Бам қамалы: Әлемдегі ең ірі саман үйіндісі

Кіріспе

Бамның ежелгі бекінісі және әлемдегі ең үлкен саздан жасалған ғимарат.

Иранның оңтүстік-шығысындағы Керман провинциясындағы Бам қаласында орналасқан Арг-е Бам (ارگ بم) әлемдегі ең үлкен саздан жасалған ғимарат. Бұл ғимараттың өзі цитадельді қамтитын үлкен бекініс болған, бірақ цитадель қираған жерлерге басымдық танытқандықтан, бүкіл бекініс қазір Бам цитаделі деп аталады. ЮНЕСКО-ның "Бам және оның мәдени ландшафты" деген атаумен Бүкіләлемдік мұралар тізіміне енген бұл нысанды кем дегенде Ахеменидтер империясының (б.з.д. VI-IV ғасырлар) дәуіріне дейін табуға болады. Цитадель VII-XI ғасырларда Жібек жолы және басқа да маңызды сауда жолдарының тоғысқан жері ретінде, сондай-ақ жібек және мақта маталарын өндіруші ретінде маңызға ие болды. 2003 жылдың 26 желтоқсанында болған жер сілкінісі салдарынан цитадель Бам қаласының және оның төңірегінің көп бөлігімен бірге дерлік толығымен қирады. Жер сілкінісінен кейін бірнеше күн өткен соң Иран президенті Мохаммад Хатами цитадельді қайта жаңартуға уәде берді.

Тарих

Бам цитаделінің ғимараттарының нақты археологиялық мерзімі анықталмаған. Парфян билігі тұсында қамал кеңейтіліп, Арг-е Бам, яғни Бам цитаделіне айналды. "Бам және Ирандағы қала құрылысы мен жоспарлаудың қысқаша тарихы" атты салыстырмалы зерттеу Бам қаласының негізгі ядросы мен әкімшілік бөлімі парфян дәуірінде салынғанын көрсетті. Сасанидтер кезінде қала Ардешир Бабакан тарапынан басып алынды. 224 және 637 жылдар аралығында жаңа бекіністер мен қабырғалар салынды.

Цитадельдің дизайны мен архитектурасы

Цитадель қорғанысты қаланың орталығында, ең кең көрінісі бар жерде, қауіпсіздік мақсатында орналасқан. Барлық ғимараттар қабықтан жасалған кірпіштерден, яғни кептірілген кірпіштен салынған. 2003 жылғы жер сілкінісіне дейін Бам цитаделі, әлемдегі ең ірі кептірілген кірпіштен тұрғызылған құрылыс болған. 1976 жылы цитадель Валерио Зурлинидің "Татар шөлі" фильмін түсіру үшін басты локация ретінде қолданылды.

Цитадельдің сипаттамасы

Цитадель төрт негізгі бөлімнен тұрады: тұрғын аймақ, ат қорасы, әскер казармасы және губернатордың резиденциясы. Арге-Бамның 38 күзет мұнарасы және төрт кіреберіс қақпасы болған. Сыртқы қорғаныс қабырғасы суарнамен қоршалған. Үкіметтік жайлар тасты төбеде, екі қабырғамен қоршалған күйде орналасқан. Ең танымал құрылыстар – базар, Жұма мешіті, Мирза Нәим кешені және Мир үйі.

Өлшемі

Бам цитаделінің ауданы жақын орналасқан Раен қамалынан гөрі үлкен, шамамен және алып қабырғалармен қоршалған, олардың биіктігі метр, ал ұзындығы метр.

