Кіріспе

Австриялық СС және Рейх қауіпсіздік бас кеңсесінің бастығы (1903–1946)

футболшы

Эрнст Кальтенбруннер (4 қазан 1903 – 16 қазан 1946) – нацистік кезеңде Австриялық СС-тің жоғары лауазымды шенеунігі және Холокосттың негізгі қылмыскері болды. 1942 жылы Рейнхард Гейдрихтің қазасынан кейін және Генрих Гиммлердің қысқа мерзімді басшылығынан кейін, Кальтенбруннер 1943 жылдың қаңтарынан бастап Еуропадағы Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғанға дейін Гестапо, Крипо және СД басқармаларын қамтитын Рейх қауіпсіздік бас кеңсесінің (РКБК) үшінші бастығы болды. Кальтенбруннер 1930 жылы нацистік партияға, ал 1931 жылы СС-ке қосылды, ал 1935 жылға қарай ол Австриялық СС-тің жетекшісі саналды. 1938 жылы ол Аншлюсқа көмектесті және Австриядағы СС және полиция күштеріне басшылық етуге тағайындалды. 1943 жылдың қаңтарында Кальтенбруннер РКБК бастығы болып тағайындалды, 1942 жылдың мамырында қаза тапқан Рейнхард Гейдрихтің орнын басты. Өте жақтас антисемит болған Кальтенбруннер оның басшылығымен күшейген Холокост пен нацистік геноцидті ұйымдастыруда шешуші рөл атқарды. Ол кең ауқымды жойқындыққа, оккупацияланған аумақтардағы қарсылық қозғалыстарын басуға, көптеп тұтқындауларға, депортацияларға және атылуларға қатысқан қауіпсіздік және құқық қорғау органдарының үйлестірілуін қадағалады. Нюрнберг процесінде сотқа тартылған СС-тің ең жоғары ранкті мүшесі болды (Гиммлер 1945 жылдың мамырында өзіне-өзі қол жұмсады), онда ол соғыс қылмыстары мен адамзатқа қарсы қылмыстар жасағаны үшін кінәлі деп танылды. Кальтенбруннер өлім жазасына кесіліп, 1946 жылдың 16 қазанында асылып өлтірілді.

Жеке өмір

Кальтенбруннер Австрияның Рид-им-Инкрейс қаласында заңгердің ұлы болып дүниеге келді, балалық шағы мен бастауыш білімін Раабта өткізді, кейін Линцтегі Реалгимназияда оқыды. Ұлтшыл отбасында өскен ол, Еуропа еврейлеріне қарсы нацистердің «Соңғы шешімін» іске асыруда маңызды рөл атқарған әйгілі SS офицері Адольф Эйхманмен бала кезінен таныс болды. Гимназияны бітірген соң, 1926 жылы Грац университетінде заң ғылымдарының докторы дәрежесін алды. Кальтенбруннер Линцте жеке заң кеңсесін ашуға дейін бір жыл Зальцбургтегі заң фирмасында жұмыс істеді. Студенттік кезіндегі дуэльден болған терең жаралары бар екендігі айтылады, бірақ кейбір дереккөздер оларды автокөлік апатынан деп санайды. 1934 жылдың 14 қаңтарында Кальтенбруннер нацистік партияның мүшесі болған Элизабет Эдерге (20 қазан 1908 – 20 мамыр 2002) үйленді, олардың үш баласы болды. Некеден туған балаларынан басқа, Кальтенбруннердің Гизела Графин фон Вестарппен (27 маусым 1920 – 2 маусым 1983) ұзақ жылдар бойы болған байланысынан Урсула және Вольфганг есімді егіздері (1945 ж.т.) дүниеге келді. Барлық балалары соғыстан аман қалды.

