Кіріспе
Адам ауруы
психологиялық жағдай
Қақырық – әйел саркоптес scabiei var. hominis митесімен жұқтырылатын, сыртқы паразит. Аурудың таралуы, адамда белгілер пайда болмаған кезде де болуы мүмкін. Қабыршақты қақырық – аурудың аса ауыр түрі, ол негізінен ерекшеленбесе де, өте көп мителермен жұқтыру.
Жұқтырғандарды емдеу үшін бірнеше дәрілер бар, оның ішінде ішек арқылы және сыртқа жағылатын ивермектин, перметрин, кротамитон және линдан кремдері. Соңғы бір айда сексуалдық байланыста болған және бір үйде тұратын адамдар да бір уақытта емделуі керек. Қақырық – балалардағы ең көп кездесетін үш тері ауруының бірі, сондай-ақ теңіз қызылы және бактериялық тері инфекциялары. 2015 жылғы мәліметтер бойынша, шамамен 204 миллион адам (әлем халқының 2,8%) осы ауруға шалдыққан. Бұл екі жыныста да бірдей жиілікпен кездеседі. Жастар мен қарттар көбірек зардап шегеді. Басқа жануарлар адамға қақырық жұқтырмайды.
Белгілері мен симптомдары
[[Файл:Скабистің орын алуы.png|thumb|upright=1.3|Қышыманың дерік тозулары жиі кездесетін жерлері
Симптомдар бұрын қышымамен ауырмаған адамдарда жұққаннан кейін әдетте екі-алты аптадан кейін пайда болады. Бұрын зақымданғандарда симптомдар жұққаннан кейін бірнеше күн ішінде пайда болуы мүмкін. Дегенмен, симптомдар бірнеше ай немесе жылдардан кейін де пайда болуы мүмкін. Иммундық жүйесі нашарлаған адамдарда мителер көбейетін орынға айналады, олар бетке басқа дененің барлық жеріне таралады. Қабыршақты қышымадағы мителер қабыршақсыз қышымадағыдан гөрі қауіптірек емес, бірақ олар әлдеқайда көп, кейде екі миллионға дейін жетеді. Қабыршақты қышымамен ауыратын адамдарда қабыршақты дерік тозулары, жеңіл қышыну және көптеген қышыма мителері бар терінің қалың қабықтары пайда болады. Осы себепті, қабыршақты қышымасы бар адамдар басқаларға әдеттегі қышымасы барларға қарағанда жұқпалырақ. Мұндай жерлерде мителерді жою өте қиын, себебі қабықшалар мителерді жергілікті митицидтер/скабицидтерден қорғайды, сондықтан осы жерлерді ұзақ емдеу қажет.
Symptoms typically appear two to six weeks after infestation for individuals never before exposed to scabies. For those having been previously exposed, the symptoms can appear within several days after infestation. However, symptoms may appear after several months or years. On those with weaker immune systems, the host becomes a more fertile breeding ground for the mites, which spread over the host's body, except the face. The mites in crusted scabies are not more virulent than in noncrusted scabies but are much more numerous, sometimes up to two million. People with crusted scabies exhibit scaly rashes, slight itching, and thick crusts of skin that contain large numbers of scabies mites. For this reason, persons with crusted scabies are more contagious to others than those with typical scabies. Such areas make eradication of mites particularly difficult, as the crusts protect the mites from topical miticides/scabicides, necessitating prolonged treatment of these areas.
Қалқаншалық талшығы
18 ғасырда итальяндық биологтар Джованни Косимо Бономо мен Диацинто Честони (1637–1718) қазіргі кезде Sarcoptes scabiei деп аталатын, hominis түрінің, қышыманың (scabies) себебін сипаттады. Саркоптер – тері паразиттерінің бір туысы және қабықша кенелері деп аталатын мителердің үлкен отбасының бір бөлігі. Бұл организмдердің ересектерінде сегіз аяғы болады және олар жәндіктер мен құйрықтармен бірге бір филогенетикалық кластың (Arachnida) құрамына жатады. S. scabiei кенелерінің мөлшері 0,5 мм-ден кем; олар кейде ақ нүктелер ретінде көрінеді. Жүкті аналықтары иесінің терісінің өлі, сыртқы қабатына (stratum corneum) еніп, терең емес қуыстарға жұмыртқа салады. Жұмыртқалардан 3–10 күн ішінде дернәсілдер шығады. Бұл жас кенелер теріде қозғалып, «нимфалық» сатысына дейін жетіледі, содан кейін ересек кенелерге айналады, олар иесінің терісінде үш-төрт аптаға дейін өмір сүреді. Еркектері тері бетінде қозғалады, кейде теріге еніп жатады. Жалпы алғанда, қабықшасыз қышымамен жұққан, дені сау және таза адамдағы ересек кенелердің саны аз, орташа есеп бойынша қуыстарда 11 аналық кене болады. Бұл жыныстық қатынасты да қамтиды, бірақ көп жағдайларда инфекция теріден теріге тікелей жанасу арқылы таралады. Сирек жағдайларда, қышыма киім, сүлгі және төсек-орынды бөлісу арқылы жұғуы мүмкін, бірақ бұл жұқтырудың басты жолы емес; жеке кенелер бөлме температурасында адам терісінен тыс ең көп дегенде екі-үш күн тіршілік ете алады. Құрттар сияқты, латекс презервативтер жыныстық қатынас кезінде қышыма жұқтырудан тиімді қорғамайды, себебі кенелер әдетте жыныстық мүшелерден басқа жерлерде бір адамнан екінші адамға көшеді. Медициналық қызметкерлер пациенттермен ұзақ байланыста болғандықтан, қышымамен жұғу қаупі бар.