2003 жылғы жер сілкінісі

2003 жылдың 26 желтоқсанында таңғы сағат 5:26-да Бам қаласын күшті жер сілкінісі шалды. АҚШ Геологиялық қызметі оның магнитудасын Рихтер шкаласы бойынша 6,6 балл деп бағалады. Сондай-ақ, оның тік үдеуі 1G-қа тең болды. Осы кезде Бам ауданында шамамен 142 000 адам тұрды. Өте құрылыс-бұзушы жер сілкінісі салдарынан шамамен 26 200 адам қаза тапты, мыңдаған адамдар жарақат алды және 75 000-нан астам адам үйсіз қалды. Ғимараттардың шамамен 70%-ы қирады. Жер сілкінісінің күші зор болды, себебі оның гипоцентрі Бам қаласының астында, шамамен 7 км тереңдікте орналасқан. Бам ауданы бірнеше жарылымдардан тұратын жер асты негізіне ие. Басты жарылым, Бам жарылымы деп аталатын, өте ұзақ уақыт бойы белсенді болмаған. Жер сілкінісі Бамның оңтүстік бөлігінде болғанымен, толқындардың көлденең қозғалысының бағыты негізінен Шығыс-Батысқа қарай бағытталған және Бамнан шамамен 3 км шығысқа қарай орналасқан басты жарылымның бағытына перпендикуляр болды. Бам жарылымы жер сілкінісінің энергиясын солтүстік-оңтүстік бағытына шоғырландырған сияқты, бірақ сонымен бірге, ол бумеранг немесе күшейткіш рөлінде әрекет етіп, энергияны шығыс-батыс бағытына кері қайтарды. Бұл әртүрлі участаларда байқалды, мұнда көбінесе қираған ғимараттардың басты осьтері солтүстік-оңтүстікке бағытталған (Арге Бам, Бам және Бамның шығысындағы ауылдар). Сондықтан олар шығыстан (Бам) немесе батыстан (Бамнан шығысқа қарай орналасқан ауылдар) келген және оларға перпендикуляр келген толқындарға қарсы тұра алмады. Басты осьтері шығыс-батыс бағыттағы ғимараттар сейсмикалық толқындардың бағытымен бірдей болды және олар жақсырақ қарсылық көрсетті; олардың кейбір бөліктері зақымдалды, бірақ толығымен қираған жоқ. Олар сондай-ақ, жер қозғалысы қабырға жазықтығы бағытында болған кезде, типтік серпілістік жарықтарды көрсетті. Ұзақ жылдар бойы күтiлiп, қайта жаңартылған немесе кеңейтілген құрылыстар, сақталмаған, өзгертілмеген немесе қалпына келтірілмеген ежелгі құрылыстарға қарағанда нашаррақ жағдайға түсті. Осы қызықты құбылысты ХХ ғасырдың соңында жартылай немесе толығымен нығайтылған және қалпына келтірілген құрылыстарда да байқауға болады.

On 26 December 2003, at 5:26 am, Bam was struck by a major earthquake. The United States Geological Survey estimated its magnitude at 6.6, on the Richter scale. It also had a vertical acceleration of 1G. About 142,000 people were living in the Bam area, at the time. The extremely destructive quake killed about 26,200, injured thousands, and left more than 75,000 homeless. Approximately 70% of the buildings were destroyed. The earthquake was wrenching because its hypocenter was located just below the city of Bam, around 7 km deep. The Bam area has an underground base consisting of a series of faults. The main one, called Bam Fault, had been inactive for a very long time. Though the earthquake was on the southern part of Bam, the main direction of the horizontal motion of the waves was East West and was perpendicular to the direction of the main fault located around 3 km East of Bam. It seems that the Bam Fault channeled the energy of the earthquake in its direction, North South, but at the same time, it acted like a boomerang or amplifier by sending back the energy on an East West direction. This was noted on the various sites where buildings which were mostly ruined had their main axis oriented North South (Arg e Bam, Bam and the villages on the East of Bam). Therefore, they could not withstand the waves coming from the East (Bam) or West (villages east of Bam) and perpendicular to them. Buildings that had their main axis oriented East West were in the same direction of the seismic waves and they responded much better; some of their parts were damaged, but they were not totally ruined. They also presented the typical shear cracks when the ground motion is in the direction of the wall plane. The structures that had been maintained and repeatedly modified or expanded over time fared much worse than did the ancient structures that had not been maintained, modified, or restored. The same intriguing phenomenon could be observed on the structures partially or entirely strengthened and restored during the late 20th century.

