Кіріспе
Неміс нацисі, СС-тің Бас экономикалық және әкімшілік басқармасының басшысы Освальд Людвиг Поль (; 30 маусым 1892 – 7 маусым 1951) – нацистік кезеңдегі неміс СС шенеунігі. СС-тің Бас экономикалық және әкімшілік басқармасының басшысы және нацистік концлагерлердің бас әкімшісі ретінде, ол Еуропалық еврейлерді геноцидке ұшыратудағы «Соңғы шешімнің» маңызды тұлғасы болды. Соғыстан кейін Поль жасырынған, 1946 жылы ұсталды. 1947 жылы Поль адамзатқа қарсы қылмыстар жасағаны үшін сотталып, өлім жазасына кесілді. Ол бірнеше рет шағымданудан кейін 1951 жылы дарға асылды.
Oswald Ludwig Pohl (; 30 June 1892 – 7 June 1951) was a German SS functionary during the Nazi era. As the head of the SS Main Economic and Administrative Office and the head administrator of the Nazi concentration camps, he was a key figure in the Final Solution, the genocide of the European Jews. After the war, Pohl went into hiding; he was apprehended in 1946. Pohl stood trial in 1947, was convicted of crimes against humanity, and sentenced to death. After repeatedly appealing his case, he was executed by hanging in 1951.
Ерте өмір және мансап
Освальд Поль 1892 жылғы 30 маусымда Дуйсбург Рурорт қаласында, темірші Герман Отто Эмиль Поль мен оның әйелі Аугуста Поль (қыз есімі Сейферт) отбасында дүниеге келді. Ол сегіз баланың бесіншісі болды. Оның ата-анасы қаржылық тұрақтылыққа ие болды, және ол классикалық грек және латын мәтіндерін оқыған Реалгимназияға оқуға түсті. Польдің өзі айтуынша, ол әрқашан ғылымды оқығысы келген, бірақ әкесінің оны тікелей университеттерге жіберуге шамасы жетпеді. 1912 жылы ол Императорлық Әскери-теңіз флотына қатарына қосылды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол Балтық теңізі аймағында және Фландрия жағалауында қызмет етті. Поль теңіз мектебінде оқыды және 1918 жылғы 1 сәуірде есеп айырушы болып тағайындалды. Сол жылдың 30 қазанында ол үйленді. Соғыс аяқталғаннан кейін Поль сауда мектебінде курстарға қатысып, Кильдегі Христиан Альбрехт университетінде заң және мемлекеттік теорияны оқуға түсті; алайда ол көп ұзамай университеттен шығып, Берлинде, Жоғарғы Силезияда және Рур бассейнінде жұмыс істейтін "Бригада Лёвенфельд" еріктілер корпусының есеп айырушысы болды. 1920 жылы, Лютвиц-Капп төңкерісіне қатысқан көптеген адамдар сияқты, ол Веймар Республикасының жаңа теңіз күштеріне, Рейхсмаринаға қабылданды. 1924 жылы Поль Свинөмүндэге ауыстырылды.
СС мансабы
Бір жылдан кейін, 1925 жылы, Поль SA қатарына қосылды, ал 1926 жылғы 22 ақпанда қайта құрылған нацистік партияға 30842 нөмірімен мүше болды. 1929 жылы шамасында Поль СС қатарына өтті. Поль 1932 жылы: «Мен ұлттық социализм пайда болмас бұрын-ақ ұлттық социалист болдым» деп мәлімдеді. Ол 1933 жылы Генрих Гиммлермен танысты, адмирал Вильгельм Канарис оны «энергиялы» офицер және «сергек нацист» деп сипаттағандықтан Гиммлердің назарына ілікті. Поль Кильдегі сырабақта алғашқы кездесулерінен кейін жас Гиммлерге өзін тез ұсынды. Германия теңіз күштерінде 500-ге жуық адамды басқарған болса да, сергек нацист ретінде Гиммлердің СС-інде офицерлік шен алу мүмкіндігін қуанышпен қабылдады. Поль Гиммлерге өмірінің соңына дейін қызмет ететінін уәде берді және «қаталдығымен» және «тыйымсыз адалдығымен» жылдам өркендеді. СС офицері болғаннан кейін, Поль жұмысты күшпен бастады, 20 жылдан астам