СС мансабы

1930 жылдың 18 қазанында Кальтенбруннер 300179 нөмірімен нацистік партияға қосылды. 1931 жылы ол Жоғарғы Австриядағы нацистік партияның аудандық спикері (Bezirksredner) болды. Кальтенбруннер 1931 жылдың 31 тамызында СС-ке кірді, оның СС нөмірі 13,039 болды. 1929 жылдан бастап нацистік партияның заңгерлік кеңесшісі (Rechtsberater) қызметін атқарды, ал 1932 жылдан бастап SS бөлімі VIII (Abschnitt VIII) үшін де осы лауазымды иеленді. Сол жылы ол әкесінің заң кеңсесінде жұмыс істей бастады, ал 1933 жылы Линцтегі Ұлттық-социалистік заңгерлер лигасының басшысы болды. 1934 жылдың қаңтарында Кальтенбруннер басқа нацистермен бірге Энгельберт Доллфусс үкіметінің құдалығы үшін Кайзерштейнбрук тұтқын лагеріне қамалды. Ол жерде ол аштық ереуіл ұйымдастырды, нәтижесінде үкімет 490 партия мүшесін босатуға мәжбүр болды. 1935 жылы ол мемлекеттік қаскөйлік жасады деген күдікпен қайтадан түрмеге қамалды. Бұл айыптан бас тартылды, бірақ ол құдалық жасағаны үшін алты айға бас бостандығынан айырылды және заңгерлік практикасын жүргізуге лицензиясын жоғалтты. 1935 жылдың ортасынан бастап Кальтенбруннер Линцтегі заңсыз SS бөлімі VIII-ге (Abschnitt VIII) жетекшілік етті және Австрия СС-інің жетекшісі саналды. Генрих Гиммлер, Рейнхард Гейдрих және Хайнц Йостқа жаңа ақпарат жеткізу үшін Кальтенбруннер Баварияға бірнеше рет сапар шекті. Ол пойызға және Пассауға бағытталған кемеге жасырынып, содан кейін австриялық әріптестеріне ақша және тапсырыстармен оралды. 1937 жылы Кальтенбруннерді Австрия билігі Oberösterreich-дегі заңсыз нацистік партия ұйымын басқарды деген айыппен қайтадан тұтқындады. Ол қыркүйек айында босатылды. Герман Герингтің бұйрығымен Кальтенбруннер Германиямен Аншлюсқа (13 наурыз 1938 жыл) қол жеткізуге көмектесті, сондай-ақ 1938 жылдың 11-13 наурызындағы Сейсс-Инкварт кабинетінде қоғамдық қауіпсіздік жөніндегі мемлекеттік хатшы лауазымына тағайындалды. Гиммлердің көлеңкедегі бақылауымен Кальтенбруннер Австрия СС-ін басқарды, бұл Австрия халқын «үйлестіру» және басқару міндетінің бір бөлігі болды – бұл Австрия қоғамының барлық салаларын нацизациялауды білдірді. 1938 жылдың 21 наурызында ол SS бригада фюреріне (Brigadeführer) көтерілді. 1938 жылдың 10 сәуірінен 1945 жылдың 8 мамырына дейін Германия Рейхстагының депутаты болды. Осы іс-әрекеттердің барысында ол Линцке жақын орналасқан Маутхаузен-Гузен концлагерін құруға көмектесті. Маутхаузен Аншлюснен кейін Австрияда ашылған алғашқы нацистік концлагері болды. 1938 жылдың 11 қыркүйегінде Кальтенбруннер SS Gruppenführer шеніне (неміс армиясындағы генерал-лейтенантқа тең) көтерілді, сонымен бірге SS Oberabschnitt Österreich (1938 жылдың қараша айында SS Oberabschnitt Donau болып қайта аталды) фюрері лауазымын атқарды. Сондай-ақ 1938 жылы ол Oberabschnitt Donau үшін жоғары СС және полиция басшысы (Höherer SS und Polizeiführer; HSSPF) болып тағайындалды, ол Австриядағы негізгі СС басқару органы болды (ол 1943 жылдың 30 қаңтарына дейін осы лауазымды атқарды).

