Кіріспе

Нацистік Германияның Гестапо басшысы (1913–1991)

Николаус Барби (25 қазан 1913 – 25 қыркүйек 1991) – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Виши Франциясында қызмет еткен СС және СД офицері. Ол Лиондағы Гестапо басшысы ретінде тұтқындарды – негізінен еврейлерді және француз қарсыластарын – жеке өзі азаптап, «Лион қасабы» деген лақап атымен танылды. Соғыстан кейін АҚШ барлау қызметтері оны антикоммунистік қызметі үшін жұмысқа алды және Боливияға қашуына көмектесті, онда ол диктаторлық режимге оппозицияны азаптау арқылы қалай басуға болатыны туралы кеңес берді. 1983 жылы АҚШ, АҚШ қарсыбарлау корпусының оған Боливияға қашуына көмектескені үшін Франциядан кешірім сұрады, соның арқасында Барбиге қамау ордерінен қашуға мүмкіндік болды. 1933 жылдың маусым айында Барбидің кіші інісі Курт 18 жасында созылмалы аурудан қайтыс болды. Сол жылы олардың әкесі де дүниеден озды. Әкесінің қазасы 20 жасар Барбидің теологияны оқып немесе ғалым болу жоспарларын қиындатты, осылай оның құрбылары күткен болатын. Жұмыссыз болған кезде Барби Рейх еңбек қызметіне шақырылды. 1935 жылдың 26 қыркүйегінде 22 жасында СС-ке (272,284 нөмір) қосылып, СС қауіпсіздік қызметі Sicherheitsdienst (SD) -де жұмыс істеуге кірісті, ол нацистік партияның барлау бөлімі болып табылды. 1937 жылдың 1 мамырында ол нацистік партияның 4,583,085 мүшесі атанды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Неміс Нидерландыны жаулап алып, басып алғаннан кейін Барби Амстердамға тағайындалды. Ол бұрыннан Адольф Айхманның IV/B 4-ші бөліміне бекітілген болатын. Бұл бөлім голланд коммунистерін, еврейлерді және масондарды анықтау, ұстау және депортациялауға жауапты болды. 1940 жылдың 11 қазанында Барби Нидерландының Ұлы Шығысының Ұлы шебері, лейтенант Херманнус ван Тонгеренге қамау шарасын қолданды. 1941 жылдың наурыз айында ван Тонгерен Заксенхаузен концлагеріне жіберілді, онда ол екі аптадан кейін суықтан қайтыс болды. 1 сәуірде Барби Ван Тонгереннің қызы Шарлоттаны SD штаб-пәтеріне шақырып, оның әкесі екі құлағының жұқпасынан қайтыс болғанын және кремацияланғанын хабарлады. 1942 жылы ол Францияның оккупацияланған аймағындағы Дижон қаласына жіберілді. Сол жылдың қараша айында, 29 жасында, ол Лион қаласындағы жергілікті гестапо басшысы болып тағайындалды. Ол Лиондағы «Терминус» қонақ үйін бас штабы етіп алды, онда ол ересектер мен балаларды жеке өзі азаптады. Ол «Лион қасабы» деген атпен танылды. Лиондағы француз қарсылық қозғалысының жетекшісінің қызы әкесінің ұрып-сапаланғанын, терісінің жыртылғанын, басын аммиак пен мұз суға батырғанын айтты; ол отыра да, тұра да алмады және үш күннен кейін терісі күйіп қайтыс болды. Тарихшылар Барбидің тікелей 14 000-ға дейін адамның өліміне жауапты екенін және Rue Sainte Catherine ұстауы сияқты ұстау операцияларына жеке қатысқанын, оның барысында бір күні 84 адам ұсталғанын болжайды. Ол француз қарсылық қозғалысының жоғары лауазымды мүшесі Жан Муленді ұстады. 1943 жылы Адольф Гитлер француз қарсылық қозғалысына қарсы күресі мен Муленді ұстауы үшін оған Темір крест орденін (бірінші дәреже) берді. 1944 жылдың сәуір айында Барби Изиеудегі жетімдер үйінен 44 еврей баласын Аушвицке депортациялауға бұйрық берді. Содан кейін ол Лионның SiPo SD бөліміне қосылып, Брюерге шегіну кезінде, 1944 жылдың қыркүйегінде Рехаупалда партизанға қарсы шабуылға жетекшілік етті.