thumb|upright=1.3|Lifecycle of scabies
In the 18th century, Italian biologists Giovanni Cosimo Bonomo and Diacinto Cestoni (1637–1718) described the mite now called Sarcoptes scabiei, variety hominis, as the cause of scabies. Sarcoptes is a genus of skin parasites and part of the larger family of mites collectively known as scab mites. These organisms have eight legs as adults, and are placed in the same phylogenetic class (Arachnida) as spiders and ticks. S. scabiei mites are under 0.5 mm in size; they are sometimes visible as pinpoints of white. Gravid females tunnel into the dead, outermost layer (stratum corneum) of a host's skin and deposit eggs in the shallow burrows. The eggs hatch into larvae in three to ten days. These young mites move about on the skin and molt into a "nymphal" stage, before maturing as adults, which live three to four weeks in the host's skin. Males roam on top of the skin, occasionally burrowing into the skin. In general, the total number of adult mites infesting a healthy hygienic person with non crusted scabies is small, about 11 females in burrows, on average. This includes sexual intercourse, although a majority of cases are acquired through other forms of skin to skin contact. Less commonly, scabies infestation can happen through the sharing of clothes, towels, and bedding, but this is not a major mode of transmission; individual mites can survive for only two to three days, at most, away from human skin at room temperature. As with lice, a latex condom is ineffective against scabies transmission during intercourse, because mites typically migrate from one individual to the next at sites other than the sex organs. Healthcare workers are at risk of contracting scabies from patients, because they may be in extended contact with them.
Патофизиология
Симптомдар мителердің ақуыздарына жауап ретінде иесінің денесінде туындайтын аллергиялық реакциядан пайда болады, бірақ қандай ақуыздар екені әлі зерттелуде. Мителердің ақуыздары ішекten, мителердің нәжісінен, тері астына еніп орналасады. Аллергиялық реакция кешіктірілген (жасушалық арқылы) және дереу (антидене арқылы) түрде жүзеге асып, IgE-ні қамтиды (антиденелердің қайта жұғу кезінде өте жылдам симптомдарды тудыратыны болжанады). Аллергиялық симптомдар (қасыну) барлық мителер өлтірілгеннен кейін бірнеше күн, тіпті бірнеше апта бойы сақталуы мүмкін. Мителер жойылғаннан кейін бірнеше күн бойы жаңа зақымданулар пайда болуы мүмкін. Қышыма ауруының түйіндік зақымдары мителер өлтірілгеннен кейін де бірнеше апта бойы белгілі болуы мүмкін.
Диагностика
thumb|қышыма кенесінің (S. scabiei) фотомикрографиясы
Қышыма, оның кең таралған аймақтарда жиі кездесетін жағдайда, денеде тараған қышымамен қатар екі қалыпты жерде тері зақымданулары немесе үйдің басқа мүшесінде қышыма болғанда клиникалық тұрғыдан диагностикалауға болады.
Қақырықтың басқа адамдарға жұғуының алдын алу
Жергілікті перметринді немесе ішек жолы арқылы івермектинді қолданатын жаппай емдеу бағдарламалары бірқатар халық арасында қышыманың таралуын азайтуда тиімді болып табылды.
Емдеу
Қаза ауруын емдеуде бірнеше дәрілер тиімді. Емдеуге бүкіл үйдің мүшелері, сондай-ақ жақында жұқтырған адаммен ұзақ уақыт байланыста болған барлық адамдар қатысуы керек. Соңғы үш күнде қолданылған төсек жабдықтары, киімдер және сүлгілерді ыстық сумен жуып, ыстық кептіргіште кептіру қажет. Қаптамалы қабықпен ауыратын науқастарды емдеу протоколдары, қарапайым қабықпен ауыратын науқастарға қарағанда әлдеқайда күшті болуы тиіс.
