Кіріспе

Нацистік Германияның құпия полициясы Geheime Staatspolizei (; ), қысқартылған Гестапо (/ɡ//ə/'s//t//a://p//oU/ gəSTAHpoh, ), нацистік Германияның және Германия басып алған Еуропаның ресми құпия полициясы болды. Бұл күш 1933 жылы Герман Геринг Пруссияның түрлі саяси полиция органдарын біріктіріп, бір ұйымға айналдырды. 1934 жылдың 20 сәуірінде Гестапоны қадағалау Штуцштаффелдің (СС) басшысы Генрих Гиммлерге берілді, ол 1936 жылы Гитлер тарапынан Германия полициясының бастығы етіп тағайындалды. Гестапо тек Пруссияның мемлекеттік агенттігі болудың орнына, Sicherheitspolizei (SiPo; Қауіпсіздік полициясы) бөлімшесі ретінде ұлттық деңгейге көтерілді. 1939 жылдың 27 қыркүйегінен бастап оны Рейх қауіпсіздік бас кеңсесі (RSHA) басқарды. Ол RSHA-ның Amt (Департамент) 4 деп аталды және Sicherheitsdienst (SD; Қауіпсіздік қызметі) ұйымымен тең дәрежеде болды. Гестапо өмір сүрген кезеңінде кең ауқымды қырқындар жасады. Гестапоның күші саяси қарсыластарға, идеологиялық түрғысынан келіспеушіліктерге (рухани қызметкерлер мен діни ұйымдар), кәсіби қылмыскерлерге, синти және рома халқына, мүмкіндігі шектеулі адамдарға, гомосексуалдарға және, ең бастысы, еврейлерге қарсы қолданылды. Гестапо ұстаған адамдар көбінесе сот процесінсіз ұсталды, ал Германиядағы және 1941 жылдан бастап, оккупацияланған аумақтардағы (Түн және тұман жарлығы – Nacht und Nebel) саяси тұтқындар Гестапоның күзетінде болған кезде жай ғана жоғалып кететін. Көпшілік пікірге қарамастан, Гестапо салыстырмалы түрде шағын ұйым болды және бақылау мүмкіндігі шектеулі болды; дегенмен, қарапайым немістердің өз азаматтары туралы хабарлауға дайындығының арқасында Гестапо өте тиімді болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Гестапо Холокостта маңызды рөл атқарды. Соғыс аяқталғаннан кейін, Нюрнберг процесінде Халықаралық әскери трибунал (IMT) Гестапоны қылмыстық ұйым деп жариялады және бірнеше жоғары лауазымды Гестапо мүшелері өлім жазасына кесілді.