әкімшілік тәжірибесін пайдаланды; ол СС есеп операцияларын табысты түрде стандартизациялады және кәсіби деңгейге жеткізді, тіпті ол қоғамдық тексеруден өте алды, бұл Гиммлердің СС-іне ұлттық агенттіктерден көбірек құрмет әкелді. Осының нәтижесінде Поль тез жаңа шен алды. Польдің күш-жігерінің арқасында қабілетті әкімшілік қызметкерлер жұмысқа алынып, концлагерлерге тағайындалды. Ақырында Поль СС рейхсфюрері штабының әкімшілік бөлімінің бастығы болып тағайындалды. Оның мансабы 1935 жылғы 1 маусымда Гиммлер оны SD Бас кеңсесінің және Раса және қоныстану кеңсесінің әкімшілік басшысы етіп тағайындаған кезде гүлдене берді. Польдің екі алдыңғы лауазымдағы қызметкері – Пол Вайкерт және Герхард Шнайдер – SS-ден ұрлық жасағаны үшін қуылды. Поль «Gesellschaft zur Förderung und Pflege deutscher Kulturdenkmäler» («Германияның мәдени ескерткіштерін сақтау және дамыту қоғамы») қорынын құрды, ол негізінен Вейвелсбургті қалпына келтіруге арналған, бұл ескі қамал Гиммлердің өтініші бойынша СС-тің мәдени және ғылыми штаб-пәтеріне айналдырылуы керек еді. Жақын арада «қоғам» Польдің СС әкімшілік кеңсесінің бір бөлігіне айналды. Поль 1935 жылы Рим-католик шіркеуінен шығып кетті.
Концлагерь әкімшісі және WVHA басшысы
Уақыт өте келе, Польдің жауапкершілігі концлагерь жүйесін қамти бастады, өйткені ол Дахаудағы лагерьдің жанында тұрып, оны кез-келген уақытта тексеріп отыратын. 1930-жылдардың ортасында концлагерьлер құрылған кезде, Поль мәжбүрлі еңбектің экономикалық әлеуетін мойындады. 1938 жылдың наурыз айында Австрияны аннексиялаудан кейін, сол кезде СС Бас басқармасының әкімшілік басшысы болған Поль, Гиммлермен бірге Маутхаузен қаласына барды. Онда СС басқаратын «Неміс жер және тас өңдеу корпорациясы» (DEST) тұтқындарды құл еңбекшілер ретінде пайдалана отырып, гранит қазуды бастау туралы шешім қабылданды. 1938 жылға қарай лагерьлер мен СС «Өлім басы» әскерлері үшін әкімшілік және қаржылық билік Польге берілді, бұл оны замандасы және әріптесі Теодор Эйкеге қарсы қойды, әсіресе әкімшілік, бюджет және құрылыс жобалары мәселелерінде. 1939 жылдың маусым айында Поль «Әкімшілік және экономика бас басқармасы» (VuWHA) және «Бюджет және құрылыс бас басқармасы» (Рейхтің Ішкі істер министрлігінің бөлігі) басшысы болды. Гиммлер былай мәлімдеді: «Осы мекемелердің (концентрациялық лагерьлердің) экономикалық мәселелерін қадағалау және оларды жұмысқа қолдану СС группенфюрер Польдің жауапкершілігінде». Ванзе конференциясынан бір күн бұрын, 1942 жылдың 19 қаңтарында Гиммлер Поль жауапты болған барлық кеңселерді біріктіріп, СС Бас экономикалық және әкімшілік басқармасын (WVHA) құрды. Польдің бұрыннан-ақ режимде маңызды тұлға болғандықтан, WVHA басшысы қызметі оның беделін одан әрі нығайтты. Ол Генрих Гиммлер мен Рейнхард Гейдрихтен кейін СС-дегі үшінші ең ықпалды тұлғаға айналды. Польдің позициясын түсіндіре келсек, тарихшы Хайнц Хёне былай жазды: «Төрт қуатты департамент Польдің қолын СС империясындағы билік тетіктеріне берік орналастырды: ол Waffen SS-тің бүкіл әкімшілігі мен жабдықтауын басқарды; ол 20 концентрациялық лагерь мен 165 еңбек лагерін бақылады; ол барлық СС және полиция құрылыс жобаларын басқарды; ол барлық СС экономикалық кәсіпорындарын басқарды». СС экономика бөлімінің басшысы ретінде Поль «Неміс өнеркәсіптік концерні» (GmbH) ұйымын басқаруға тағайындалды. Ол