шаруашылығына оралды. Ол неміс ардагерлері ұйымы Der Stahlhelm мүшесі болды, сондай-ақ Веймар Республикасындағы ең ірі, ең белсенді және ең ықпалды антисемит ұйымы Deutschvölkischer Schutz und Trutzbund-қа қосылды. Зелевский сол жылы шекара күзетшілеріне (Grenzschutz) тіркелді. 1925 жылдың 23 қазанында Зелевский өз тегіне "фон де Бах" деген қосымшаны заңды түрде енгізді. 1940 жылдың 28 қарашасында ол тегінің поляк дыбысталы болуына байланысты "Зелевский" бөлігін алып тастады. Бах Зелевский мансабында бірнеше рет жоғары лауазымдағыларын таң қалдыру үшін шежіресін өзгертті. 1930 жылдың шілдесінде Бах Зелевский Grenzschutz-тан кетіп, нацистік партияға қосылды. Бах Зелевский 1931 жылдың 15 ақпанында СС қатарына қосылды. Ол 1933 жылдың 15 желтоқсанында СС бригада фюрері шеніне жетті. Осы кезеңде ол штаб офицері Антон фон Хохберг пен Бухвальдпен дауласыпты.

Бах Зелевский түрмелердің толығуына байланысты, бұрынғы австриялық және кейіннен поляк әскери казармалары орналасқан Освенцим қаласының Засоле ауданында Аушвиц концлагерін салуға бастама берді. Бұл жерді оның бағыныштысы Арпад Виганд барлап шықты. Бірінші партия тұтқындар 1940 жылдың 14 маусымында KL Аушвицке жетті, ал екі аптадан кейін Бах Зелевский жеке өзі лагерьге сапар жасады. 1941 жылдың маусым айында ол Силезиядағы HSSPF қызметін қайта бастады.

Кеңес Одағының оккупациясы

Барбаросса операциясы кезінде Бах Зелевский Беларусь аумағында HSSPF ретінде қызмет етті. 1941 жылдың шілдесінен қыркүйегіне дейін ол Артур Небе басқарған Эйнзацгруппа Б-нің Рига мен Минскідегі еврейлерді өлтіруін қадағалады, сондай-ақ Белосток, Гродно, Барановичи, Могилев және Пинск сияқты жаппай қырғын болған басқа да жерлерге сапарлады. Бах Зелевский жою жұмысының барысы туралы бас штабқа үнемі хабарламалар жіберді; мысалы, 22 тамыздағы хабарламасында: "Осылайша, менің аймағымдағы көрсеткіш қазір отыз мыңнан асты" делінген. 1941 жылдың соңында фон де Бахтың қол астында 14 953 неміс, көбінесе офицерлер мен унтер-офицерлер, және 238 105 жергілікті "еріктілер" болды (соғыс қылмыстарының көптеген құрбандары неміс басшылығымен әрекет ететін жергілікті қызметтестердің қолынан қаза тапты). 1942 жылдың ақпан айында ол опиумды теріс пайдалану салдарынан туындаған "ішек ауруларына" байланысты Берлиндегі ауруханаға жатқызылды және "еврейлерді атумен байланысты галлюцинациялардан" зардап шегетіні айтылды. Шілдеде лауазымына қайта оралмас бұрын Бах Зелевский Гиммлерден партизандық соғысқа қатысуға рұхсат сұрады. Фон де Бах 9 қарашада СС Obergruppenführer және полиция генералы қызметіне тағайындалды. 1942 жылдың маусым айында Прагада Богемия мен Моравияның рейхс-протекторының міндетін атқарушы Рейнхард Гейдрих қаза тапты. Гитлер Бах Зелевскийді оның орнына таңдады, бірақ Гиммлер әскери жағдайдың шиеленісіне байланысты оны босату мүмкін емес екенін мәлімдеді. Гитлер келісімін берді және Курт Далуге осы лауазымға тағайындалды. 1943 жыл бойы Бах Зелевский Гитлер құрған арнайы басқару орталығындағы "партизанға қарсы" бөлімдерге басшылық етті. Ханс Адольф Пруцман мен Джекельн өкілеттіктерді азаматтық әкімшілікке өткізгеннен кейін, ол оккупацияланған кеңестік аумақтардағы полицияға нақты билікке ие болған жалғыз HSSPF болды.

Варшава көтерілісі

1944 жылдың 2 тамызында Бах Зелевский Варшава көтерілісін ұйымдастырған Бор Коморовскийдің Отандық армиясына қарсы күрескен барлық неміс әскерлерінің басшылығын өз қолына алды. Неміс күштерінің құрамында 17 000 адам болды, олар екі шайқас тобына бөлінді: біреуінің басшысы болды, екіншісінің басшысы – Хайнц Райнефарт. Соңғысына сотталған қылмыскерлерден құралған Дирлевангер бригадасы кірді. Бұл басшылық топ Бах Зелевскийдің атымен «Корпсгруп Бах» деп аталды. Оның басқаруындағы бөлімшелер қала бойынша көптеген қырқындарда шамамен 200 000 бейбіт тұрғынды (жаппай атқылауда 65 000-нан астам) және белгісіз сандағы әскери тұтқындарды өлтірді. Бах Зелевский 1944 жылдың 30 қыркүйегінде Темір крестің рыцарьдық кросымен марапатталды. 1944 жылдың 4 қазанында ол генерал Тадеуш Бор Коморовскийдің капитуляциясын қабылдады. Айта кетейік, Варшаваны қырғынға ұшыратып, қирату кезінде ол Фредерик Шопеннің жүрегін жеке жинағына алып, оны құтқарып қалған деген әңгіме бар. Қайта табылган жүрек Варшавадағы Киелі Крест шіркеуінде сақтаулы.