Тарих

Адольф Гитлер Германияның канцлері болғаннан кейін, Герман Геринг – болашақ Люфтваффе командирі және нацистік партияның екінші тұлғасы – Пруссияның ішкі істер министрі болып тағайындалды. Бұл Герингке Германиядағы ең ірі полиция күшін басқаруға мүмкіндік берді. Ұзақ өтпей, Геринг полициядан саяси және барлау бөлімдерін бөліп алып, оларды нацистермен толтырды. 1933 жылғы 26 сәуірде Геринг екі бөлімді біріктіріп, Geheime Staatspolizei деп атады, оны пошта кеңсесінің кеңсе қызметкері франкинг маркасы үшін қысқартты және ол «Гестапо» деп танылды. Ол бастапқыда оны Құпия полиция басқармасы (Geheimes Polizeiamt) деп атағысы келді, бірақ неміс әріптері «GPA» кеңестік мемлекеттік саяси басқармасының (Gosudarstvennoye Politicheskoye Upravlenie, немесе GPU) әріптеріне тым ұқсас болды. Гестапоның алғашқы командирі – Герингтің қолдауындағы Рудольф Дильс. Дильс Пруссияның құпия полициясының Ia бөлімінің (Abteilung Ia) бастығы лауазымына тағайындалды. Дильс Рейхстаг өртінде Маринус ван дер Люббені сұраққа тарған басты тергеуші ретінде танымал болды. 1933 жылдың соңында Рейхтің ішкі істер министрі Вильгельм Фрик Германияның барлық полиция күштерін өзінің бақылауына біріктіргісі келді. Геринг оны Пруссияның ішкі істер министрлігінен саяси және барлау бөлімдерін алып тастау арқылы озып өтті. 1934 жылы Геринг Гестапоны өз басқаруына алды және Гитлерден оның билігін бүкіл Германияға таратуды талап етті. Бұл неміс дәстүрінен радикалды түрде бас тартылғанын білдірді, онда құқық қорғау органдары (көбінесе) жергілікті және облыстық мәселе болып саналды. Осы тұста ол Германияның ең қуатты екінші штаты Баварияның полиция бастығы болған SS басшысы Генрих Гиммлермен қақтығысқа түсті. Фриктің Герингке қарсы жеке күш жетпегендіктен, ол Гиммлермен одақтасты. Фриктің қолдауымен Гиммлер (оның оң қолы Рейнхард Гейдрихтің ықпалымен) штаттан кейін штаттың саяси полициясын өзіне бағындырды. Көп ұзамай Пруссия ғана қалды. Дильс Штурм бөлімдерінің (SA) күшін тиімді қарсы тұруға жеткілікті қатыгез емес деп алаңдаған Геринг 1934 жылғы 20 сәуірде Гестапоны Гиммлерге тапсырды. Сол күні Гитлер Гиммлерді Пруссиядан тыс Германияның барлық полициясының бастығы етіп тағайындады. 1934 жылғы 22 сәуірде Гитлер Гестапо басшысы етіп тағайындаған Гейдрих, сонымен қатар SS қауіпсіздік қызметінің (Sicherheitsdienst; SD) басшысы болып қызмет етті. Гиммлер мен Гейдрих бірден таңдалған лауазымдарға өз адамдарын орналастыра бастады, олардың бірнешеуі тікелей Баварияның саяси полициясынан, мысалы Генрих Мюллер, Франц Йозеф Губер және Йозеф Мейзингер болды. Жаңадан құрылған кеңселерде Гестапо қызметкерлерінің көпшілігі жас және әртүрлі академиялық салаларда жоғары білімді болды, сонымен қатар, олар нацистік мемлекетті саяси қарсыластарын қуғынмен алға жылжытуға дайын, еңбекқор, тиімді және дайын ұлттық социалистік жақтаушылардың жаңа буынын білдірді. 1934 жылдың көктемінде Гиммлердің SS-і SD және Гестапоны бақылады, бірақ ол үшін әлі де мәселе болды, өйткені SS (және Гестапо прокси арқылы) Эрнст Рёмнің басқаруындағы SA-ға бағынатын. Гиммлер өзін тосқауыл ретінде қарастыратын Рёмнен толықтай арылуды қалады. Рёмнің позициясы қауіпті болды, өйткені отаршылдар мен ардагерлер ұйымдары SA-ға сіңгеннен кейін 4,5 миллионнан астам адам оның басқаруына түсті, бұл Рёмнің ұмтылысын күшейтті; SA мен Рейхсверді біріктіру арманы Гитлердің Германияның қарулы күштерінің басшылығымен қарым-қатынасына нұқсан келтірді. Бірнеше нацистік басшылар, олардың ішінде Геринг, Иосиф Геббельс, Рудольф Гесс және Гиммлер Гитлерді Рёмға қарсы әрекет етуге көндіру үшін бірлескен науқан бастады. SD және Гестапо SA-ның төңкеріс жасау ниеті туралы ақпаратты жариялады. Гитлер бұл ұсынысты қабыл алған соң, Гиммлердің SS-ын іске қосты, олар Гитлердің 100-ден астам қарсыластарын өлтірді. Гестапо SA-ны кінәлі ететін ақпаратты ұсынды және ақырында Гиммлер мен Гейдрихке ұйымнан толықтай босануға мүмкіндік берді. Гестапо үшін «Ұзақ пышақ түні» деп аталатын Рёмге және SA-ға қарсы төңкерістен кейінгі келесі екі жыл «полициялық тартыстар» сипатталды. 1936 жылғы 17 маусымда Гитлер Германиядағы барлық полиция күштерін біріктіру туралы жарлық шығарды және Гиммлерді неміс полициясының бастығы етіп тағайындады. Бұл әрекет полицияны SS-ке біріктірді және оны Фриктің бақылауынан алып тастады. Гиммлер полиция бастығы ретінде Фрикке бағынатын, бірақ Рейхсфюрер SS ретінде ол тек Гитлерге жауап беретін. Бұл әрекет Гиммлерге Германияның барлық жедел іздестіру күштеріне операциялық бақылауды берді. Гестапо ұлттық мемлекеттік агенттікке айналды. Гиммлер Германияның барлық бірыңғай полиция күштеріне де билік алды, олар жаңа Ordnungspolizei (Orpo; Тәртіп полициясы) құрамына біріктірілді, ол SS генерал Kurt Daluege басқаруымен ұлттық агенттікке айналды. Содан кейін Гиммлер Kriminalpolizei (Kripo; Қылмыстық полиция) құрды, оны Гестапомен біріктіріп, Heydrich басқаруымен Sicherheitspolizei (SiPo; Қауіпсіздік полициясы) құрды. Генрих Мюллер сол кезде Гестапо операцияларының бастығы болды. Ол Гейдрихке бағынды, Гейдрих тек Гиммлерге, ал Гиммлер тек Гитлерге бағынды. Гестапоның нацистік партия мен Германияға қарсы жасалған қаскөйлік, тыңшылық, саботаж және қылмыстық шабуылдарды тергеуге құқығы болды. 1936 жылы үкімет қабылдаған Гестапоның негізгі заңы Гестапоға сот қарауысыз жұмыс істеуге [[шексіз өкілеттік берді – нәтижесінде, ол заңнан жоғары тұрды. Гестапо әкімшілік соттарға жауапкершіліктен ерекше босатылды, онда азаматтар мемлекетті заңдарға сәйкес болуға соттауға құқылы болды. 1935 жылдың басында Пруссияның әкімшілік соты Гестапоның әрекеттері сот қарауына жатпайды деп шешім шығарды. Гестапоның құқық мәселелерінің бұрынғы басшысы болған SS офицері Вернер Бест осы саясатты «Полиция басшылықтың еркін қалауын орындағанда, ол заңмен әрекет етеді» деген сөздермен түйіндеді. 1939 жылғы 27 қыркүйекте нацистік Германияның қауіпсіздік және полиция органдары – Тәртіп полициясынан басқа – Рейх қауіпсіздік бас басқармасына (RSHA) біріктірілді, оны Гейдрих басқарды. Гестапо RSHA-ның IV бөліміне (Abteilung IV) айналды, ал Мюллер Гестапо бастығы болды, Гейдрих оның тікелей жоғары тұрған офицері болды. Гейдрихтің 1942 жылы қаза болғаннан кейін Гиммлер RSHA басшылығын 1943 жылдың қаңтарына дейін өз қолына алды, содан кейін Эрнст Кальтенбруннер басшылыққа тағайындалды. Мюллер Гестапо бастығы қызметінде қалды. Оның тікелей бағыныштысы Адольф Эйхман Гестапоның қоныстандыру бөлімін, содан кейін оның еврейлер ісі жөніндегі бөлімін (Referat IV B4 немесе IV бөлімінің B4 тармағы) басқарды. Холокост кезінде Эйхманның Гестаподағы бөлімі Еуропалық еврейлерді нацистердің жойғы лагерлеріне жаппай депортациялауды үйлестірді. Гестапоның билігіне «қорғауға алу» деп аталатын нәрсені пайдалану кірді – «қорғауға алу», түрмеге қамауға құқық, сот ісінсіз. Жүйенің ерекшелігі сол еді, жеке адам өзінің Schutzhaftbefehl-іне, адамның қамауды сұрағандығын мәлімдейтін бұйрыққа қол қоюға тиіс болды – қорқыныштан туған нәрсе деп есептелінеді. Сонымен қатар, Германиядағы және 1941 жылдан бастап, «Түн және тұман» жарлығымен (Nacht und Nebel) басылып алынған аумақтардағы саяси тұтқындар Гестапо күзетінде жай ғана жоғалып кетті. 1944 жылғы 30 сәуірге дейін кем дегенде 6639 адам «Түн және тұман» бұйрығы бойынша тұтқындалды. Алайда, осы жарлықтың салдарынан жоғалып кеткен адамдардың жалпы саны белгісіз.

