Хормузд Рассам: Ассириялық археолог және дипломаттың өмірі мен еңбектері

Кіріспе

Ассирия археологы (1826–1910)

Хормузд Расам (هرمز رسام; 1826, 16 қыркүйек – 1910) – ассириолог және жазушы. Ол 1877–1882 жылдар аралығында бірқатар маңызды археологиялық жаңалықтар жасағанымен белгілі, соның ішінде әлемдегі ең көне көрнекті әдебиет – Гилгамеш эпосы жазылған саз тақталар. Ол Осман империясынан шыққан алғашқы танымал Таяу Шығыс және Ассирия археологы деп есептеледі. Ол Ұлыбританияға эмиграциялап, британдық азаматтыққа қабылданды және Брайтон қаласында қоныстанды. Ол үкіметтің дипломаты ретінде өкілдік етіп, эфиопиялық тұтқындықтан британдық дипломаттарды босатуға көмектесті.

Ерте өмір

Хормузд Рассам – этникалық ассирийлік, Мосул қаласында (қазіргі Ирактың солтүстігі), сол кезде Осман империясының құрамында болған Үстіңгі Месопотамияда дүниеге келген. Оның әкесі халдей католик шіркеуінің мүшесі болған, ал оның әкесінің әкесі, Мосулдан шыққан Антон Рассам, шіркеудің архидиаконы болған. Оның анасы Тереза – сондай-ақ Осман империясының құрамында болған Алеппо қаласының Исаак Халабидің қызы. Хормуздтың ағасы Мосулда британ вице-консулы қызметін атқарған, осы арқылы ол Лейардпен жұмысқа орналасқан.

Археологиялық мансабының алғашқы жылдары

1846 жылы 20 жасында Рассамды британдық археолог Остин Генри Лейард жақын орналасқан ежелгі Ассирия қазбасы Нимрудқа еңбекақы төлеуші ретінде шақырды. Мосулдағы алғашқы экспедициясында (1845–47) болған Лейард, еңбекқор Рассамға әсерленіп, оны өзіне жетеледі; олар өмір бойы дос болып қала берді. Лейард Рассамға Англияға сапар шегуге және Оксфордтағы Магдалена колледжінде оқуға мүмкіндік берді. Ол 18 ай оқығаннан кейін Лейардтың Иракқа екінші экспедициясына (1849–51) қатысты. Лейард археологияны қызығушылық тастап, саяси мансапқа көшті. Рассам Нимруд және Ниневиде далалық жұмыстарын жалғастырды (1852–54), онда ол бірнеше маңызды және тәуелсіз жаңалықтар ашты. Олардың ішінде Джордж Смит кейіннен "Гилгамеш жырлары" деп аталатын, әлемдегі ең көне жазба поэмасы саналатын саз тақталар да болды. Бұл тақталардағы су тасқыны туралы миф, Киелі кітаптағы Нұх туралы оқиғадан 1000 жыл бұрын жазылғандықтан, сол кезде Киелі кітаптағы ежелгі тарих туралы көптеген пікірталас тудырды.

