Кіріспе
АҚШ-тың кейбір штаттарында азық-түлік өндірушілерге өздерінің сыншыларын жала жабу арқылы сотқа беруді жеңілдету үшін заңдар қабылданды. Бұл заңдар азық-түлікке қатысты жала жабу заңдары, сондай-ақ азық-түлікті жоққа шығару заңдары және бейресми түрде көкөніс жала жабу заңдары деп те аталады. Олар АҚШ-тың он үш штатында қабылданған, азық-түлік өндірушілеріне өздерінің сыншыларын жала жабуға негізделген талап аруға мүмкіндік беретін заңдар. Бұл он үш штат: Алабама, Аризона, Колорадо, Флорида, Джорджия, Айдахо, Луизиана, Миссисипи, Солтүстік Дакота, Огайо, Оклахома, Оңтүстік Дакота және Техас. Азық-түлікті жоққа шығару заңдарының көпшілігі азаматтық жауапкершілік бойынша төменгі стандартты белгілейді және істің нәтижесіне қарамастан, талапкерге ғана жазалаушы шығындарды және адвокат гонорарын төлеуге мүмкіндік береді. Бұл заңдар штаттар бойынша маңызды айырмашылықтарға ие, бірақ азық-түлік жала жабу заңдары әдетте азық-түлік өндірушісіне немесе өңдеушісіне өз өнімдері туралы жала жабушылық пікір білдірген адамға немесе топқа қарсы сотқа жүгінуге рұқсат береді. Кейбір штаттарда бұл заңдар дәстүрлі американдық жала жабу соттарында қолданылатын дәлелдеу стандарттарынан өзгеше, дәлелдеу жүгін сотқа шақырылған тарапқа жүктеу сияқты практикаларды да белгілейді.
Food libel laws, also known as food disparagement laws and informally as veggie libel laws, are laws passed in thirteen U. S. states that make it easier for food producers to sue their critics for libel. These thirteen states are the following: Alabama, Arizona, Colorado, Florida, Georgia, Idaho, Louisiana, Mississippi, North Dakota, Ohio, Oklahoma, South Dakota, and Texas. Many of the food disparagement laws establish a lower standard for civil liability and allow for punitive damages and attorney's fees for plaintiffs alone, regardless of the case's outcome. These laws vary significantly from state to state, but food libel laws typically allow a food manufacturer or processor to sue a person or group who makes disparaging comments about their food products. In some states these laws also establish different standards of proof than are used in traditional American libel lawsuits, including the practice of placing the burden of proof on the party being sued.
Шығу тегі
1989 жылғы 26 ақпанда CBS News-тің "60 минут" бағдарламасында "А – алма үшін" деген тақырыпта эпизод көрсетілді, онда "60 минут" тілшілері Табиғи ресурстарды қорғау кеңесі жариялаған, алмалардың сақталуын қамтамасыз ету үшін қолданылатын даминозид өсімдік реттегішінің қауіпсіздігі туралы есепті зерттеді. NRDC және олармен бірге "60 минут" даминозидтің, Alar тауарлық атауымен сатылатын, канцерогенді екенін, әсіресе балалар тұтынғанда зиянды екенін мәлімдеді. Есепке сәйкес, Alar алманың қабығында өңделгеннен кейін де қалды, яғни тек шикі алмалар ғана емес, алма шырыны және алма жемісі сияқты алма өнімдері де денсаулыққа қауіп төндіруі мүмкін. Эпизод эфирге шыққаннан кейін тұтынушылар қорқып, бүкіл ел бойынша алма сату шамамен 60%-ға төмендеді. Фермерлер 100 миллион долларлық кіріс жоғалтқанын хабарлады. Бірақ фермерлер талаптарын орындамады, нәтижесінде сот олардың ісін қарастырудан бас тартты. Оған жауап ретінде ауыл шаруашылығы лоббистері ауыл шаруашылығы өнімдеріне қатысты сауда қорлау заңдарын қатаңдату үшін үгіт жүргізе бастады. Олар ауыл шаруашылығы өнімдерінің тез бұзылуына байланысты арнайы қорғауға құқылы екенін айтты: олар қауіпсіздігі туралы талаптар расталмас бұрын нашарлап кетуі мүмкін. Нәтижесінде он үш штат тамақ қорлау заңдарын қабылдады, олар обычный сауда қорлау заңдарына қарағанда ірі өтемақы мөлшерін ұсынады және сауда қорлау заңдарынан айырмашылығы, көбінесе іс бойынша дәлелдеу жүгін талапкерге емес, күдікке ілінгенге жүктейді. "The Economist" журналы "Қоршаған ортаны қорғау агенттігі (EPA) соңында Alar шынында да канцероген екенін анықтады" деп хабарлады.