Жауапкершілік қызметі

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Лондондағы Польша үкіметі Еуропаның түкпір-түкпіріндегі агенттер мен хабаршылардан нацистік Германия туралы құпия әскери ақпарат алды. Германия Польшаны басып алғаннан кейін (1939 жылдың күзінде) Гестапо шенеуніктері поляктардың барлық барлау қызметін тоқтатқан деп ойлады. Бірақ 1941 жылы Германияның Кеңес Одағына шабуыл жасауы кезінде, неміс полициясы мен СС бөлімшелерінің шығысқа қарай жылжуы туралы поляктар берген ақпарат, британдық барлау қызметі радиотелеграфия арқылы ұсталған және дешифрленген неміс полициясы мен СС хабарламалары арқылы жасырын түрде алынған ақпаратқа ұқсас болды. 1942 жылы Гестапо Прагада поляктардың құпия құжаттарын тапты және поляк агенттері мен хабаршыларының егжей-тегжейлі әскери ақпаратты жинап, Будапешт және Стамбул арқылы Лондонға жеткізгенін көріп таң қалды. Поляктар Германияның Шығыс майданына бағытталған әскери пойыздарын анықтап, 1941 жылдың қазан айында Кеңес Одағының оккупацияланған аймақтарына жіберілген төрт тәртіп полициясы батальонын анықтады, олар соғыс қылмыстары мен жаппай өлтірулерге қатысты. Поляк агенттері сонымен қатар шығыстағы неміс әскерлерінің моральдық жағдайы туралы толық ақпарат жинады. Поляктардың хабарлаған ақпаратының үлгісін анықтағаннан кейін, Гестапо шенеуніктері поляктардың барлау қызметі Германия үшін өте қауіпті екенін түсінді. 1944 жылдың 6 маусымында Генрих Мюллер одақтастарға ақпараттың ағып кетуіне алаңдап, "Сондеркоманда Джержи" атты арнайы бөлім құрды, оның мақсаты Польшаның батыс және оңтүстік-батыс Еуропадағы барлау желісін жою болды. Австрияда Габсбургтерге адал топтар болды, олар Ұлы Германия Рейхіндегі көптеген адамдардан айырмашылығы, нацистерге қарсы тұруға бейімді болды. Бұл топтар Габсбургтер отбасына деген жеккөрушілігі және Габсбургтер режимін құлату, Габсбургтер басшылығымен тәуелсіз Австрияны қайта құру сияқты бүлікшіл мақсаттары себепті Гестапоның ерекше назарына ілікті. Гитлер ғасырлар бойы қалыптасқан Габсбургтердің этникалық топтарға, халықтарға, азшылықтарға, діндерге, мәдениеттерге және тілдерге қатысты "тіршілікке қадір тұту және өмір сүруге мүмкіндік беру" принципін қабылдаудан бас тартты. Габсбургтерге адал Карл Бурианның (кейіннен атылған) Венадағы Гестапо штаб-пәтерін жарған жоспары Гестапоға қарсы агрессивті әрекет жасаудың ерекше әрекеті болды. Бурианның тобы Бельгиядағы Отто фон Габсбургке құпия хабаршылар желісін ұйымдастырды. Генрих Майер басқарған австриялық қарсылық топтарының мүшелері V1, V2 зымырандары, Tiger танктері және ұшақтар (Messerschmitt Bf 109, Messerschmitt Me 163 Komet және т.б.) өндірілетін зауыттардың жоспарларын және орналасқан жерлерін одақтастарға жеткізді. Майер тобы еврейлердің жаппай қырғынын ерте хабарлады. Кейіннен Гестапо Abwehr агентінің қосқан үлесі арқасында анықталған қарсылық тобы Швейцариядағы АҚШ стратегиялық қызмет басқармасының басшысы Аллен Даллеспен байланыста болды. Мейер және топтың басқа мүшелері қатты азапталғанмен, Гестапо қарсылық тобының "Кросбоу" және "Гидра" операцияларына қатысқандығын анықтамады.

Қарсылық пен қуғын-сүргінді басу

Режимнің алғашқы жылдарында саяси қарсыластарға және нацистік идеологияға қарсы тұрғандарға, мысалы Германия Коммунистік партиясының (KPD) мүшелеріне қатал шаралар қолданылды. Бұл жұмысты бастапқыда СА атқарды, бірақ SD және Гестапо олардың ықпалын әлсіретіп, Рейх қауіпсіздігін өз бақылауына алды. Гестапоның өкімді және күшті болып көрінуінен туған қорқыныш атмосферасы олардың мүмкіндіктері мен күшін жоғары бағалауға алып келді, бұл жасырын қарсылық ұйымдарының жұмысын қиындатқан қате есептеу болды.

Кәсіподақтар

Нацистер билікке келгеннен кейін көп ұзамай, олар Жалпы неміс кәсіподақ конфедерациясының 28 федерациясын таратуға шешім қабылдады, себебі Гитлер – олардың кәсіподақ кеңесі сайлауларындағы табысын байқағаннан кейін – барлық неміс жұмысшыларын нацистік үкімет басқаруымен біріктіруді ниеттенді, және ол бұл шешімді 1933 жылдың 7 сәуірінде қабылдады. Осы әрекетке кіріспе ретінде Гитлер 1 мамырды неміс жұмысшыларын құттықтау үшін Ұлттық Еңбек күні деп жариялады, бұл қадамды кәсіподақ басшылары қуана қарсы алды. Кәсіподақтардың туларымен маңдайшақта, Гитлер Берлиндегі Темпельхофер Фельд алаңында жиналған 1,5 миллион адамға елдің қайта жаңғыруы мен жұмысшы табының бірлігін мақтап, құлшыныспен сөз сөйледі, бұл сөз ұлттық эфирде таратылды. Келесі күні, 58 кәсіподақ басшыларын іздеп жүрген, жаңадан құрылған Гестапо офицерлері оларды барлық жерде, көбінесе үйлерінде ұстады. Сонымен қатар, СА және полиция кәсіподақтардың штаб-пәтерлерін басып алды, лауазымды тұлғаларды тұтқындады, олардың мүлкін және активтерін тәркіледі; мұның бәрі 12 мамырда Роберт Лей басшылығымен нацистік ұйым – Неміс Еңбек майданымен (DAF) алмастыру мақсатымен жасалды. Бұл Гестапоның 1933 жылдың 26 сәуірінде Пруссияда құрылғаннан бергі жаңа атымен жұмыс істеген алғашқы реті болды.