Екінші дүниежүзілік соғыс

1940 жылдың маусым айында Кальтенбруннер Вена полициясының бастығы болып тағайындалды және бұл қосымша лауазымды бір жылдай атқарды. 1940 жылдың шілдесінде ол Waffen SS резервінде SS Untersturmführer шеніне кірді. Көптеген ресми міндеттерімен қатар, Кальтенбруннер Австрия бойынша, оңтүстік-шығысқа қарай кеңейе түскен барлау желісін құрды, бұл 1943 жылдың қаңтарында оны Рейх қауіпсіздік бас басқармасының (РСХА) басшысы етіп тағайындауға Гиммлердің назарына іліктірді. RSHA құрамына SiPo (Sicherheitspolizei; Гестапо мен Крипо күштерінің біріктірілген құрамы) және SD (Sicherheitsdienst, Қауіпсіздік қызметі) кірді. Кальтенбруннер 1942 жылдың маусымында қаза тапқан Гейдрихтің орнын басты. Кальтенбруннер осы лауазымда Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғанға дейін қызмет етті. Кальтенбруннерді көбісі танымады, ал тағайындалғаннан кейін Гиммлер СС жеке құрамы және экономикалық мәселелерге жауапкершілікті РСХА-дан СС Бас экономикалық және әкімшілік басқармасына ауыстырды. Дегенмен, Кальтенбруннер 21 маусымда СС Obergruppenführer und General der Polizei шеніне көтерілді. Ол сондай-ақ Гейдрихтің орнын басып, Халықаралық қылмыстық полиция комиссиясының (ICPC) президенті болды (1943-1945 жылдары қызмет етті). Достас елдердің бомбалау науқанынан туындаған ішкі майданның күйреуінен қорқып, ел ішінде тағы бір "арқадан шабуыл" болуы мүмкін деп алаңдаған Кальтенбруннер Германиядағы нацистік билікті дереу нығайтты. Тарихшы Энтони Ридтің айтуынша, Кальтенбруннердің РСХА басшысы қызметіне тағайындалуы басқа да мүмкін үміткерлерді ескерсек, таңқаларлық болды, мысалы Гестапо басшысы Генрих Мюллер немесе SD шетелдік барлау басшысы Вальтер Шеленберг. Тарихшы Ричард Грунбергер сонымен қатар RSHA басшылығына болашақ неміс ішкі істер министрі Вильгельм Штукартты да әлеуетті кандидат ретінде атады; алайда, ол Кальтенбруннердің салыстырмалы түрде "жаңа келген" болғандықтан таңдалған болуы мүмкін екенін айтады, өйткені ол Гиммлердің қолында "ыңғайлырақ" болады деп күтілді. Режимдегі көптеген идеологиялық фанаттар сияқты Кальтенбруннер де антисемит болды. Бұрынғы СС штурмбаннфюрері Ханс Георг Майердің айтуынша, Кальтенбруннер 1940 жылдың желтоқсан айында Гитлер, Геббельс, Гиммлер және Гейдрих арасында өткен кездесуде ауыр физикалық жұмысқа қабілетсіз барлық еврейлерді газбен өлтіру туралы шешім қабылданды. Кальтенбруннердің басшылығымен еврейлерге қарсы геноцид қарқыны күшейді, өйткені "жою процесін жеделдету және Рейхтің өзінде де, оккупацияланған елдерде де еврейлердің шоғырлануын мүмкіндігінше тезірек тоқтату қажет болды". Кальтенбруннер концлагерьдегі жағдай туралы үнемі хабардар болып, РСХА-дағы кеңсесінде мерзімді есептер алды. Ұлы Рейхтегі гомосексуализммен күресу үшін Кальтенбруннер 1943 жылдың шілдесінде Әділет министрлігінен осы қылмыс үшін кінәлі деп табылғандарды міндетті түрде кастрациялау туралы жарлық шығаруды талап етті. Бұл ұсыныс қабылданбағанымен, ол әскерге гомосексуалдарды соттауға қатысты 6000-ға жуық істі қайта қарауға мүмкіндік берді. 1943 жылдың жазында Кальтенбруннер Маутхаузен-Гузен концлагеріне екінші рет сапар шекті. Ол сол жерде болған кезде Кальтенбруннерге өлтірудің үш әдісін көрсету үшін 15 тұтқын таңдалды: мойнына оқ тигізу, асылу және газбен өлтіру. Қиындықтар көрсетілгеннен кейін Кальтенбруннер крематорийді, содан кейін карьерді тексерді. 1943 жылдың қазан айында ол Римдегі неміс полициясы мен қауіпсіздік қызметінің басшысы Герберт Капплерге "Италиядағы еврейлерді жою" "жалпы қауіпсіздік" үшін "ерекше маңызды" екенін айтты. Төрт күннен кейін Капплердің СС және полиция бөлімдері еврейлерді жинап, пойызбен Аушвиц концлагеріне депортациялай бастады. 