Техас Биф Групп Winfrey-ге қарсы
1998 жылы телешоу жүргізушісі Опра Уинфри және оның бір қонағы Говард Лайман Амарилло, Техас штатындағы сиыр етіне қатысты сот процесіне тартылды. Бұл сот 1995 жылғы «Жарамсыз тағам өнімдерін жалған жалалау туралы» заңның Техас штатындағы нұсқасына байланысты болды. «Сиырлар шөппен қоректенеді. Олар басқа сиырларды жемеуі керек. Бұл мені тағы бір бургер жеуден тоқтатты» деген сөздер 1996 жылы өткен шоусының бір бөлігінде Уинфриге жатқызылды. Олар екеуі мақтанайың ауруына байланысты сиыр еті туралы жала жабушылық сөздер айтқан деп айыпталды. Бұл типтегі сот әрекеті бойынша сотқа шақырылған алғашқы адамдар болмаса да, бұл оқиға бұқаралық ақпарат құралдарында қызу талқылау тудырды. Әдеттегі АҚШ-тың жала жабу ісінде талапкер жауапкердің жалған ақпаратты қасақана және біліп-біліп таратып жатқанын дәлелдеуі керек. Уинфри мен Лайманға қарсы сотқа шағым түсірілген Техас штатының тағам өнімдерін жалалау туралы заңына сәйкес, талапкерлер – бұл жағдайда сиыр шаруашылығы операторы Пол Энглер және Cactus Feeders компаниясы – қазылар алқасын Лайманның Уинфри шоуындағы мәлімдемелері «нақты және сенімді ғылыми зерттеулерге, фактілерге немесе деректерге негізделмеген» деп сендіруге тиіс болды. Сотта талап етілген залапты өтеу үшін талапкерлер эпизодтан кейін бір күнде малдың фьючерстік бағасы 10 пайызға төмендегенін, ал сиыр етінің бағасы фунтқа 62 центтен 55 центке дейін түскенін көрсетті. Энглердің адвокаттары фермер 6,7 миллион доллар зиян шеккенін айтты, ал талапкерлер 12 миллионнан астам шығынды өтеуге тырысты. Сот қазылар алқасы Уинфри мен Лайманның мәлімдемелері малшыларға қарсы жала жабуды құрамайды деп шешті. Алайда, Уинфри енді бұл мәселе бойынша көптен сөйлемейді және журналистерге бастапқы сұхбаттың видеожазбаларын беруден бас тартады.