Діни қарсылық

Германияның көптеген аймақтарында (нацистер билікке келген кезде діни келіспеушіліктер болған) жылдам өзгерістер орын алды. Вюрцбург сияқты консервативті қалаларда Гестапо атап өткендей, адамдар жарасым табу, ынтымақтастық немесе қарапайым бағыну арқылы режимге мойынсұнды. Нацистік саясатқа наразылық білдірген діндарлардың санының артуы Гестапоны шіркеу ұйымдарын мұқият бақылауға мәжбүр етті. Көптеген шіркеу мүшелері саяси қарсылық көрсетпеді, тек ұйымдық доктринаның сақталуын қамтамасыз етуді қалады. Дегенмен, нацистік режим өзінен басқа идеологияның кез келген көзін жоюға тырысты және «Kirchenkampf» деп аталатын шіркеулерді басып тастауға немесе жоюға кірісті. Дінбасылары эвтаназия бағдарламасы және нацистік нәсілдік саясатына күмән білдіргенде, Гитлер оларды «халыққа опасыздық жасағандар» деп санады және тіпті «Германияны жойғандар» деп атады. Нацистердің экстремалды антисемитизмі мен неоязық ересі кейбір христиандарды тікелей қарсылық көрсетуге итерді, ал Папа Пий XI нацизмді айыптаған және католиктерді партияға қосылудан немесе оны қолдаудан сақтандырған «Mit brennender Sorge» энциклопедиясын жариялады. Протестант пасторы Дитрих Бонхоффер сияқтылар қарсылық көрсеткендері үшін өмірімен төледі. Нацистердің құжаттары рухани қарсылықтың күшін және ықпалын жою үшін Гестапоның B1 бөлімі епископтардың қызметін тығыз бақылағанын көрсетеді. Декандар «епископтардың көзі мен құлағы» ретінде қарастырылып, қарапайым дін қызметкерлерінің қызметін бақылау үшін кең желі құру қажет болды: «Бұл жаудың маңыздылығы соншалық, қауіпсіздік полициясы мен қауіпсіздік қызметінің инспекторлары осы топтағы адамдар мен олар талқылаған мәселелерге ерекше назар аударуы керек». «Дахау: Ресми тарих 1933–1945» кітабында Пол Бербен дін қызметкерлері тығыз бақыланып, жиі айыпталып, тұтқындалып, нацистік концлагерлерге жіберілгенін жазды: «Бір дін қызметкері Англияда да жақсы адамдар бар дегені үшін Дахауда тұтқындалды; тағы біреуі католик дінінен бас тартқаннан кейін СС офицеріне үйленгісі келген қызды ескерткені үшін сол тағдырға ұшырады; үшіншісі қайтыс болған коммунист үшін қызмет өткізді». Басқалары тек «мемлекетке қарсы қызметпен айналысқан деп күдіктелгені» немесе «оның іс-әрекеттері қоғамға зиян келтіруі мүмкін деген себеппен» тұтқындалды. Дахауда 2700-ден астам католик, протестант және православие дін қызметкері түрмеге қамалған. Прагада Гейдрихтің (католиктерге және христиандарға қарсы болған) өлтірілуінен кейін, оның орнына келген Эрнст Кальтенбруннер кейбір саясаттарды жеңілдетіп, Гестапоның IVB бөлімін (дінге қарсы оппозиция) таратып жіберді.

Гомосексуализм

Зорлық-зомбылық пен тұтқындау тек қарсы саяси партияларға, кәсіподақтарға мүшелік еткендерге немесе өз пікірлерін білдірген діни көзқарастағы адамдарға ғана емес, сонымен қатар гомосексуализмге де қатысты. Гитлер оған теріс қарады. Гомосексуалистер де Volksgemeinschaft (Ұлттық қауымдастық) үшін қауіп деп есептелді. 1933 жылы нацистердің билікке келуінен бастап гомосексуалистерге қарсы сот үкімдерінің саны үздіксіз өсті, және тек Екінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін ғана азайды. 1934 жылы Берлинде гомосексуализммен айналысу үшін арнайы Гестапо бөлімі құрылды. Ерлер арасындағы гомосексуализм "ұлттың сақталуына" үлкен қауіп деп есептелгенімен, лесбияндық та қабылдауға болмайтын жағдай – гендерлік нормадан тыс болу – деп қарастырылды және Гестапоның іс материалдарында лесбияндыққа қатысты бірнеше хабарламалар кездеседі. 1933-1935 жылдары шамамен 4000 ер адам тұтқындалды, ал 1936-1939 жылдары тағы 30 000 ер адам сотталды. Егер гомосексуалистер нацистер анықтаған нәсілдік жауларына көңіл білдірсе, олар одан да қауіпті деп есептелді. Гестапо іс материалдарына сәйкес, гомосексуализм үшін тұтқындалғандардың көп бөлігі 18-25 жас аралығындағы ер адамдар еді.

Студенттердің қарсылығы

1942 жылдың маусымынан 1943 жылдың наурызына дейін студенттер нацистік режимді тоқтатуға шақырып, наразылықтар ұйымдастырды. Олардың арасында Ханс пен Софи Шоллдың, "Ақ роза" студенттік тобының екі жетекшісінің зорлықсыз қарсылық көрсетуі болды. Дегенмен, қарсылық топтары мен нацистерге моральдық немесе саяси оппозицияда болғандар Гестапоның кек алуынан қорқып, тоқтап қалды. Іштен төңкеріс болуынан сескенген Гестапо күштері оппозицияға қарсы күш қолданды. "Ақ роза", "Эдельвейс пираттары" және "Свинг жастары" сияқты топтар Гестапоның қатаң бақылауына алынды. Кейбір қатысушылар концлагерлерге жіберілді. Осы топтардың ең танымал тобының – "Ақ розаның" жетекші мүшелері полициямен ұсталды және Гестапоға тапсырылды. Көптеген басшылар өлім жазасына кесілді. 1943 жылдың алғашқы бес айында Гестапо қарсылық қызметіне күдікті деп саналған мыңдаған адамды тұтқындады және көптеген атқышулар жасады. Студенттік оппозицияның басшылары ақпан айының соңында атқыланды, ал 1943 жылдың сәуірінде ірі оппозициялық ұйым – Остер тобы жойылды. Нацистік режимге қарсы күрес тым нәтижесіз болды және немiс халқының көп бөлігі мұндай әрекеттерді қолдамағандықтан, сәттілікке ұмтылу мүмкіндігі де аз болды.