Гиммлердің СС-інің ірі бизнес мүдделерін біріктіру үшін құрылды, ол концлагерь тұтқындарының құл еңбегінен түскен пайданы алуға бағытталған. Польдің басшылығымен WVHA-ның назары бұрынғысынан көбірек қауіпсіздік пен қайта тәрбиелеуге аударылып, экономикалық мәселелерге көшті. Операцияларды біріктіру үшін Поль 1942 жылдың 13 наурызында концентрациялық лагерьлер инспекциясын WVHA-ға қосу туралы жариялады. Тұтқындарды еңбекке пайдалану туралы пікірін білдіре келе, Поль: «SS индустриясы жазаны тиімдірек (өнімдірек) орындауды ұйымдастыру және оны Рейхтің жалпы дамуына бейімдеу міндетіне ие» деп жазды. Көптеген тұтқындардың өлімге дейін жұмыс істеуі керек екеніне келісіп, Поль 1942 жылдың маусым мен қараша айлары аралығында концлагерьдегі 136 870 жаңа тұтқындардың 70 610-ы қайтыс болғаны туралы шағымданды. Бұл өлімдер лагерьдегі қару-жарақ зауыттарының өндірістік өндірісіне кедергі келтіріп отырғанын айтты. Экономикалық салаға билігін одан әрі кеңейте келе, Поль 1943 жылдың 12 наурызында «Шығыс аумақтар индустриясы» (Ostindustrie GmbH) директорлар кеңесінің төрағасы болып тағайындалды. Концлагерь тұтқындарын кеңейіп жатқан СС экономикасының өндірісі үшін пайдалану ниетіне қарамастан, Польдің рөлі де пайдалану және нәсілдік жоюдың идеологиялық талаптарымен байланысты болды. Мысалы, дәлелдер бойынша, Поль тұтқындарға көбірек тамақ беру жағында әкімшілік шағымдар болған кезде, Гросс Розен концентрациялық лагерінде аштықпен күресіп жатқан тұтқындарға рациондарды көбейтуге рұқсат беруден бас тартты. Тарихшы Майкл Тэд Алленнің айтуынша, «Польдің адамдары өздерін заманауи әкімшілер ретінде мақтан тұтты» және түрме күзетшілерімен жиі қақтығысты, олар тұтқындарды ұрып-соғу немесе өлтіру арқылы «өнімділікті төмендетті». Польдің басшылығымен СС-тің прагматикалық экономикалық мүдделері мен олардың фанатикалық нәсілшіл идеологиялық императивтері арасындағы қарама-қайшылық мақсаттарда татуластырылмайтын екі жақтылық пайда болды. Экономикалық мүддеден тыс, бірақ қоғамдық мүдделерге негізделген шақыруды орындау Польдің ойлануын қозғады, ол рейхс ішкі істер министрлігіне «Рейхсфюрер СС табысты корпорациялардың пайдасын басқалардың шығындарын жабу үшін басқаларға бағыттауды қалайды. Кейде бұл мақсаттар біздің корпорацияларды болашақтағы жылдар бойы шығынға ұшыратады» деп хат жазды. Осылайша, Поль СС компанияларына «идеологиялық себептерді» ұсынуға көмектесті. Басқа СС идеологтарымен бірге Поль СС-тің батыс капитализмінің жекелеген принциптерін жек көре отырып, өнеркәсіптік мүдделерге бағытталған экономикалық базаны құру арқылы наци революциясын жетекшілік етуін қалады. Осы процесте ол концлагерь тұтқындарын Рейхтің үлкен мүдделеріне қызмет ету үшін пайдалануды жоспарлады. Поль үшін бұл сондай-ақ «мәжбүрлі еңбекті толықтай тозу» дегенді білдірді. Поль 1944 жылға дейін концентрациялық лагерьтерді ұйымдастыруды, түрлі лагерьлерге тұтқындарды таратуды және құл еңбегі үшін тұтқындарды «жалдауды» қадағалады. Тұтқындарды пайдалану нацистердің «еңбек арқылы жою» принципіне негізделген. Адамдық материал процесте тиімді және толыққанды пайдаланылуы керек еді және бұрынғы Бухенвальд саяси тұтқыны және тарихшы Эуген Когон атап көрсеткендей, Поль әрбір лагерь жұмысшысынан максималды қаржылық құндылық алуға талап етті. Когон Поль тіпті олардың тамақ пен киімнің