Соғыстың соңғы айлары

1944 жылдың қазан айында Гитлер оны Венгрияның астанасы Будапештке жіберді, онда ол регент Миклош Хорти мен оның үкіметін құлатуға және оның орнына фашистік, еврейге қарсы зор үлкен жебелі крест партиясын, оның көшбасшысы Ференц Шаласимен алмастыруға қатысты. Ол әсіресе венгр яһудилерін қуғындауға қатысты. 1944 жылдың желтоқсанында Баден-Баден аймағындағы XIV СС корпусының командирі болды, ал 1945 жылдың 26 қаңтары мен 10 ақпаны аралығында Помераниядағы X СС корпусына қолбасшылық етті, онда оның бөлімшесі екі аптадан кейін жойылды. Содан кейін ол 1945 жылдың 17 ақпанынан бастап Висла армия тобының Одер корпусына қолбасшылық етті.

Соғыстан кейін

Еуропадағы соғыс аяқталғаннан кейін Бах Зелевский жасырынып, елден қашуға тырысты. АҚШ әскери полициясы оны 1945 жылғы 1 тамызда тұтқындады. Нюрнбергтік сот процесінде бұрынғы басшыларына қарсы куәлік бергені үшін Бах Зелевский ешқандай соғыс қылмысы үшін сотталған жоқ. Сондай-ақ, ол Польшаға немесе КСРО-ға экстрадицияланбады. Нюрнбергтік сот процесінде куәлік бергенде Бах Зелевский Гиммлердің 30 миллион славянды жою мақсатын мақұлдамағанын айтты, бірақ оны былай түсіндірді: «Егер жылдар бойы, ондаған жылдар бойы славян төменгі нәсілдің мүшесі екені және еврей тіпті адам емес деген доктрина уағыздалса, онда мұндай жарылыс сөзсіз болады». Осылайша Бах Зелевский жаппай өлтіру фактілерін нацистік идеологиямен байланыстырып, Вермахт пен Совет Одағындағы Einsatzgruppen әрекеттері арасындағы байланысты орнатты, бұл Нюрнбергтік сот процесіндегі тергеушілер мен прокурорлар үшін өте құнды болып шықты. Бах Зелевский 1949 жылы түрмеден босады. 1951 жылы Бах Зелевский 1946 жылы Герман Герингтің өзіне-өзі қол жұмсауына көмектескенін мәлімдеді. Дәлел ретінде ол Геринг қолданған капсуланың сериялық нөміріне жақын сериялық нөмірлері бар цианид капсулаларын ұсынды. Билік Бах Зелевскийдің мәлімдемесін растамады және оны Герингтің өліміне көмектескені үшін айыптамады. Көптеген қазіргі заманғы тарихшылар Бах Зелевскийдің мәлімдемесін жоққа шығарып, Нюрнбергтегі сот сарайының түрмесіндегі АҚШ армиясының байланысы Герингке өзін-өзі өлтіруге көмектескенін айтады.

Сот процестері мен үкімдер

1951 жылы Бах Зелевский 1930 жылдардың басында саяси қарсыластарын өлтіргені үшін 10 жылға еңбек лагеріне сотталды; алайда ол 1961 жылдың ақпанына дейін түрмеде отырған жоқ, ол Ұзын пышақ түнінде СС офицері Антон фон Хохберг пен Бухвальдты өлтіргені үшін кінәлі деп танылды. Ол 4 жыл 6 айға бас бостандығынан айырылды. 1961 жылдың қарашасында ол жалған куәлік бергені үшін тағы алты айға түрмеге қамалды. 1962 жылы Бах Зелевский 1930 жылдардың басында жеті неміс коммунисін өлтіргені үшін өмір бойына түрмеге кесілді. Ешбір сот үкімі оның Польшадағы, Кеңес Одағындағы рөліне немесе Холокостқа қатысқанына қатысты болған жоқ, бірақ ол өзін жаппай кісі өлтіруші деп ашық мойындаған.

Отбасылық өмір

1922 жылы Рут Апфельдке үйленді, үш қызы (Джизеле, Инес, Ильзе) және үш ұлы (Генрих, Людольф, Эберхард) болды. 1947 жылы Нюрнбергте тұтқын болғанда әйелімен католик шіркеуінде неке қиды. 1957 жылы Эрихтің екі ұлы, Генрих және Эберхард, АҚШ-қа көшіп кетті. Эберхард АҚШ армиясына қабылданып, ұйымдастыру комиссары болып қызмет етті.