Жалпы қарсылық және әскери қастандық

1934-1938 жылдар аралығында нацистік режимге қарсыластар мен олардың ізбасарлары пайда бола бастады. Алғашқылардың арасында діни сенімдерінен бас тартушылар болды, одан кейін білім берушілер, кәсіпкерлер, кеңсе қызметкерлері, мұғалімдер және тіршілік әр саласынан шыққан басқа да адамдар оларға қосылды. Көптеген адамдар ашық қарсылықтың қауіпті екенін білді, себебі Гестапоның хабаршылары мен агенттері кеңінен таралған еді. Дегенмен, олардың көпшілігі ұлттық-социалистік үкіметке қарсы күресті. 1935 жылдың мамыр айында Гестапо Гитлерді құлатуды көздеген Отто Штрассермен байланыста болған бұрынғы социалистер тобын, «Марквиц шеңберінің» мүшелерін ұстап, таратып жіберді. 1930 жылдардың ортасынан 1940 жылдардың басына дейін коммунистер, идеалистер, жұмысшы табы мен оңшыл консервативті оппозициялық ұйымдардан құралған түрлі топтар Гитлер үкіметіне қарсы жасырын күресті, ал олардың кейбіреуі Гитлерді өлтіруге бағытталған қастандықтар ұйымдастырды. Олардың көпшілігі – Рёмер тобы, Робби тобы, Солф шеңбері, Шварц рейхсвер, Радикалды орта тап партиясы, Юнгдойчер ордені, Шварц фронты және Штальхельм – Гестапоның ізіне түсіп немесе оларға еніп, тұтқындалды, концлагерлерге жіберілді және жазаланды. Гестапоның қарсылық көрсетушілермен күресу әдістерінің бірі – «қорғау ұстауы» еді, ол наразылық білдірушілерді концлагерлерге жіберу процесін жеңілдетті және оған қарсы заңдық қорғаныс болмады. Батыс Одағымен оппозицияның бейбітшілік туралы келіссөздері сәтті болмағандықтан, шетелдік көмекпен нацистерге қарсы күреске жасалған алғашқы әрекеттер қиындыққа тап болды. Бұл 1939 жылдың 9 қарашасындағы Венло оқиғасымен байланысты болды, онда SD және Гестапо агенттері Нидерландыда нацистерге қарсы екенін көрсетіп, екі британдық құпия барлау қызметінің (SIS) офицерін бейбітшілік шарттарын талқылауға шақырып, содан кейін ұрлады. Бұл Уинстон Черчилльді неміс оппозициясымен кез келген байланысты тоқтатуға мәжбүр етті. Кейіннен британдықтар мен американдықтар анти-нацистермен байланыс жасағысы келмеді, себебі Кеңес Одағы олардың артынан келісімдер жасауға тырысып жатқанына күдіктенді. 1943 жылдың көктемі мен жазының басында неміс оппозициясы қиын жағдайға түсті. Бір жағынан, Гитлер мен партияны құлату мүмкін емес еді, екінші жағынан, Одақтың тотальді капитуляцияция талабы келісімге келуге мүмкіндік бермеді, бұл режимге қарсы болған әскери және консервативті аристократтарға әскери күресті жалғастырудан басқа амал қалдырмады. Жаздағы жаппай тұтқындаулар мен жазалаулардан кейін Гестаподан қорқынышқа қарамастан, оппозиция жоспарлар жасауын және қастандықтар ұйымдастыруын жалғастырды. Ең танымал жоспарлардың бірі – Валькирия операциясы, онда бірнеше жоғары шенді неміс офицерлері қатысты және полковник Клаус Шенк Граф фон Штауфенберг басқарды. Гитлерді өлтіру мақсатымен Штауфенберг «Құртты ұя» штабындағы конференц үстелінің астына бомба орнатты. 20 шілдедегі қастандық сәтсіз аяқталып, Гитлер жеңіл жарақат алды. Хабарларға сәйкес, Гестапо бұл қастандықтан хабарсыз болған, себебі тиісті жерлерде жеткілікті қорғаныс шаралары болмады және алдын алуға қатысты ешқандай қадам жасалмады. Штауфенберг пен оның тобы 1944 жылдың 21 шілдесінде атып өлтірілді, ал оның серіктері Гестапомен ұсталды және концлагерге жіберілді. Содан кейін Роланд Фрайслер басқаратын көрсетілімдік сот өтті, одан кейін олар жазаланды. Кейбір немістер соғысты мүмкіндігінше тез аяқтау үшін барлық мүмкін шараларды қолдану міндеті бар екеніне сенді. Абвер (әскери барлау) басшылығының мүшелері нацистік режимге қарсылық білдіретін адамдарды жалдап, саботажға қатысты. Гестапо Германиядағы басқа жерлердегідей, диссиденттерге қатыгездікпен әрекет етті. Қарсылық көрсету қиынға айналды. Тұтқындаулар, азаптаулар және жазалаулар жиі кездесетін құбылысқа айналды. «Мемлекеттік жауларға» қарсы террор өмір салтына айналды, сондықтан Гестапоның болуы мен әдістері ақырында нацистік Германияда өмір сүретін адамдардың санасында қалыптасты.

