Кіріспе
Тітіркендіргіш салфетка дерматиті (ТДД, сондай-ақ салфетка бөртпесі немесе қызуы деп те аталады) – салфетка (британдық және австралиялық ағылшын тілінде "салфетка") аймағындағы тері бөртпесін сипаттау үшін қолданылатын жалпы термин, ол әртүрлі тері ауруларының және/немесе тітіркендіргіштердің салдарынан туындайды. Жалпы тітіркендіргіш салфетка дерматитіне эритема мен қабыршақтанудың біріккен дақтары тән, олар негізінен дөңес беттерде байқалады, ал тері бүктелері зақымдалмайды. Бактериялық немесе саңырауқұлақтық инфекция қосылған салфетка дерматиті қуыс беттерге (яғни тері бүктелеріне) де, дөңес беттерге де таралады және көбінесе шекарасында спутниктік пустулалары бар орталық қызыл, ет тәрізді эритеманы көрсетеді. Бұл әдетте тітіркендіргіш контактты дерматиттің бір түрі саналады. "Салфетка" сөзі атауда салфетканың өзі бөртпеге себеп болатындықтан емес, салфетка қолданумен байланысты бөртпе пайда болуына себеп болатын материалдардың (әдетте нәжіс) салдарынан туындайтындықтан қолданылады. Аллергиялық контактты дерматит мүмкіндігі де қарастырылған, бірақ оны растайтын деректер аз. Инконтиненциясы (нәжіс, зәр немесе екеуі де) бар ересектердегі бөртпе кейде инконтиненциямен байланысты дерматит (ИДД) деп аталады. Саңырауқұлақтық тегі анықталған жағдайда "салфетка кандидозы" термині қолданылады. Бұл айырмашылық маңызды, себебі емдеу тәсілдері әртүрлі (саңырауқұлаққа қарсы препараттар).
Себептер
Диаперлік тітіркенді дерматит терінің ұзақ уақыт ылғалға, несеп пен нәжістің әрекеттесуінен туындайтын терінің pH деңгейінің жоғарылауына және осының салдарынан stratum corneum, яғни терінің ең сыртқы қабатының зақымдануына байланысты пайда болады. Бұл диарея, жиі нәжіс шығару, тығыз бекіткіштер, аммиакқа тым көп әсер ету немесе аллергиялық реакцияларға байланысты болуы мүмкін. Ересектерде stratum corneum 25-30 қабаттан тұратын, үнемі жаңарумен болатын, жалпақ өлі кератиноциттерден құралған. Бұл өлі жасушалар астындағы гранулярлық қабаттан шығатын липидтермен араласып, тері қабатын су өткізбейтін қорғанышқа айналдырады. Stratum corneum-ның қызметі – судың булануын азайту, суды теріге сіңірмеу, терінің терең қабаттарын зақымданудан қорғау және микроорганизмдердің теріге енуіне кедері келтіру. Сәбилерде бұл қабат әлдеқайда жұқа болып келеді және оңай зақымданады.
Зәр
Ылғал теріге әсер етіп, оның мүйіз қабатын жұмсартады және сүрінуден зақымдануға осалдығын арттырады, бірақ несеп терінің pH деңгейіне әсер ету арқылы теріге қосымша әсер етеді. Зерттеулер көрсеткендей, аммиактың өзі теріге жеңіл тітіркендіргіш әсер етеді, бірақ мочевина фекальді уреазаның әсерінен ыдырағанда аммиак бөлінеді, бұл pH деңгейін жоғарылатады және протеаза және липаза сияқты фекальді ферменттердің белсенділігін күшейтеді. Матадан тігілген немесе бір реттік қолданылатын бекіткіштерді киіп жүрсе де, оларды салфетка дертін болдырмау үшін, тіпті олар ылғал сезілмесе де, жиі ауыстыру керек. Балаларда салфетка дертінің пайда болуын азайту үшін бір реттік қолданылатын бекіткіштер синтетикалық, биоразделмейтін гельді пайдаланып, нәресте терісінен ылғалды тартып алу үшін жасалған. Бүгінде матадан тігілген бекіткіштерде жаңадан қолжетімді, өте сіңіретін микрофибра мата қолданылады, ол терімен жанасатын жарық өткізгіш материалдың қабаты бар қалтаға салынады. Бұл конструкция ылғалды теріден микрофибра матаға тартуға мүмкіндік береді. Бұл технология қазір дамыған елдердегі коммерциялық қалталық мата бекіткіштер брендтерінде кеңінен қолданылады.
Диета
Ішек ферменттерінің белсенділігі мен ИДД арасындағы өзара әрекеттесу нәрестелердің тамақтануы мен пешене дертінің байланысты екенін түсіндіреді, себебі ішек ферменттері өз кезегінде тамақтану арқылы әсер етеді. Мысалы, ана сүтімен тамақтандырылған нәрестелерде пешене дерті сирек кездеседі, мүмкін олардың нәжісінің pH көрсеткіші жоғары және ферменттік белсенділігі төмен болғандықтан. Пешене дерті көбінесе 8–12 айлық нәрестелерде анықталады, бұл жаста қатты тағамдарды жеудің және диеталық өзгерістердің нәжіс құрамына әсер етуімен байланысты болуы мүмкін. Сәбидің тамақтануында маңызды өзгерістер болған кезде (яғни, ана сүтінен формулаға немесе сүттен қатты тағамға ауысқанда) пешене дерті пайда болу ықтималдығы артады. Ішек пен ИДД арасындағы байланыс сонымен қатар нәрестелердің антибиотиктермен емделгеннен кейін пешене дертіне бейімделуінде де көрінеді, себебі антибиотиктер ішек микрофлорасына әсер етеді. Сондай-ақ, соңғы 48 сағатта диарея болған нәрестелерде пешене дерті жиірек кездеседі, себебі липаза және протеаза сияқты ішек ферменттері асқазан-ішек жолынан жылдам өткен нәжісте белсендірек болуы мүмкін.