Боливия

Барби 1951 жылы Боливияға көшіп келді, онда ол 30 жыл бойы Кочабамбада Клаус Альтман деген атпен жақсы өмір сүрді. Ол үшін Еуропаға қарағанда сол жерде жұмыс табу оңайырақ және ұятсыз болды; ол Боливияның жоғары лауазымды шенеуніктерімен, соның ішінде Боливия диктаторлары Уго Бансер мен Луис Гарсия Мезамен жақсы қарым-қатынаста болды. "Альтман" неміс ұлтшылдығы мен коммунизмге қарсы тұруымен танымал болды. Боливияда қару-жарақ саудасымен айналысқан кезінде ол Боливия Қарулы Күштерінің подполковнигі болып тағайындалды. Барби Рене Барриентос режимімен ынтымақтастық жасады, тіпті генералдың "Фурмонт" атты жеке жарымәскери жасағына қалай азаптау қолдануға болатынын үйретті. Режимнің солшыл топтарға қарсы саяси репрессиясына Барбидің барлау жұмысы, азаптау және тергеу туралы білімі көмектесті. 1972 жылы генерал Бансердің (Барби онымен одан да ашық түрде ынтымақтастық жасады) басшылығымен ол оппозициялық және прогрессивті топтарды заңсыз тұтқындауға, тергеуге және өлтіруге көмектесті. Адам құқықтарына қарсы режимнің қылмыстары туралы жазған немесе сөйлеген журналистер мен белсенділер тұтқындалды, ал көптегендері мемлекеттің құпия түрде солшылдарды өлтіруі мен ұрлауының құрбаны болды, бұл "жоғалып кету" деп аталды. Барби режимнің қарсыластарын қуғындауға белсенді қатысты. Барби неонацистік жарымәскери мүше Альваро де Кастромен тығыз байланыста болды, ол оның жеке күзетшісі болды және екеуі бірге қылмыстық әрекеттер мен бизнестерге қатысты. Де Кастроның қуатты есірткі барондарымен және есірткі саудасымен байланысы болды, ол Барбимен (Альтман атымен) және австриялық компаниямен бірге есірткі картельдеріне қару-жарақ сатты. Де Кастро тұтқындалған кезде сұхбаттарында бұрын елдегі есірткі барондары үшін жұмыс істегенін мойындады. Басқа дереккөздер Барбидің де осы ұйымдармен байланысы болғанын айтады. Бастапқыда ол Роберто Суарес Гомеске жұмыс істеді, ол оны колумбиялық саудагерлермен таныстырды. Барби 1970-ші жылдардың соңында Пабло Эскобармен және Медельин картелінің басқа да бірнеше жоғары лауазымды мүшелерімен кездесті және Эскобардың шикі кокасын өсіруден бастап Колумбиядағы өңдеу зауыттарына жеткенге дейін күзетуге келісті. Ал Эскобар Барбидің коммунизмге қарсы қызметін қаржыландыруға келісті. Де Кастро Барби тұтқындалғаннан кейін де оған хат жазып тұрды. Сұхбат беру кезінде Альваро де Кастро Барби үнемі "Чеді аулаумен мақтан тұтатынын" айтты. Барби Боливияда болған кезінде онымен танысқан адамдар оның нацистік идеологияға берілгендігін және антисемит екенін айтты. Барби мен Де Кастро Йозеф Менгеле мен Адольф Эйхманның істері мен іздеулері туралы әңгімелескен, Барби оларды қолдап, қашып кетулеріне көмектескісі