Перметрин
Перметрин, пиретроидты инсектицид, қақырыққа ең тиімді емдеу болып табылады және қала береді. Перметрин теріде жеңіл тітіркеніс тудыруы мүмкін, көбінесе ол төзімді. Бірақ кейбір зерттеушілер бұл жағдайды жалған резистенттік деп атайды.
Ивермектин
Ауызбен қабылданатын івермектин қышыманы (scabies) көбінесе бір дозада жоюға тиімді. Ол саркоптиктік тері кегіне (sarcoptic mange) де пайдалы, бұл адам қышымасының ветеринариялық аналогы. Бір шолуда перметриннің тиімділігі жүйелік немесе жергілікті івермектиннің тиімділігімен салыстырылады. Тағы бір шолуда ауызбен қабылданатын івермектин әдетте қышыманы емдеуде тиімді болғанымен, жергілікті перметринге қарағанда емдеудің сәтсіздік деңгейі жоғары екені анықталды. Көрсетілген зерттеуде івермектиннің тиімділігі мен қауіпсіздігі арасында лайықты тепе-теңдік бар екені белгілі болды. Бір зерттеуде івермектинді үнемі қабылдап жүрген топтарда қышыманың айтарлықтай азайғаны көрсетілді; бұл препарат қышыма және басқа да паразиттік ауруларды емдеу үшін кеңінен қолданылады, әсіресе тропиктік аймақтардағы кедей және әлеуметтік жағдайы нашар топтар арасында. 1987 жылдан бастап препаратты жасаған Merck компаниясы онхоцеркозды емдеу үшін тегін ұсынып келеді.
Басқалар
Басқа емдеулерге лидан, бензил бензоат, кротамитон, малатион және күкірт препараттары жатады. Бірақ олар басқа штаттарда екінші қатарлы ем ретінде қолданылуы мүмкін. Күкірт майлары немесе бензил бензоаты көбінесе дамып келе жатқан елдерде олардың төмен құнына байланысты қолданылады; күкірт майлары әдетте кем дегенде бір апта бойы қолданылады, бірақ көптеген адамдар күкірт өнімдерінің иісін жағымсыз деп санайды. Мұндай стратегиялар осы қауымдастықтардағы шашақ ауруының ауыртпалығын азайтуға қабілетті екенін көрсеткенімен, ең жақсы стратегияны қабылдау туралы, соның ішінде қолданылатын дәріні таңдау туралы пікірталас жалғасуда. Мұндай кең ауқымды шараларды тиімді және тұрақты түрде жүзеге асыруға қажетті ресурстар көп. Сонымен қатар, эндемиялық шашақ ауруы көбінесе кедей және шалғай аймақтармен шектелетіндіктен, ол саясаткерлер мен халықаралық донорлардың көп назар бөлмейтін денсаулық сақтау мәселесі болып табылады. 2009 жылғы мәліметтер бойынша, әлемде жыл сайын шамамен 300 миллион шашақ ауруына шалдыққан жағдай тіркелді, бірақ әртүрлі тараптар бұл көрсеткіштің жоғары немесе төмен бағаланғанын айтады. Әлемдік халықтың шамамен 1–10% шашақ ауруына шалдыққан деп есептеледі, бірақ кейбір топтарда инфекция деңгейі 50–80% дейін жетеді. Б.з.д. IV ғасырда Аристотель "күлкі" туралы, "күлкі шаққанда кішкентай бөртпелерден қашады" деп хабарлаған – бұл шашақ ауруына сәйкес келетін сипаттама. Араб дәрігері Ибн Зухр шашақ кенелерінің клиникалық сипаттамасын алғаш берген адам деп саналады. Рим энциклопедиясының авторы және медицина жазушысы Аулус Корнелиус Цельс (шамамен б.з.д. 25 – б.з. 50 ж.) шашақ ауруына "scabies" деген ат берген және оның ерекше белгілерін сипаттаған.
Зерттеу
Моксидектин қақырық емдеу үшін зерттеп қарастырылып жатыр. Ветеринарияда ол саркоптық тері кеспесін қоса алғанда, түрлі паразиттерді емдеуде қолданылатындығы белгілі. Ивермектинмен салыстырғанда, моксидектиннің артықшылығы – адам организмінде ұзақ жартылай ыдырау кезеңі, демек, әсер ету мерзімі ұзақ. Чай ағашы майы (ТТО) зертхана жағдайында қақырыққа қарсы әсер етеді.