Екінші инфекциялар
ИДД-дағы екінші инфекцияның маңызы әлі де даулы болып тұр. ИДД-ның болуы немесе болмауы мен микробтардың саны арасында ешқандай байланыс байқалмайды.
Диагностика
ИДД диагнозы клиникалық түрде, эригематозды бөртпелердің жыныс мүшелері мен жамбас аймағының дөңес беттерімен шектелуі арқылы қойылады. Егер балалар дерматиті 3 күннен астам сақталса, ол Candida albicans қоздырғышымен қамтылуы мүмкін, нәтижесінде қызыл, анық шекарасы бар балалар кандидозы пайда болады.
Дифференциалдық диагностика
Түлкі аймағында пайда болатын басқа да бөртпелерге себореялық дерматит және атопиялық дерматит жатады. Себореялық және атопиялық дерматиттер жеке-жеке емдеуді қажет етеді; олар осы мақаланың тақырыбы емес. Себореялық дерматит майлы, қалың сары түсті қабыршақтармен сипатталады, көбінесе бас терісінде (балалардың бас шапағы) кездеседі, бірақ шақыр жыныс аймағында да пайда болуы мүмкін. Атопиялық дерматит немесе экзема аллергиялық реакциямен байланысты, көбінесе тұқым қуалайтын. Осы түрдегі бөртпелер денеде кез келген жерде пайда болуы мүмкін және күшті қышынумен сипатталады.
Емдеу әдістері
Мүмкін болатын емдеу әдістеріне сүттенуді азайту, қорғау кремі қолдану, жұмсақ күрттеу кортикостероидтер мен антимикотиктерді пайдалану жатады. Кіші дәрет аймағында әртүрлі қабыну және жұқпалы процестер дамуы мүмкін, сондықтан диеталық дерматиттің осы екіншілік түрлерін білу пациенттерді дұрыс диагностикалау және емдеуге көмектеседі. Жалпы алғанда, әртүрлі емдеулердің тиімділігіне сенімді болу үшін жеткілікті сапалы деректер жетіспейді. Тазалау, ылғалдандыру және қорғау қасиеттері бар матадан жасалған сүрткіштер сабын мен судан артық болуы мүмкін, сондай-ақ тері тазартқыштары да сабын мен судан жақсырақ болуы мүмкін, бірақ басқа емдеулерге қатысты деректердің сенімділігі өте төмен.
Балалық киім ауыстыру
Ең тиімді емдеу, болғанмен ең қолайлысы емес, - пеленканы қолдануды тоқтатып, зардап шеккен теріні ауаға шығару. Тағы бір мүмкіндік – пеленканы жиірек ауыстыру.
Балалық киім түрі
Кейбір дереккөздерде мақтадан жасалған бейнекшелерде бөртпе жиірек кездеседі деп айтылады. Дегенмен, қазірге дейін бір рет қолданылатын бейнекшелерді қолдауға немесе оларды жоққа шығаруға жеткілікті сапалы, рандомизацияланған бақыланатын зерттеулерден алынған деректер жетіспейді. Сонымен қатар, ыдырамайтын бейнекшелердің қоршаған ортаға тигізетін әсері қоғамдық саясат үшін маңызды мәселе болып табылады.
Кремдер, мазьдар
Тағы бір тәсіл – ылғалдың теріге жетуін тоқтату болып табылады, ал осы тәсілді қолданатын, көбінесе ұсынылатын емдік шараларға май негізіндегі қорғағыштар немесе кедергілі кремдер, түрлі дәрмек сатудағы «бебе шалбарына арналған кремдер», вазелин, диметикон және басқа да майлар жатады. Мұндай герметиктер тері толық құрғамаған жағдайда, кері нәтиже беруі мүмкін, яғни сырттан емес, тері ішіндегі ылғалды қамап қояды. Мырыш оксидіне негіделген мазьдар, мысалы, мырыш және кастор майынан жасалған кремдер, Sudocrem немесе Pinxav, әсіресе алдын алу мақсатында тиімді ем болуы мүмкін, себебі олар теріде құрғату және тарылту әсерін береді, сонымен қатар жеңіл антисептикалық қасиеттері бар, бірақ тітіркендірмейді.
Ұнтақтарды қолданудың қауіптілігі
Талк немесе крахмал сияқты ылғалды сіңіретін түрлі ұнтақтар ылғалдылықты азайтуға көмектеседі, бірақ басқа да қиындықтар тудыруы мүмкін. Кез келген ұнтақтардың ауада таралуы өкпе тінін тітіркендіруі мүмкін, ал крахмалды өсімдіктерден (жүгері, аррорут) жасалған ұнтақтар саңырауқұлақтарға тамақ ретінде қызмет етеді және Американдық Дерматология Академиясы оларды қолдануды ұсынбайды.
Саңырауқұлаққа қарсы дәрілер
Тұрақты немесе өте нашар бөртпелерде көбінесе саңырауқұлаққа қарсы крем қолдану қажет. Егер бөртпе көбірек тітіркендірсе, жұмсақ жергілікті кортикостероидты препарат, мысалы, гидрокортизон кремі қолданылады. Саңырауқұлақты инфекцияны қарапайым тері тітіркенуінен ажырату көбінесе қиын болғандықтан, көптеген дәрігерлер гидрокортизон/миконазол сияқты кортикостероид және саңырауқұлаққа қарсы қоспалы кремді ұсынады.