келді. Перуде Барби 1968 жылғы 3 қазандағы әскери төңкерістен кейін генерал Хуан Веласко Альварадоның хунтасына қауіпсіздік қызметтерін көрсетті, соның ішінде 1969 жылғы наурыз айында Джон Ирвин басқарған АҚШ дипломатиялық миссиясын қадағалауды да қамтыды. Беате Кларсфельд бастаған француз журналисі Ладислас де Хойос және оператор Кристиан ван Рисвик 1972 жылдың қаңтар айында Барбиді табу және оны Клаус Альтман деп таныстырып сұхбат алу үшін Ла-Пасқа ұшты. Сұхбат 1972 жылғы 3 ақпанда Ішкі істер министрлігінің ғимаратында және келесі күні Барбиді Боливия билігі қорғауға алған түрмеде өтті. Видеода сұхбат испан тілінде жүргізілді, бірақ Ладислас де Хойос бұрын келісілген сұрақтардан ауытқып, Барбидің Лионда болған-болмағанын француз тілінде сұрады, бұл тіл оның жалған жеке басымен түсінуге болмайтын тіл, оған Клаус Барби автоматты түрде неміс тілінде теріс жауап берді. Ладислас де Хойос оған ол азаптап өлтірген қарсыластардың суреттерін көрсетіп, олардың бет-әлпетін танып-білуін сұрады, ал ол оларды қайтарып бергенде, оның саусақтарының іздері оны анық танытты. Осы сұхбат, кейіннен француз телеарнасы Antenne 2 арнасында көрсетілді, 1944 жылы Клаус Барбидің азаптарына ұшыраған француз қарсылық күресінің мүшесі Симон Лагранж оны таныды. Барбиге қарсы бүкіл әлемде наразылық болғанмен, ол Боливияға оралып, үкімет Франциямен Боливия арасында экстрадиция туралы келісімшарт жоқ екенін және оның қылмыстарының мерзімі өткенін айтып, оны ұстап беруден бас тартты. Барбидің жақын фашистік достары оның кім екенін білген, бірақ Барби жұртшылыққа ол өзінің кінәсіз "Альтман" деген alter ego-сынан басқа ешкім емес екенін айтты; Ладислас де Хойос жүргізген және оған рұқсат берген видеосұхбатта ол Лионда болмағанын, Жан Муленді танымайтынын және Гестапода болмағанын жалғастырып өтірік айтты. Алайда, 1970-ші жылдары соғыстан аман қалған немесе қашқан еврейлердің қауымдастығы Барбидің Лионнан соғыс қылмыскері екенін және қазір Ла-Пастағы Калле Ландаетада тұрып, күнделікті Café de La Paz кафесіне баратынын ашық талқылады. Журналист және тілші Питер МакФаррен мен The New York Times газетінің тілшісі 1981 жылы Боливиядағы Барби үйінің сыртында тұрғанда, оған мақала үшін сұхбаттасқысы келгенде, Барбиді терезеде көрді, ал олар сурет түсіргеннен кейін бірден ванға мініп келген он екі қарулы жарымәскери адамдар оларды алып кетіп, не істеп жүргендерін сұрады. (МакФаррен өзінің үйіне осы көріністі фильмде бейнелеу үшін оралды). Италиялық бүлікші Стефано Делле Киаие болған Италия парламенттік комиссиясының терроризм жөніндегі куәлігі Барбидің 1980 жылы Боливияда билікке келген Луис Гарсия Мезаның "кокаин төңкерілісіне" қатысқанын көрсетеді.

