Кіріспе

Таяу Шығыс зерттеулер орталығы және мұражайы. 1919 жылы құрылған Батыс Азия және Солтүстік Африканың ежелгі мәдениеттерін зерттеу институты (ISAC; бұрынғы Шығыс институты), Чикаго университетінің ежелгі Таяу Шығысты зерттеу және археология мұражайы салааралық ғылыми-зерттеу орталығы болып табылады. Ол университет үшін египтология және ежелгі тарих профессоры Джеймс Генри Брестед, Джон Д. Рокфеллер кішінің сыйға берген қаражатымен құрылды. Институт Таяу Шығыстың барлық аймақтарында, соның ішінде Мысырдағы Луксордағы «Чикаго үйі» базасында ежелгі өркениеттерді зерттеу жұмыстарын жүргізеді. Сондай-ақ институт Чикагодағы Хайд-парктегі кампустағы ғимаратында ежелгі өркениеттерге және археологиялық жаңалықтарға қатысты кең ауқымды жәдігерлер коллекциясын көпшілік назарына ұсынады. Филд-музейдің антропологы Уильям Паркинсонның сөзіне сәйкес, ISAC-тің «Таяу Шығыс, немесе Оңтүстік-Батыс Азия және Египет» коллекциясы әлемдегі ең бағалы коллекциялардың бірі болып есептеледі.

Тарих

XX ғасырдың басында Джеймс Генри Брестед университеттің Хаскелл шығыс музейінің коллекциясын жинақтады, оны өзінің далалық жұмыстарымен және оқытушылық міндеттерімен бірге басқарды. Алайда, ол Батыс өркениетінің ежелгі Таяу Шығыстағы тамырларын анықтап, "цивилизацияның пайда болуы мен дамуын зерттеуге арналған зертхана" – ғылыми-зерттеу институтын құруды армандады. Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталысымен, Брестед жаңа саяси жағдайдағы өзінің ықпалын археологиялық ескерткіштерге қол жеткізу және оларды зерттеу үшін пайдалану мүмкіндігін сезінді. Ол Джон Д. Рокфеллер кішіге хат жолдап, болашақта Шығыс институты болар мекеменің негізін қалауды ұсынды. Оның жоспарын іске асырудың маңызды бөлігі – соғыс кезіндегі алабұдындардан кейін ғалымдарды қабылдауға дайын екенін Брестед үмітпен айтқан Орта Шығыс арқылы зерттеу сапары болды. Брестед Рокфеллерден Шығыс институтына бес жыл ішінде 50 мың доллар бөлу туралы жауап алды. Рокфеллер Чикаго университетінің президенті Гарри Пратт Джадсонға да осы мақсатқа тағы 50 мың доллар бөлшегін уәделеді. Чикаго университеті де қосымша қолдау көрсетті, және 1919 жылдың мамырында Шығыс институты құрылды. Институт 58-ші көше мен Университет даңғылының қиылысында орналасқан ерекше арт-деко/готика стиліндегі ғимаратта орналасқан, оны Mayers Murray & Phillip архитектуралық фирмасы жобалаған. Құрылыс 1930 жылы аяқталды, ал ғимарат 1931 жылы пайдалануға берілді. Немец-американдық мүсінші Ульрик Эллерхусен "Шығыс пен Батыс кездеседі" деген атпен тимпанды жасады. Шығыс бейнелерінде арыстан, Зозер, Хаммурапи, Тутмос III, Ашшурбанипал, Ұлы Дарий және Хосров; ал Батысты бизон мен Геродот, Ұлы Александр, Юлий Цезарь, крестші, қазба жұмысын жүргізуші және археолог бейнелейді. Институттың мақсаты – ландшафттық археология және кеңістіктік деректерді талдау арқылы Таяу Шығысты зерттеу, оның ішінде ондаған жылдар бойы түсірілген Таяу Шығыстың әуе суреттері мен зерттеу карталары, сондай-ақ қазіргі заманғы спутниктік суреттерді пайдалану.

Атауын өзгерту

2010 жылдары АҚШ-тағы бірнеше ұйым "Шығыс" сөзін пайдалануды қайта қарастыра бастады, себебі кейбір ғалымдар бұл сөздің жатсыратынын және халық арасындағы мағынасы өзгергенін айтты. 2023 жылдың наурыз айында Чикаго университетінің басшылары Шығыс институтының атын өзгертетінін хабарлады. Институттың уақытша директоры Тео ван ден Хоут: "Шығыс институтының аты шатасуға себеп болды, көбінесе біздің жұмысымыз Батыс Азия және Солтүстік Африка емес, Шығыс Азияға бағытталған деген түсінікке әкелді. Бұған қоса, "шығыс" сөзі қазіргі ағылшын тілінде жағымсыз мағынаға ие болды." 2023 жылдың сәуір айында ұйымның аты Ежелгі мәдениеттерді зерттеу институты, Батыс Азия және Солтүстік Африка деп өзгертілді, және ISAC деп қысқартылды. Институттың жаңа логотипінде ежелгі Ассирия, Месопотамия және Египет өнерінде кездесетін лотос гүлі бейнеленген, сондай-ақ бұл гүл ISAC ғимаратының сәндік элементі ретінде де қолданылады.