тозуын ескере отырып, ауылдық жалақы алушылар ретінде олардың құнын есептейтін бағалау кестелерін жасағанын айтады, олардың өлімінен кейін қалған бағалы заттардан (сағаттар, киім, ақша) түскен пайдасы (крематорий шығындарынан шегерілген) және олардың сүйектері мен күлін сатудан алынған кез келген шығындар. Нәтижесінде, орташа концентрациялық лагерь тұтқынының өмір сүру ұзақтығы тоғыз ай немесе одан аз болды және оның құны 1630 маркаға бағаланды. Осыған байланысты Поль еврейлердің тіс толықтарын, шаштарын, киімдерін, әшекейлерін және басқа да мүліктерін жинау жұмысын қадағалады. Бұл «жеңістер», концлагерь тұтқындарынан (көбінесе еврейлерден) алынған, мұқият тізімделді және WVHA белгілеген бағалармен сатылды. Польдің жоспарына сәйкес, Аушвиц, Люблин (Майданек) және Штутхоф концентрациялық лагерьлері «вертикалды интеграцияланған құрылыс және құрылыс материалдарымен жабдықтау кәсіпорнына» ыңғайласу үшін салынуы керек еді. СС құрылыс бастамаларын кеңейтуге түрткіс болған нәрсе – Гитлердің мегаломаниясы, атап айтқанда, Рейх кеңейген сайын алып неміс қалалары мен ескерткіштерін салу жоспарлары (жас архитектор Альберт Шпеер басқарды). Гиммлер де осы жоспарларға шабыттанды, бұл СС өндірісін кеңейтеді және «СС беделін арттырады». Фюрердің көрегендігін іске асыру жұмысын орындау үшін Поль, доктор Эмиль Мейердің көмегімен, «Шығыс неміс құрылыс материалдары» (Ost Deutsche Baustoffwerke GmbH; ODBS) және «Неміс ақсүйек жиһазы» (Deutsche Edelmöbel GmbH) құрды. Эмиль Мейер – Allgemeine SS офицері және Дрезднер Банкіндегі көрнекті тұлға. Поль Waffen SS-те «номиналды» шенді ұстағанмен, WVHA-ның SS-тің жауынгерлік құралымдарымен «тікелей байланысы» болған жоқ. Дегенмен, Поль өзінің міндеттерін орындағанда нацизмнің себептеріне және қағидаларына берілгендігін көрсетті және Рейхсфюрер СС белгілеген міндеттерді орындаудың маңыздылығын атап өтті. Осы міндеттерге Рейх қауіпсіздігіне қатысты полициялық міндеттер, концлагерьтерге қатысты...
Сот, айыптау және өлім жазасы
1945 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Поль алдымен Жоғарғы Баварияда, содан кейін Бременге жақын жерде жасырынды. Ол шаруаның кейпіне түсіп, 1946 жылы мамыр айында британ әскерлері тұтқындады және 1947 жылы 3 қарашада американдық әскери трибунал оны «Поль ісі» бойынша өлім жазасына кесті. Поль төртінші Нюрнберг процесінде басты айыпталушы болды; ол және оның серіктестері ол басқарған кезде SS WVHA басқаратын концлагерлерде жасалған қылмыстар үшін сотталды. Еврейлердің жаппай қырғынын білгенін жоққа шығармай, Поль өзін жай ғана орындаушы ретінде көрсетті, ал прокуратураны жек көру мен кек алу сезімімен жетекделген деп айыптады. Поль өлім жазасына бірнеше рет шағымданды. Нюрнберг процесі кезінде ол рим-католик діни қызметкеріне баруды бастады және католик дініне қайта оралды. Ресми түрде Поль ешқашан католик шіркеуінен шықпаған, бірақ 1935 жылдан бастап қасиетті миссаға қатысуын тоқтатқан. 1950 жылы оның қайтадан дінге келуі нәтижесінде «Кредо. Менің Құдайға жолым» («Credo. My way to God») кітабы жарық көрді, ол католик шіркеуінің рұқсатымен жарияланды. Поль 1951 жылы 7 маусымда түн ортасынан кейін Ландсберг түрмесінде асылды. Польдің соңғы сөздері: «Мен 30 жылдан астам әскери қызметте болдым. Мен әрқашан бұйрықтарды орындап, адалдыққа берілген антымды сақтадым. Мен дайынмын».