Әйелдер қылмыстық тергеу қызметі

1940 жылы Рейх қауіпсіздік бас кеңсесі шығарған ережелерге сәйкес, әлеуметтік жұмыс саласында білім алған немесе осыған ұқсас білімі бар әйелдер әйел детектив ретінде жұмысқа алынуға құқылы болды. Жастар ұйымдарының жетекшілері, адвокаттар, әлеуметтік жұмыс тәжірибесі бар бизнес-әкімшілер, Рейхсарбайtsdienst-тегі әйелдер басшылары және Bund Deutscher Mädel ұйымындағы кадрлар әкімшілері бір жылдық курс өткеннен кейін, егер бірнеше жылдық кәсіби тәжірибелері болса, детективтер болып жұмысқа қабылданды. Кейін медбикелер, балабақша тәрбиешілері және полиция қызметіне бейімділігі бар, білікті коммерциялық қызметкерлер екі жылдық курс өткеннен кейін әйел детектив ретінде жұмысқа қабылданды және Криминальдық аға көмекші болып тағайындалды, содан кейін Криминальдық хатшы болып көтерілуге мүмкіндік алды. Осы шенде тағы екі-үш жыл қызмет еткеннен кейін әйел детектив Криминальдық аға хатшы болып жоғарылатылды. Бұдан әрі Криминальдық комиссар және Криминальдық кеңесші шеніне дейін көтерілу де мүмкін болды.

Мүшелік

1933 жылы неміс полиция күштері тазартылмады. Гестапо офицерлерінің басым көпшілігі Веймар республикасы полиция күштерінен шыққан; СС, СА және нацистік партия мүшелері де Гестапоға қосылды, бірақ олардың саны аз болды. 1937 жылдың наурыз айына қарай Гестапо Рейхтің 54 аймақтық кеңсесінде шамамен 6500 адам жұмыс істеді. 1938 жылдың наурыз айында Австрияны аннексиялаудан кейін және 1938 жылдың қазан айында Судет аймағын қосып алғанда, штат саны артты. 1939 жылы Гестапоның 20 мың адамының ішінде бар болғаны 3 мыңы ғана СС қатарында болды, және көп жағдайда бұл атақтар құрметті болды. 1933 жылы Пруссия Гестапосында қызмет еткен бір адам әріптестерінің көпшілігінің «мүлдем нацистер емес екенін» еске алды. Көбінесе олар жас, тәжірибелі мемлекеттік қызметкерлер болды. Нацистер полицияның кәсібилігін саясаттан жоғары қойды, сондықтан 1933 жылы Веймар республикасының әртүрлі мемлекеттік полиция органдарында қызмет еткен ер адамдардың көбісі өз жұмыстарында қалды. Германиядағы Гестапоның көптеген құжаттары сақталған сирек орындардың бірі – Вюрцбургте, Гестапоның әрбір мүшесі кәсіби полицей немесе полиция тәжірибесі бар адам болды. Канадтық тарихшы Роберт Геллатели Гестапоның көпшілігі нацистер емес, бірақ сонымен бірге нацистік режимге қарсы болмаған, оларға тапсырылған кез келген жұмысты атқаруға дайын болғандарын айтты. Уақыт өте келе Гестапоға мүшелікке идеологиялық оқыту енгізілді, әсіресе Вернер Бест 1936 жылдың сәуір айында оқытуды басқарғаннан кейін. Биологиялық метафораларды қолдана отырып, Бест Гестапо мүшелерін «ұлттық организмге» қарсы күресте «патогендерді» және «ауруларды» емдейтін «дәрігерлер» ретінде қарауға шақыратын доктринаны қалыптастырды; олардың арасында «коммунистер, масондар және шіркеулер» болды, ал олардың барлығынан жоғары және артында еврейлер тұрды. Гейдрих осыған ұқсас ойлармен келісті және Гестапоның қорғаныс және шабуылдық шараларын қолдады, бұл Ұлттық-социалистік организмнің кез келген бұзуын немесе жойылуын болдырмау үшін жасалды. Полициялық білімі болсын, болмасын, Гестапо агенттерінің өзі әлеуметтік-саяси ортамен қалыптасты. Тарихшы Джордж К. Браудер төрт кезеңнен тұратын процесс (рұқсат ету, нығайту, қалыптастыру және адамгершіліктен айыру) жүзеге асырылғанын айтады, бұл Гестапо мүшелерінің радикалды зорлыққа бейімделуіне жағдай жасайтын психологиялық-әлеуметтік атмосфераны заңдастырды. Браудер сондай-ақ «сэндвич эффектісін» сипаттайды, онда жоғарыдан Гестапо агенттері идеологиялық расизм мен қылмыстық биологиялық теорияларға ұшырады; ал төменнен Гестапо СС қызметкерлерімен өзгертілді, олардың полициялық білімі жеткіліксіз болды, бұл олардың шексіз зорлыққа бейімділігінде көрінді. Бұл қоспа Гестапоның қоғамдық бейнесін қалыптастырды, оны олар жұмыс көлемі артып бара жатқан жағдайда да сақтауға тырысты; бұл бейне оларға нацистік мемлекеттің жауларын анықтауға және жоюға көмектесті.