1944 жылы Гитлер Хорватияны нацистік Германиямен тығыз интеграциялауға адмирал Хортиді күшпен итермелеп бағындыру процесінде Зальцбургқа жақын Клессхайм сарайында өткен кездесуде Кальтенбруннер келіссөздерге қатысып, келіссөздер аяқталғаннан кейін Хортиді шығарып салды. Хорти мен Кальтенбруннерді Венгрияға оралғанда ертіп бара жатқан Адольф Эйхман өзімен бірге Венгрияның 750 000 еврейін жинап, депортациялау процесін бастау үшін арнайы Einsatzkommando бөлімін алып келді. Оның 1,94 метрлік (6'4½") бойы, бетіндегі жаралар мен шаршаңқы мінезінің арқасында оны тіпті Гиммлер де қорқатын болды. Кальтенбруннер Отто Скорценидің ұзақ жылдардан бергі досы болды және оны көптеген құпия тапсырмаларға ұсынды, бұл Скорцениге Гитлердің сүйікті агенттерінің бірі болуға мүмкіндік берді. Кальтенбруннер сонымен қатар 1943 жылы Тегеранда Сталин, Черчилль және Рузвельтті өлтіру жоспары болған "Ұзақ секіру" операциясын басқарды деген күдік туды. 1944 жылдың 20 шілдесінде Гитлердің өміріне жасалған қастандықтан кейін Кальтенбруннер Гитлердің Шығыс Пруссиядағы Волфсшанце (Қасқыр қамалы) соғыс штабына шақырылды, қастандық жоспарлағандарды анықтау үшін тергеуді бастау үшін. Әскери төңкеріс жасауға тырысқандары анықталғаннан кейін Гиммлер мен Кальтенбруннер сақтықпен әрекет етуге мәжбүр болды, өйткені әскерилер Гестапоның немесе SD-нің қарауында болған жоқ. Қастандық сәтсіз аяқталғаннан кейін, қастандық жасаушылар тез анықталды. Шамамен 5000 адам атқыланды, ал тағы көптеген адамдар концлагерьлерге жіберілді. Тарихшы Хайнц Хёне Кальтенбруннерді Гитлерге адал жақтастардың қатарына қосты және оны "соңғы тамшыға дейін" адал болған деп сипаттады. 1944 жылдың қазан айындағы SD-нің әскерилердегі нашар көңіл-күй туралы баяндамалары Кальтенбруннерді РСХА-ны әскери сот отырыстарына қатыстыруға шақырды, бірақ Гиммлер бұл ұсынысты қабылдамады, өйткені Вермахт (әскери) ісіне араласу қауіпті деп ойлады. 1944 жылдың желтоқсан айында Кальтенбруннерге Waffen SS генерал-полковнигі шені берілді. 1944 жылдың 15 қарашасында ол Соғыс еңбегі үшін Мырзалық айқышпен (Қылышпен) орденмен марапатталды. Сонымен қатар, ол NSDAP алтын партия белгісімен және Blutorden (Қан орденімен) марапатталды. РСХА басшысы ретіндегі өкілеттігін пайдалана отырып, Кальтенбруннер 1945 жылдың 6 ақпанында полиция қызметкерлеріне сот қарауысыз, өз қалауынша "сенімсіз" адамдарды атуға рұқсат беретін жарлық шығарды. 1945 жылдың 12 наурызында Кальтенбруннер мен Халықаралық Қызыл Крест комитетінің президенті (1945-48) Карл Якоб Буркхардт Ворарльбергте кездесті. Бір айдан астам уақыт өткен соң Гиммлерге SS Obergruppenführer (генерал) Карл Вольф Италияның капитуляциясы үшін одақтастармен келісімдер жүргізіп жатқаны туралы хабарланды. Гиммлер сұрағанда Вольф Гитлердің бұйрығымен әрекет етіп, одақтастарды бірін-біріне қарсы қоюға тырысқанын түсіндірді. Гиммлер оған сенді, бірақ Кальтенбруннер сенбеді және Гиммлерге оның ақпараты бойынша Вольф Милан кардиналы Шустермен де келісімдер жүргізіп, оккупацияланған Италияны одақтастарға тапсыруға дайын екенін айтты. Гиммлер ашумен бұл айыптамаларды қайталады; Вольф намыстанып, Гиммлерді бұл мәлімдемелерді Гитлерге ұсынуға шақырды. Вольфтің талаптарынан қорқып, Гиммлер бас тартты және Гитлер Вольфті Италиядағы одақтастарды бұзуды жалғастыру үшін қайтадан жіберді. 1945 жылдың 18 сәуірінде, соғыс аяқталуға үш апта қалғанда, Гиммлер Кальтенбруннерді Оңтүстік Еуропадағы қалған неміс күштерінің бас қолбасшысы етіп тағайындады. Кальтенбруннер соғыстан кейін саботаж жасау үшін аймақта және Германияда ұяшықтар құруға тырысты, бірақ көп нәтижеге жете алмады. Гитлер 1945 жылдың 20 сәуірінде Берлиндегі жер асты Фюрербункерінен шығып, өзінің батылдығы үшін Гитлер жасөспірімдеріне медальдар тақты. Кальтенбруннер осы шараға қатысқандардың бірі болды, бірақ соңғы сағаттар жеткенін түсініп, Берлинден қашып кетті.