Жер сілкінісінің салдары

Цитадель, оның ішінде губернатордың резиденциясы, басты мұнара, Шахар Фасл (Төрт маусым) мұнарасы және хамам, әсіресе төбеде орналасқандықтан, дерлік толығымен қирады. Тасты төбе жер сілкінісінің күшін шоғырландырды. Бұған қоса, ғимараттардың іргетастары біртекті емес жерге, яғни тас пен топырақ араластырылған құрылысқа сүйенгендіктен құлады. Жер сілкінісі кезінде топырақ жылды. Қаланың қамалдың түбіндегі бөлігі, әсіресе бұрын қалпына келтірілген жерлері, жайпайы болды. Көптеген күмбезді шатырлар жарылып немесе ауыр зақымдалды. Жер сілкінісі алдында Конариха ауданында ешқандай жөндеу жұмыстары жүргізілмеген. Ол бұрыннан қираған еді, тек бірнеше құрылыстар, эрозияға ұшыраған күмбездер мен қабақшалар қалған. Қарапайым тілмен айтқанда, бұл бөлік, қалпына келтірілген бөліктен гөрі аз зақымдалды, бірақ барлық қоршау қабырғалары құлады. Тек бірнеше қабырғалар құлап, бұзылған күмбезді шатырлардың қалдықтары түсті. Арге Бамнан кейін орналасқан зороастрий ғибадатханасы мен Арге Бамнан 2 км солтүстікке қарай орналасқан Хале Дохтар цитаделі де қалпына келтірілмеген. Жер сілкінісінен бұрын олар қатты қираған еді, ал жер сілкінісі оларды Арге Бам сияқты көп зақымдамады. Хале Дохтар цитаделінде жер сілкінісі алдында күмбезді шатырлар көп қалмаған. Басты зақым мұнараға және бұрын құлаған күмбездер мен қабақшалардың қалдықтарына тиді. Хале Дохтар цитаделі Сасанид дәуіріне дейін салынған, және Арге Бамнан көне деп саналады. Арге Бамнан шығысқа қарай үш километрде жазғы павильон, Кушк Рахим Абад және ескі кербенсарай орналасқан. Екеуі де жер сілкінісінен одан әрі зақымдаған жоқ. Жазғы павильон жер сілкінісі алдында қираған еді. Ескі кербенсарай көп бұрын тасталып кеткен, оның бір бөлігі бұрыннан құлаған. Шындығында, жер сілкінісі Арге Бам, Бам және шығыстағы ауылдардағы жағдаймен салыстырғанда, бұл кербенсарайға өте аз зиян келтірді. Бұл аймақтағы орташа сапамен салыстырғанда, оның құрылысы жақсы жасалғандықтан осылай болды.

The citadel, including the governor’s residence, the main tower, the Chahar Fasl (Four Seasons) turret, and the hammam, were nearly totally destroyed, especially because of their location on top of the hill. The rocky hill concentrated the energy of the earthquake. In addition, these buildings collapsed because their foundations were resting on inhomogeneous ground, made of rocks and earth filling. The earth filling slipped with the ground motion. The city at the foot of the castle was nearly flattened, especially the parts that previously had been restored. Most of the vaulted roofs were cracked or severely damaged. No restoration had been undertaken for the Konariha quarter, before the earthquake. It was already severely ruined, and there were just a few structures left, of eroded vaults and domes. Paradoxically, this part of the city had less damage than the part which had been restored, though the ramparts all around collapsed. Only a few walls collapsed and some remnants, of already broken vaulted roofs, fell down. No restoration had been undertaken either for the Zoroastrian temple, just behind Arg e Bam, or the Khale Dokhtar citadel, 2 km North of Arg e Bam. Before the earthquake, they already were severely ruined and the earthquake did not damage them, as much as the restored city of Arg e Bam. The Khale Dokhtar citadel did not have many vaulted roofs left, before the earthquake. The main damage was a tower, and some additional debris from previously collapsed vaults and domes. The Khale Dokhtar citadel can be traced back to the Sassanid Period, and is believed to be older than Arg e Bam. Three kilometers east of Arg e Bam are the Summer Pavilion, Kushk Rahim Abad, and an old caravanserai. Both were not damaged further by the earthquake. The summer pavilion was already severely ruined before the earthquake. The old caravanserai had been abandoned long ago, and some of its parts had previously collapsed. In fact, the earthquake damaged this caravanserai very little, compared to the average situation in Arg e Bam, Bam, and the villages further east. The reason seemed that it was well built with sound details, compared to the average building quality of the area.