Халықтың үлесі, әдістері және тиімділігі

Көпшілік пікірдің қарамастан, гестапо неміс қоғамында толыққанды, шексіз билікке ие орган болған жоқ. Германияның өзінде көптеген қалалар мен аудандарда гестапоның 50 қызметкерден азы болды. Мысалы, 1939 жылы Штеттин мен Франкфурт-на-Майнеде барлығы 41 гестапо қызметкері болды. Дюссельдорфтағы жергілікті гестапо кеңсесі 4 миллион халқы бар Төменгі Рейн аймағының барлық бөлігіне жауапты болды, онда тек 281 адам жұмыс істеді. Франконияның төменгі бөлігінде, Вюрцбургты қоса алғанда, 840 000 немесе одан да көп тұрғынды бақылайтын 22 ғана гестапо офицері болды; бұл нацистік құпия полициясының «немістердің бір-біріне тыңдауларына сүйенгенін» білдірді. «V-кеңесшілер» деп белгілі болған, жасырын гестапо агенттері Германияның Социал-демократиялық партиясы (СДПГ) мен коммунистік оппозициялық топтарға ену үшін пайдаланылды, бірақ бұл жағдайдың қалыпты жағдайы емес, ерекшелік болды. 1939 жылы Саарбрюкендегі гестапо кеңсесінде 50 толық уақытты хабаршы болды. 1943-1945 жылдары Солтүстік Баварияның барлық аймағына жауапты Нюрнбергтегі аудандық кеңседе 80-100 толық уақытты хабаршы жұмыс істеді. Гестапо хабаршыларының көп бөлігі құпия жұмыс істейтін толық уақытты қызметкерлер емес, екінші адамдарды гестапоға шағымдауды таңдаған қарапайым азаматтар болды. Канадалық тарихшы Роберт Геллателидің жергілікті кеңселерді талдауына сәйкес, гестапо «көптеген жағдайларда» ақпарат алу үшін азаматтардың шағымдарына тәуелді бюрократтар мен кеңсе қызметкерлерінен тұрды. Геллателидің сөзіне қарағанда, немістердің гестапоға бір-бірін шағымдауға дайындығының кең таралғандығы Германияны 1933-1945 жылдары паноптицизмнің көрнекті мысалына айналдырды. Гестапо кейде шағымдармен толып, уақытының көп бөлігін сенімді шағымдарды сенімсіз шағымдардан ажыратуға жұмсады. Жергілікті кеңселерде жетіспеушілік пен шамадан тыс жұмыс жүктемесі болды, көптеген шағымдардың салдарынан қағаз жұмысы көп болды. Геллатели сондай-ақ гестапоның «неміс қоғамының ішінде құрылған және оның жұмыс істеуі неміс азаматтарының тұрақты ынтымақтастығына байланысты болатын реактивті ұйым» екенін айтты. 1939 жылдан кейін көптеген гестапо қызметкерлері Эйнзатцгруппенмен қызмет ету сияқты соғысқа байланысты жұмыстарға шақырылған кезде жергілікті кеңселердегі жұмыс жүктемесі мен қызметкерлердің жетіспеушілігі күшейді. Неміс қоғамында не болып жатқаны туралы ақпарат алу үшін гестапо негізінен шағымдарға тәуелді болды. Гестапоның барлық тергеулерінің 80% -ы қарапайым немістердің берген ақпаратына жауап ретінде басталды; 10% -ы Германия үкіметінің басқа салалары берген ақпаратқа жауап ретінде басталды, ал тағы 10% -ы гестапоның өзі тапқан ақпаратқа жауап ретінде басталды. Шағымдардан алынған ақпарат гестапоға кімді тұтқындау керектігін анықтауға көмектесті. Гестапоның барлық жерде тыңшыларымен неміс қоғамын қорқытып жүргенінің кең тараған суретін көптеген тарихшылар соғыстан кейін ойлап табылған аңыз ретінде қабылдамайды. Детельв Пёкерт, Роберт Геллатели, Рейнхард Манн, Инге Марссолек, Рене Отто, Клаус Майкл Маллман және Пол Герхард сияқты әлеуметтік тарихшылардың жұмыстары жергілікті кеңселердің не істеп жатқанына назар аударғандықтан, гестапоның қарапайым немістердің шағымдарына толыққанды тәуелді екенін көрсетті және гестапоның барлық жерде көздері мен құлақтары бар «Ұлы аға» суретін күмәнге ұшыратты. Мысалы, Вюрцбургтегі Рассеншанде бойынша 84 істің ішінде 45 (54%) - қарапайым адамдардың шағымдарына жауап ретінде басталды, екеуі (2%) - үкіметтің басқа салалары берген ақпараттан, 20 (24%) - басқа мәселелерге қатысты адамдарды тергеу кезінде алынған ақпараттан, төртеу (5%) - (фашистік) НСДАП ұйымдарынан алынған ақпараттан, екеуі (2%) - «саяси бағалаулар» кезінде және 11 (13%) -да көздері жоқ, ал ешқайсысы Вюрцбург тұрғындарының гестапоның «бақылаулары» арқылы басталған жоқ. Дюссельдорфтағы 213 шағымды зерттеу көрсеткендей, 37% жеке жанжалдар, 39% -да ешқандай себеп анықталмады, ал 24% -ы нацистік режимді қолдаудан туындады. Гестапо әрқашан жыныстық қатынасқа қатысты шағымдарға ерекше қызығушылық танытты, әсіресе еврейлермен немесе немістер мен шетелдіктермен, әсіресе поляк құл жұмысшыларымен болған Rassenschande туралы істер; гестапо елдегі шетелдік жұмысшыларға, әсіресе Польшадан келгендерге, еврейлерге, католиктерге және гомосексуалдарға одан да қатал әдістерді қолданды. Уақыт өте келе, гестапоға анонимді шағымдар әртүрлі НСДАП қызметкерлеріне қиындық туғызды, олар жиі гестапоның тергеуіне ұшырайды. Саяси істердің арасында 61 адам КПД-ға қатыстылығы күдігімен, 44 адам СДПГ-ға қатыстылығы күдігімен және 69 адам басқа саяси партияларға қатыстылығы күдігімен тергелді. Саяси тергеулердің көп бөлігі 1933-1935 жылдары өтті, 1935 жылы 57 іс тіркелді. Одан кейін саяси тергеулер азайды, 1938 жылы 18 тергеу, 1939 жылы 13 тергеу, 1941 жылы екі тергеу, 1942 жылы жеті тергеу, 1943 жылы төрт тергеу және 1944 жылы бір тергеу тіркелді. «Басқа» санаты сәйкессіздікке байланысты барлық нәрсені қамтыды, мысалы, Гитлердің карикатурасын салған адамнан мектепте ұлттық социализмді оқытуға ынтасы жоқ деп күдіктелген католик мұғалімге дейін. «Әкімшілік бақылау» санаты қала тұруына қатысты заңды бұзушыларға қатысты. «Дәстүрлі қылмыстық әрекеттер» санаты ақша жылыстыру, контрабанда және гомосексуализм сияқты экономикалық қылмыстарға қатысты. Қолданылатын тергеу әдістеріне «мойындауды» алу үшін түрлі шантаж, қорқыту және зорлық-зомбылық кірді. Бұдан басқа, ұйқыдан айыру және түрлі мазалау әдістері тергеу әдістері ретінде қолданылды, әсіресе еврейге қатысты жағдайларда жазалау және дәлелдерді жасамау жиі қолданылатын әдістер еді. Тергеушілердің қатыгездігі – көбінесе шағымдарға байланысты және ұсақтаулармен бірге – гестапоға көптеген қарсылық желілерін анықтауға мүмкіндік берді; сонымен қатар, олардың барлығын білетіндей және қалағандай әрекет ете алатындай көрінді. Гестапо қызметкерлерінің жалпы саны көрсетілген халыққа қарағанда шектеулі болғанымен, орташа Volksgenosse (нацистік «неміс халқының мүшесі») әдетте бақылауда болмады, сондықтан кейбір жаңа ғалымдардың пікірінше, гестапо қызметкерлері мен тұрғындар арасындағы статистикалық арақатынас «көптеген жағдайларда мағынасыз және маңызды емес». Тарихшы Эрик Джонсон айтқандай, «нацистік террор таңдамалы террор болды», оның назарында саяси қарсыластар, идеологиялық диссиденттер (рухани қызметкерлер және діни ұйымдар), кәсіби қылмыскерлер, синти және рома халқы, мүгедектер, гомосексуалдар және, ең бастысы, еврейлер болды. Джонсонның айтқан «таңдамалы террор» тарихшы Ричард Эванспен де қолдалады, ол «көбінесе қарапайым немістердің өміріне зорлық-зомбылық пен қорқыту сирек тиісті болды. Шағым жасау – немістердің көпшілігінің мінез-құлқында емес, ерекшелік болды» дейді. Қарапайым немістердің шағымдарға қатысуын гестапоны ақтамау үшін де қарастыру қажет. Эванс айтқандай, «бақылауды жүргізген қарапайым неміс халқы емес, гестапо еді; ешқандай нәрсе гестапо шағым алғанға дейін болған жоқ, және гестапоның бұзылысты және наразылықты белсенді іздеуі шағымдарға мән берді». Гестапоның тиімділігі олардың «шексiз билікке ие екенін» көрсету қабілетінде болды, олар неміс халқының көмегін шағымдар арқылы пайдаланды; соңында нацистік режим астындағы қуатты, қатал және тиімді террор органы екенін дәлелдеді. Соңғысы...