Beef Products, Inc. қарсы ABC News (Pink Slime ісі)
2012 жылдың 7 наурызында ABC News телеарнасы Оңтүстік Дакота штатындағы Beef Products, Inc (BPI) компаниясы сатқан «майлылығы азайтылған ұсақталған сиыр еті» (LFTB) деп аталатын сиыр еті өнімін зерттеуге арналған репортаж көрсетті. ABC News тілшілері, соның ішінде Дайан Сойер, ақпарат берушінің мәлімдемесіне сәйкес, BPI-нің LFTB-сі көптеген американдық сиыр еті компаниялары сатқан фарш сиыр етінің құрамында толтырғыш ретінде қолданылып, осылайша өндіріс шығындарын төмендеткен. Анық емес ақпарат беруші мен ABC News мәлімдегендей, BPI-нің LFTB-сі аммиакпен өңделген сиыр еті қалдықтарынан жасалған және «қызғылт қою зат» сияқты көрінеді. Наурыз және сәуір айларында ABC News BPI-нің LFTB-сі туралы репортаждар мен мақалалар жариялауды жалғастырды, соның ішінде бастапқы репортаж эфирден кейін компанияның қаржылық шығындары туралы жаңалықтарды ұсынды. Аталған іс 2017 жылдың маусым айында сотқа берілді. Оңтүстік Дакота штатының «Ауыл шаруашылығы тағамдарына қанағатсыздық тудыру туралы» заңына сәйкес, егер ABC News кінәлі деп табылса, BPI 5,7 миллиард долларға дейін заңмен белгіленген үш еселенген залапты өтеуге құқылы еді. Күтілген сегіз аптаның тек үш аптасы сотта қаралып болғаннан кейін, ABC News және BPI 177 миллион долларға келісімге келді. Бұл сол кездегі бұқаралық ақпарат құралдарының беделін түзейтін ең ірі келісім болды. Келісім шарттары жарияланбады.
Сын
Азық-түлік туралы заңдар сөз бостандығын қорғаушылардың қарсылығына тап болды, олар бұл заңдардың ауыл шаруашылығы өнімдері туралы пікір білдіруді конституцияға қайшы келетін деңгейде шектейтінін айтады. Ерекше алаңдау тудыратыны – кейбір штаттардың азық-түлік туралы заңдары 1964 жылы Жоғарғы Соттың «Нью-Йорк Таймс Компаниси против Салливана» ісінде белгіленген «немесе қатысты» прецедентін бұзуға ұқсайды. Жоғарғы Соттың «Нью-Йорк Таймс» компаниясының пайдасына шығарған шешімі, жарнаманың Салливанға тікелей «қатысты немесе оған қатысты» еместігі туралы аргументтерімен негізделді, демек, бұл жала жабу болып табылмайды. Заңдық контексте «салқындату әсері» дегені – белгілі бір тақырыптағы сөзді заңдардың қабылдануы арқылы жанама түрде шектеу құбылысы. Біріншісі баспагері тарапынан кеңінен өңделді – ет пен қатерлі ісік арасындағы байланысқа қатысты бөлімдердің барлығы жойылды, ал екіншісі баспагері Монсантодан сот талабы туралы ескерту алғаннан кейін толығымен тоқтатылды. Кітаптың тұтыну туралы тарауына кіріспе жазған Зехнер былай деп жазды: «Тамаққа қатысты жала жабу заңдары (сондай-ақ «көкөніс жала жабу заңдары» деп те аталады) тамақ өнеркәсібіне өз өнімдерін сынаған журналистерді, жазушыларды және басқа да адамдарды сотқа беруге мүмкіндік береді, көбінесе дәлелдеу жүгін сотталушыға жүктейді. Уинфри сияқты, менде мұндай сот ісінен өзімді қорғауға жеткілікті қаржылық ресурстар жоқ, сондықтан сіз және басқа оқырмандар толық оқиғадан айырылып қаласыз», – деп Техас сиыр еті тобының Опра Уинфриге қарсы ісін атап өтті. Сәйкесінше, азық-түлік туралы жамандау істері халықтың қатысуына қарсы стратегиялық сот іс-әрекеттері (SLAPP) деп саналады. Азық-түлік жала жабу контекстінде бұл терминнің мағынасы – ауыл шаруашылығы компаниялары басқа потенциалды сыншыларды ынталандырмау үшін, олар да қымбат және қиын сот процесіне түспеу үшін, азық-түлік жала жабу заңдары бойынша сотқа шақыруға тырысады, жақсы нәтижеге қол жеткізіп, репутациялық шығындарды өтеуге емес.
Медиада
Роберт Кеннердің 2008 жылы түсірген «Food Inc.» деректі фильмі, азық-түлік өндірісінің коммерциялық жағын зерттеуге бағытталғаннан кейін, тамаққа қанау заңдары және олардың салдары туралы халықтың білуі арта түсті.