Ұстап беру, сот және өлім

1983 жылы жаңадан сайланған демократиялық үкімет Эрнан Силес Зуасо Барбиді Ла-Паста тұтқындады, себебі ол үкіметке 10 000 АҚШ долларына жеткізуі керек болған, бірақ жеткізілмеген тауарлар үшін қарыз болды. Бірнеше күннен кейін үкімет оны сотқа беру үшін Францияға жіберді. Барбидің экстрадициясынан кейін көп ұзамай Барбидің Германияда АҚШ барлау қызметіне жұмыс істегеніне және АҚШ агенттерінің Барбидің Боливияға Францияда қудалаудан қашуына көмектескеніне дәлелдер пайда болды. АҚШ Әділет министрлігінің Арнайы тергеулер бюросының (OSI) директоры Аллан Райан АҚШ Бас прокуроры Уильям Френч Смитке мәселені тергеуді ұсынды. Ұзақ тергеуден кейін және толық есеп, ол жұртшылыққа жарияланғанда, Райан «АҚШ үкіметінің қызметкерлері Франция үкіметі іздеп жүрген адамды қылмыстық айыптаудан қорғау және оның заңнан қашуын ұйымдастыру үшін тікелей жауапты болды» деген қорытындыға келді. Райан АҚШ үкіметінің Барбиді Суық соғыс кезеңінде қарсы барлау жұмысында пайдалану туралы алғашқы шешімін, оның соғыс қылмыстарын ескере отырып, айыпты болса да, ұлттық қауіпсіздік мүддесімен байланысты қорғауға болатынын санады. Бұл Екінші дүниежүзілік соғыста жеңіске жеткен басқа елдердің сол кезде жасаған әрекеттерінен ешқандай айырмашылығы жоқ еді; бұл АҚШ Қарсы барлау корпусының (CIC) Барбидің Лиондағы жасаған зұлымдықтары туралы білмей жасаған әрекеті болды. Алайда, бұл зұлымдықтар көпшілікке белгілі болғаннан кейін Райан CIC қызметкерлерінің АҚШ жоғары билігіне жалған мәлімдеме жасап, Барбидің Еуропадан Боливияға қашуына көмектесуі, француз ордерін орындамауы қорғауға лайық емес деп санайды. Райанның есебі мен жеке ұсынысының нәтижесінде АҚШ үкіметі Барбиге 33 жыл бойы француз әділетінен қашуға мүмкіндік бергені үшін Францияға ресми түрде кешірім сұрады. 1984 жылы Барби 1942 және 1944 жылдар аралығында Лиондағы Гестапо бастығы ретінде жасаған қылмыстары үшін айыпталды, олардың ішінде ең бастысы – Rue Sainte Catherine Roundup болды. Сот процесі 1987 жылы 11 мамырда Лиондағы Рона сотында басталды. Соттың бұл істі тарихи құндылығы үшін фильмге түсіруге рұқсат беруі ерекше жағдай болды. Сот залы шамамен 700 адам отыра алатын арнайы зал болды. Бас прокурор Пьер Труш болды. Барбидің Гитлердің «Соңғы шешіміндегі» рөлі талқыланды. Барбиді қорғау швейцариялық нацистік қаржыгер Франсуа Женоудтың қаржысымен жүргізілді және оны Жак Вержес атқарды. Барбиге адамзатқа қарсы қылмыстар бойынша 41 түрлі айып тағылды, оның негізінде 730 еврей және француз қарсыластарының аман қалғандары оның тұтқындарды қалай азаптап, өлтіргенін баяндады. Француз әділет министрі Роберт Бадинтердің әкесі Барбидің өкіметінде Лионнан жер аударылғаннан кейін Собиборда қайтыс болды. Барби өзінің атын Клаус Альтман деп берді, Боливияда жүрген кезінде қолданған аты. Ол өзінің экстрадициялануы заңсыз екенін айтып, сотқа қатыспауын және Сент-Пол түрмесіндегі камерасына қайтаруын өтінді. Бұл рұқсат етілді. 