Тұтқындау

1945 жылдың 12 мамырында Кальтенбруннер өзінің адъютанты Артур Шейдлермен және екі СС күзетшісімен бірге Аустрияның Альтаусзее қаласына жақын орналасқан Тотес-Гебирге тауларының ең биік жеріндегі шалғайдағы үйіште АҚШ-тың үшінші армиясының 80-ші жаяу әскер дивизиясы ұйымдастырған іздеу тобымен ұсталды. Алтаусзее қаласының бургомистрінің көмекшісі Иоганн Брандауерден олардың жалған құжаттарымен үйіште жасырынып отырғаны туралы ақпарат алынған. Бұл ақпаратты бес күн бұрын Алтаусзее тау сақшысының куәгерлік көрсетуі де растады. АҚШ армиясының қарсы барлау корпусының арнайы агенты Роберт Э. Маттесон Брандауер, төрт бұрынғы вермахт солдаты және АҚШ солдатының тобынан құралған патрульді ұйымдастырып, басқарды. Топ үйішке жету үшін алты сағат бойы қараңғыда таулы және мұздық жерлерді басып өтті. Ұзақ соққан қақтығыстан кейін, төртеуі де үйіштен шығып, оқ атусыз басылды. Кальтенбруннер өзін дәрігер деп таныстырып, жалған есім берді. Бірақ қалаға оралғанда оның соңғы сүйіктісі, графиня Жизела фон Вестарп, және оның адъютанты Артур Шейдлердің әйелі (Ирис) оларды алып келе жатқанда көріп қалды; әйелдер екеуіне де дауыс қойып, құшақтады. Осы әрекеттің нәтижесінде олар американдық әскерлермен сәйкестендіріліп, тұтқындалды. 2001 жылы Эрнст Кальтенбруннердің жеке нацилік мөрі, оның жеке басын жасыру үшін лақтырып тастағаннан кейін 56 жыл өткен соң, Австрияның Штирия аймағындағы Альпілік көлден табылды. Мөрді демалыста болған голландиялық азамат тапқан. Мөрге "Chef der Sicherheitspolizei und des SD" (Қауіпсіздік полициясы мен SD бастығы) деген сөздер қашалған. Сарапшылар мөрді зерттеді және ол 1945 жылдың мамыр айында, Еуропа соғысының соңғы күндерінде тасталды деген қорытындыға келді.