Зерттеу және жинау

ISAC мұражайында Мысыр, Израиль, Сирия, Түркия, Ирак және Ирандағы қазбалардан алынған артефакттар бар. Жинақтағы ең танымал туындыларға Мегиддоның әйгілі құйрық сүйектері; ежелгі парсы астанасы Персеполистен табылған түрлі қазыналар; Луристан қоласының коллекциясы; Саргон II астанасы Хорсабадтан алынған 40 тонналық алып Ламмасу және Тутанхамон патшаның монументалды мүсіні жатады. Мұражайға кіру ақысыз, бірақ келушілер қайырымдылық жасауға шақырылады. Батыс Азия және Солтүстік Африканың ежелгі мәдениеттерін зерттеу институты – ежелгі Таяу Шығысты зерттеудің белсенді орталығы. Ғимараттың жоғарғы қабаттарында кітапхана, оқу сыныптары және факультет кеңселерi орналасқан, ал оның сыйлық дүкені – Сук, университеттің Таяу Шығыс тану курстарына арналған оқулықтарды да сатады. Жер қойнауындағы көптеген қазба жұмыстарын жүргізумен қатар, институт ғалымдары адамзат өркениетінің пайда болуын түсінуге үлкен үлес қосты. «Жергілікті жарты ай» терминін Дж. Х. Брестед енгізді, ол Таяу Шығыстағы өркениеттің дамуы мен еуропалық мәдениеттің қалыптасуы арасындағы байланысты кеңінен танымал етті. 2011 жылы институт ғалымдары, басқа жобалармен қатар, маңызды мәдени анықтамалық еңбек – Чикаго ассириялық сөздігінің 21 томдық басылымын аяқтады. Бұл жұмысты 1921 жылы Дж. Х. Брестед бастады, ал Эдвард Чиера және Игнас Гелб жалғастырды, алғашқы том 1956 жылы жарық көрді. Эрика Рейнер бас редактор ретінде 44 жыл бойы зерттеу топтарын басқарды. Оның орнын университеттің гуманитарлық факультетінің деканы Марта Т. Рот басты. Чикаго хетт сөздігі және Чикаго демотикалық сөздігі сияқты ұқсас сөздіктер дайындалып жатыр.

Чикагодағы үй

Институт Луксордағы Чикаго үйінің жұмысын қадағалайды. 1924 жылы құрылған египеттік мекеме Луксордағы тарихи ескерткіштерді құжаттау және зерттеумен айналысатын Эпиграфиялық зерттеуді жүзеге асырады. Одан әрі, ол түрлі нысандарда консервациялық жұмыстарды басқарады.

Парсы таблеткалары туралы сот

2006 жылы Шығыс институты АҚШ федералды соты мұражайда сақталған ежелгі парсы тақташаларының құнды жинағын тартып алып, аукционға шығаруды талап еткенде, даудың ортасында болды. Аталған қаражат 1997 жылы Иерусалимдегі Бен-Ехуда көшесінде болған жарылыстан зардап шеккендерге өтемақы төлеу үшін жұмсалмақ болды. АҚШ бұл шабуылды Иран қаржылаған деп мәлімдеді. Бұл шешім 1930 жылдан бері Шығыс институтында сақталып келе жатқан, бірақ Иранға тиесілі баға жетпес көне саз тақташалар жинағының сатылуына қаукел келді. Ахеменид (немесе Персеполис) саз тақташалары 1937 жылы Чикаго университетіне зерттеу жұмыстары үшін уақытша берілген. Олар 1933 жылы Чикаго археологтары Персеполисте (Иран) қазба жұмыстары кезінде табылған және заңды түрде Иранның Ұлттық мұражайы мен Иранның Мәдени мұра, туризм және қолөнер министрлігіне тиесілі болып табылады. Бұл артефактілер зерттеу үшін берілген кезде, олардың Иранға қайтарылатыны түсінілген, және Шығыс институты оларды жылдар бойы партиялармен қайтарып келді. 2018 жылы АҚШ Жоғарғы Соты бұрынғы шешімді растады, яғни аталған жинақты сот үкімін орындау үшін институттан алып қоюға болмайды.