1987 жылы 26 мамырда ол өзінің айыптаушыларымен кездесті, бірақ олардың куәліктері туралы «өзінен ештеңе айтуға болмайды» деді. Барбидің қорғаушысы Жак Верже француз саяси жүйесіне, әсіресе тарихи француз отаршылдық империясына шабуыл жасады. Оның стратегиясы сот процесін Франция 1945 жылдан бері жасаған соғыс қылмыстары туралы сөйлеу үшін пайдалану болды. Ол прокуратураны Барбиге қарсы айыптаулардың кейбірін алып тастауға мәжбүр етті, өйткені француз заңнамасы Виши режимі кезінде және Француз Алжирінде дәл осындай қылмыстар жасады деп айыпталған француз азаматтарын қорғады. Верже Барбидің әрекеттері бүкіл әлемдегі отаршылдардың қарапайым әрекеттерінен нашар емес екенін және оның соты іріктеп қудалауға тең екенін айтты. Сотта Барби: «Құдайдың тағына келгенде, мен кінәсіз деп таныламын», - деді. Барбидің француз тілінде айтқан соңғы сөзі: «Мен Изиеге шабуыл жасаған жоқпын. Мен Резистенспен соғыстым, соғыс болды, бүгін соғыс аяқталды. Рақмет». Сот қорғаушы тараптың дәлелін қабылдамады. 1987 жылдың 4 шілдесінде Барби кінәлі деп танылып, өмір бойына бас бостандығынан айырылды. Төрт жылдан кейін ол 77 жасында Лиондағы түрмеде лейкемия, омыртқа және простата қатерлі ісігінен қайтыс болды. Сотта куә болғандардың бірі – Мишель Томас, полякша көп тілді еврей, екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Лиондағы Барбидің тұтқындауынан қашып құтылған. Бұл туралы оның «Құрметтілік сынағы» атты өмірбаянында жазылған.

Медиада

1988 жылы шыққан американдық деректі фильм "Отель Терминус: Клаус Барбидің өмірі мен дәуірі" (Hotel Terminus: The Life and Times of Klaus Barbie) фильмінде неміс-француз режиссері Марсель Офулс Барбидің бала кезінен бастап өмірінің соңына дейінгі кезеңін көрсетеді. Фильм "Үздік деректі фильм" номинациясы бойынша "Оскар" сыйлығын жеңіп алды. 1989 жылғы Carter USM тобының "Sheriff Fatman" әнінде Барби есімді жігіт "Ли-он-Сидегі шебер қасапшы Клаус Барбиден де көп лақап атымен танымал" деп аталады, бұл оның "Лион қасабының қасабы" деген лақабына сілтеме жасайды. 2001 жылғы "Жарыс" фильмінде Pear отбасы Клаус Барбиге арналған музейге барады, ол АҚШ-тың оңтүстік-батысында орналасқан, оны әйгілі қуыршаққа арналған музей деп жаңылысады. Осы оқиғада Барби Төртінші Рейхтің американдық нео-нацизміндегі біріктіруші күш ретінде бейнеленеді. Британдық-француздық деректі фильм "Дұшпанымның жауы" Клаус Барбидің өмірін, оның Екінші дүниежүзілік соғыстағы және Боливиядағы жасырыну сапарын баяндайды. Фильмде оның Че Гевараны өлтіруге қатысқандығы көрсетіледі. Сондай-ақ, ол Франциядағы Жан Муленді азаптау сияқты Лионда жасалған соғыс қылмыстары үшін өткен сот процесі туралы да айтылады. 2019 жылғы "Шежіреге шақыру" фильмінде Барби рөлін Марк Риссман сомдады. 2020 жылғы "Қарсылық" фильмінде Барбиді Маттиас Швайгхёфер бейнелеген, бұл фильм француз мимі Марсель Марсоның Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде еврей балаларын нацистік Германияға депортациядан құтқаруға көмектескен еврей қарсылығының мүшесі ретіндегі өміріне негізделген. Барби топтың басты қарсыласы болып табылады, өйткені олар Лион қаласында әрекет етеді. 2024 жылғы голландтық "De Joodse Raad" телесериалында Барби рөлін Фабиан Бэкер ойнайды.