Нацистер басып алған аумақтардағы операциялар

Нацистік биліктің, террордың және қуғын-сүргіннің құралы ретінде Гестапо барлық оккупацияланған Еуропа бойынша қызмет етті. СС және СД сияқты, оның серіктес ұйымдарымен бірдей, Гестапо оккупацияланған аумақтардан жұмысшыларды құлдыққа түсіру және депортациялау, бейбіт тұрғындарды азаптау және өлімге кесу, еврейлерді бөліп алып өлтіру, сондай-ақ одақтас әскери тұтқындарына қатыгездік көрсетуде "жетекші рөл атқарды". Осы мақсатта Гестапо "нацистік қуғын-сүргін мен Холокост кезіндегі маңызды құрамдас бөлік" болды. Неміс әскерлері жау территориясына енген кезде, олармен Гестапо мен Крипо офицерлерінен құралған Эйнзацгруппендер бірге жүрді, олар әдетте оккупацияланған жерді басқару және полициялық бақылауды артқы аймақтарда жүзеге асырды. Кез келген аймақ толыққанды неміс әскери оккупациясына өткен кезде, Гестапо әскери командирдің билігімен барлық атқарушылық шараларды жүзеге асырды, бірақ одан салыстырмалы түрде тәуелсіз болды. Бұрынғы партизан және кеңес офицері Герш Гуревич Гестапо қолданған азаптау әдістеріне куәлік берді. Ол бір бөлмедегі үстелге байланған партизанды еске алды, "бір неміс рычагты бұрып, үстел бөліктерге бөлінді, тірідей жазалау құралына айналды. Ол айқайлап, аяғының сүйектері терісінен шығып кетті. Рычагты тағы бұрғанда, қолы жыртылды. Адам әлсірегеннен кейін, оны атып өлтірді". Ол сондай-ақ, өзінің де белдігімен байланғанын, ал сымды мұрынынан, өкпесіне дейін күштеп кіргізгенін, осыдан есінен танып қалғанын айтты. Кейіннен оны толық жылдамдықпен шабысқан атқа байлап, жерге бірнеше рет құлатқан, содан кейін қатты нәрсемен соққыға жығылғанша есінен айрылған. Оккупация – бұл басқару және полициялық бақылау, бұл міндет СС, СД және Гестапоға тіпті жаулық әрекеттер басталғанға дейін жүктелді, мысалы, Чехословакияда болғандай. Сәйкесінше, оккупацияланған аумақтарда Гестапо кеңселерi құрылды. Кейбір жергілікті тұрғындар Гестапоға кәсіби полиция көмекшілері ретінде немесе басқа да міндеттермен көмектесті. Дегенмен, Гестапоның неміс мүшелері немесе басқа ұлттардан ерікті түрде көмектескендердің атқарған операцияларының сипаты мен тиімділігі әртүрлі болды. Әрбір жердегі жағдайға байланысты, жергілікті халықтың нацистік бұйрықтар мен нәсілдік саясатқа қаншалықты ынтымақтас немесе қарсы екеніне қарай, түрлі деңгейдегі тыныштандыру және полициялық күшін арттыру шаралары қажет болды. Шығыс территорияларында Гестапо және басқа нацистік ұйымдар жергілікті полиция бөлімшелерінің көмегін пайдаланды, олардың барлығы дерлік форма киіп, қатаң шаралар қолдануға қабілетті болды. Неміс тәртіп полициясы, СД және Гестапо атынан жұмыс істейтін көмекші полиция қызметкерлерінің көпшілігі украиндер, белорустер, орыстар, эстондықтар, литвалықтар және латыштардан құралған Шуцманшафт мүшелері болды. Нацистер шығыста оккупациялаған көптеген елдерде жергілікті полиция күштері неміс операцияларын толықтырғанмен, Холокост тарихшысы Рауль Хилберг "Польшадағылар еврейлерге қарсы әрекеттерге ең аз қатысқан" деп мәлімдеді. Дегенмен, неміс билігі резервтік поляк полиция күштерін жұмылдыруға бұйрық берді, олар "Көк полиция" деп белгілі болды, бұл нацистік полиция күштерін күшейтіп, көптеген "полициялық" функцияларды орындады; кейбір жағдайларда олардың қызметкерлері тіпті еврейлерді анықтап, ұстады немесе басқа да жағымсыз міндеттерді орындады. Дания сияқты жерлерде, Гестапомен жұмыс істеген 550-ге жуық форма киген даниялықтар Копенгагенде жергілікті халықты қарауылдап, неміс бақылаушыларының тапсырысы бойынша қорқытты, олардың көпшілігі соғыстан кейін тұтқындалды. Еуропаның көптеген жерлеріндегідей, басқа да даниялық азаматтар Гестапоның хабаршылары болды, бірақ бұл нацистік бағдарламаны шын жүректен қолдау ретінде қарастырылмауы керек, өйткені ынтымақтастық мотивтері әртүрлі болды. Францияда нацистер үшін жұмыс істеген Карлинг (француз Гестапосы) мүшелерінің саны 30 000-нан 32 000-ға дейін жетті; олар неміс әріптестерінен айырмашылығы жоқ операцияларды жүргізді.

Нюрнберг сынақтары

1945 жылдың 14 қарашасы мен 1946 жылдың 3 қазаны аралығында одақтастар 22 ірі нацистік соғыс қылмыскері мен алты топты бейбітшілікке қарсы қылмыстар, соғыс қылмыстары және адамзатқа қарсы қылмыстар үшін соттау үшін Халықаралық әскери трибунал (ХӘТ) құрды. 22 адамның 19-ы сотталды, ал 12-і – Мартин Борман (жоқ кезде), Ханс Франк, Вильгельм Фрик, Герман Геринг, Альфред Йодль, Эрнст Кальтенбруннер, Вильгельм Кейтель, Иоахим фон Риббентроп, Альфред Розенберг, Фриц Заукель, Артур Сейсс-Инкварт, Юлиус Штрайхер – өлім жазасына кесілді. Үш – Уолтер Функ, Рудольф Гесс, Эрих Радер – өмір бойына сотталды, ал қалған төртеуі – Карл Дёниц, Константин фон Нейрат, Альберт Шпеер және Балдур фон Ширах – қысқа мерзімге сотталды. Тағы үш адам – Ханс Фрицше, Хьяльмар Шахт және Франц фон Папен – ақталды. Сол кезде Гестапо, СС-пен бірге, қылмыстық ұйым деп танылды. Алайда, Гестапо басшысы Генрих Мюллер соғыс аяғында жоғалып кеткендіктен сотталған жоқ. Аталған қылмыстарды жасауға қатысқан жоспарды немесе сөз байласуды әзірлеушілер, ұйымдастырушылар, тергеушілер және көмектесушілер осы жоспарды орындау барысында жасалған барлық әрекеттерге жауапты деп танылды. Айыпталушылардың мемлекет басшысы немесе жоғары лауазымдағы тұлға ретіндегі ресми мәртебесі оларды жауапкершіліктен босатпады немесе жазаларын жеңілдетпеді; сондай-ақ, айыпталушы жоғарыдан келген бұйрыққа бағынып әрекет еткені, жазаны жеңілдету үшін қарастырылса да, оны жауапкершіліктен босатпады. Кез келген топтың немесе ұйымның кез келген мүшесінің сотталуы кезінде ХӘТ-қа (адам айыпталған әрекетіне қатысты) оның жататын топ немесе ұйым қылмыстық ұйым деп жариялауға рұқсат берілді. Егер топ немесе ұйым қылмыстық деп танылса, кез келген қол қойған елдің құзыретті ұлттық органы осы ұйымға мүшелік үшін адамдарды сотқа тартуға құқылы болды, ұйымның қылмыстық сипаты дәлелденгені ескерілді. ХӘТ кейіннен үш топты айыптады: нацистік басшылық корпусы, СС (СД-мен қоса) және Гестапо. Гестапо мүшелері Герман Геринг, Эрнст Кальтенбруннер және Артур Сейсс-Инкварт жеке-жеке сотталды. Үш топ ұжымдық соғыс қылмыстарынан ақталғанымен, бұл олардың жеке мүшелерін денацификация бағдарламасы бойынша айыптаудан және жазалаудан босатпады. Алайда, сотталған үш топтың мүшелері Ұлыбритания, АҚШ, КСРО және Франция тарапынан ұсталды. Бұл топтар – нацистік партия мен үкімет басшылығы, неміс бас штабы және Жоғарғы Бас қолбасшылығы (OKW); Штурмбаттафлин (SA); Шутцштаффель (SS), Сейхенгендс (SD) қоса; және Гестапо – екі миллионнан астам мүшеден тұрады, олардың көптегені ұйымдар сотталғанда сотқа тартылуға жауапты болды.

Салдары

1997 жылы Кёльн қаласы бұрынғы Гестапоның аймақтық штабы – EL DE Haus – ғимаратын Гестапоның қызметін көрсетуге арналған мұражайға айналдырды. Соғыстан кейін АҚШ қарсыбарлау корпусы Лион Гестапосының бұрынғы басшысы Клаус Барбиді коммунизмге қарсы күресі үшін пайдаланды және оның Боливияға қашуына көмектесті.