Нюрнберг сынақтары

Нюрнберг процесінде Кальтенбруннерге бейбітшілікке қарсы қылмыстар жасау, соғыс қылмыстары және адамзатқа қарсы қылмыстар жасау айыптары тағылды. СС генералы және РСХА басшысы ретінде оның қарауында болған аймақтарға байланысты, ол бейбітшілікке қарсы қылмыстардан ақталды, бірақ соғыс қылмыстары мен адамзатқа қарсы қылмыстар үшін жауапты деп танылды. Нюрнберг процесінің бастапқы кезеңдерінде Кальтенбруннер екі рет субарахноидты геморрагиядан зардап шегіп, бірнеше апталық емдеуді қажет еткендіктен қатыса алмады. Денсаулығы жақсарғаннан кейін, трибунал оның кешірім сұрағын қабылдамады. Әскери госпитальдан шыққан соң, ол өзіне тағылған айыптарды мойындамады. Кальтенбруннер өзінің қолы қойылған барлық жарлықтар мен заңды құжаттардың «резеңке мөрмен» бекітілгенін және оларды оның адъютанттары толтырғанын айтты. Ол сондай-ақ Гестапо басшысы Генрих Мюллер көптеген даулы құжаттарға заңсыз түрде қол қойғанын мәлімдеді. Кальтенбруннер өзінің қорғанында РСХА басшысы лауазымының тек теориялық болғанын және ол тыңшылық және барлау мәселелерімен ғана айналысқанын айтты. Ол Гиммлердің, өзінің жоғары тұрған офицері ретінде, РСХА басшысы болған кезінде жасалған қиянаттарға жауапты екенін мәлімдеді. Кальтенбруннер 1943 жылға дейін «Соңғы шешім» туралы ештеңе білмегенін және еврейлерге жасалған зұлымдыққа қарсы Гиммлер мен Гитлерге наразылық білдіргенін айтты. Кальтенбруннердің бас тартуларының арасында Комиссарлар бұйрығы туралы ештеңе білмейтіні және құжаттамаға қарамастан, Маутхаузен концлагеріне ешқашан бармағаны туралы мәлімдемелер де болды. Бір сәтте Кальтенбруннер тіпті «Соңғы шешімді» тоқтатуға өзінің жауапты екенін айтуға дейін барды. Оның бұл мәлімдемесіне залдан күлкі естілді.

Сотталу және өлім жазасы

1946 жылы 30 қыркүйекте Халықаралық әскери трибунал (ХӘТ) Кальтенбруннерді бейбітшілікке қарсы қылмыстардан кінәлі емес деп тапты, бірақ соғыс қылмыстары мен адамзатқа қарсы қылмыстарда кінәлі деп үкім шығарды (үшінші және төртінші тармақтар). 1946 жылы 1 қазанда ХӘТ оны асып өлтіруге үкім берді. Кальтенбруннер 1946 жылы 16 қазанда Нюрнбергте шамамен сағат 1:15-те атқыланды. Оның денесі, тағы тоғыз өлім жазасын алғандардың денелері сияқты, сондай-ақ Герман Герингтің денесі (ол күні бұрын өзін-өзі өлтірген) Мюнхендегі Шығыс зиратында өртеліп, күлі Исар өзенінің саласына шашылды.