Дипломатиялық мансап

Рассам Англияға оралды. Лейардтың көмегімен ол үкіметтегі жаңа мансабын Адендегі британдық консулдыққа орналастырып, тез арада бірінші саяси резидент лауазымына көтеріліп, британдықтар мен бұрынғыда жауласқан жергілікті қоғамдастық басшылары арасындағы бірқатар келісімдерге ықпал етті. 1866 жылы Эфиопияда император Теодор II британдық миссионерлерді тұтқынға алған кезде халықаралық дағдарыс туындады. Англия жағдайды бейбіт жолмен шешуге үмітпен, Расамды Виктория патшайымының хабарымен елші ретінде жіберуге шешім қабылдады. Массавада шамамен бір жыл күтіп тұрған Рассам, ақыры императордан өз елінің аумағына кіруге рұқсат алды. Тигр провинциясындағы көтерілістерге байланысты Рассам Кассалаға, содан кейін Тана көлінің батыс жағалауындағы Метеммаға дейін, ақырында солтүстік Годжамда император Теводростың қабылдауына жеткенге дейін айналма жолмен сапар жасауға мәжбүр болды. Бастапқыда оның әрекеттері үміт берердей көрінді, өйткені император оны Тана көлінің оңтүстік-шығыс жағалауындағы Qorata ауылына орналастырып, көптеген сыйлықтар жіберді. Император британ консулы Чарльз Дункан Камеронды, миссионер Генри Аарон Стернді және басқа тұтқындарды лагеріне жеткізді. Алайда, осы кезде Чарльз Тилстон Беке Массаваға келді және тұтқындардың отбасыларынан Теводросқа хаттар жіберіп, оларды босатуды сұрады. Беке әрекеттері Теводросты күдікке түсірді. Рассам оқиға туралы естеліктерінде былай деп жазды: "Мен патшаның маған деген қарым-қатынасының өзгеруін және ақырында Миссия мүшелері мен ескі тұтқындарға тиген бақытсыздықтарды осы күннен бастап санадым". Патша ойын өзгертіп, Расамды да тұтқынға алды. Британдық тұтқындар екі жыл бойы ұсталды, бірақ 1868 жылы Роберт Нейпиердің, Магдаланың 1-ші баронының басшылығындағы ағылшын және үнді әскерлері, британдық экспедициядағы әскери әмірші мен оның армиясын жеңіп, жағдайды шешті. Рассамның беделі газеттерде жойылды, өйткені ол императормен келісімдерде тиімсіз деп көрсетілді. Бұл сол кездегі Виктория дәуіріндегі "Шығысқа" қатысты көзқарастардың салдары болды. Алайда, Рассамның баспасөзде де, әсіресе либералдық және консервативтік министрлер арасында да қолдаушылары болды. 1869 жылы Лондондық тоқсандық шолу Рассамның Абиссиния дағдарысы туралы естеліктерін жақсы қабылдады, оның миссияға лайықтылығын мойындады және қиын жағдайлардағы әрекеттерін қорғады: [Мен] оның миссиясының бастауы, оның басшысын таңдаудың дұрыстығы және ерекше қиындықтарға, нәзіктікке және қауіпке толы міндетті қалай атқарғаны туралы барлық күмәнді жоямын. Мырза Рассам көрсеткендей, екі үкімет те оның іс-әрекетін толығымен мақұлдауы керек еді. Лорд Стэнли оның мемлекеттік қызметкер екенін, оның әділетсіз шабуылға ұшырағанын және айыпталып қудаланғанын көрсетті; және Парламентке ұсынған хатында, оның Сыртқы істер министрлігіндегі қызметінің қиын және ауыр кезеңіндегі әрекеттеріне үлкен құрметпен қарағанын және оның ең жақсысы үшін әрекет еткенін, оның сақтығы, ептілігі және жақсы басқаруы бейбітшілікті сақтауға үлкен үлес қосқанын мәлімдеді [және ең қауіпті жағдайда тұтқындарды сақтап қалды]. Осы жоғары және бейтарап ортадан келген толық мойындау Рамға оның жеке және қоғамдық мінез-құлқына жасалған шабуылдардың әділетсіздігі мен қатыгездігі үшін толық өтемақы беруі керек, тіпті оның шабуылдарының қастылығына дейін. Виктория патшайымы оған дағдарыс кезіндегі елшілік қызметі үшін 5000 фунт стерлинг сыйлық берді. Рассам археологиялық жұмысын қайта бастады, бірақ кейінгі жылдары британ үкіметі үшін басқа да тапсырмаларды орындады. Рус-түрік соғысы (1877-78) кезінде ол Анатолия мен Армениядағы христиан, армян және грек христиан қауымдастықтарының жағдайы туралы баяндама беру үшін зерттеу миссиясын жүргізді.

Rassam returned to England. With the help of Layard, he began a new career in government with a posting to the British Consulate in Aden, quickly rising to the post of First Political Resident and facilitating a number of agreements between the British and formerly hostile local community leaders. In 1866, an international crisis arose in Ethiopia when British missionaries were taken hostage by Emperor Tewodros II. England decided to send Rassam as an ambassador with a message from Queen Victoria in the hope of resolving the situation peacefully. After being delayed for about a year in Massawa, Rassam at last received permission from the Emperor to enter his realm. Due to rebellions in Tigray Province, Rassam was forced to follow a circuitous route taking him to Kassala, then to Metemma along the western shore of Lake Tana before finally meeting with Emperor Tewodros in northern Gojjam. At first his effort seemed promising, as the Emperor established him at Qorata, a village on the south eastern shores of Lake Tana, and sent him numerous gifts. The emperor sent the British consul Charles Duncan Cameron, the missionary Henry Aaron Stern, and the other hostages to his encampment. However, about this time Charles Tilstone Beke arrived at Massawa and forwarded letters from the hostages' families to Tewodros asking for their release. At the least Beke's actions only made Tewodros suspicious. Rassam, writing in his memoirs of the incident, is more direct: "I date the change in the King's conduct towards me, and the misfortunes which eventually befell the members of the Mission and the old captives, from this day." The monarch suddenly changed his mind, and made Rassam a prisoner as well. The British hostages were held for two years until English and Indian troops under Robert Napier, 1st Baron Napier of Magdala in the 1868 British Expedition to Abyssinia resolved the standoff by defeating the warlord and his army. Rassam's reputation was damaged in newspaper accounts because he was unfairly portrayed as ineffectual in dealing with the emperor. This reflected Victorian prejudices of the time against "Orientals". However, Rassam did have supporters, both in the press and especially in government amongst both Liberal and Tory ministers. In 1869, the London Quarterly Review received Rassam's memoir of the Abyssinian crisis positively, acknowledged Rassam's qualifications for the mission and defended his actions under difficult circumstances:
[I]t will remove any doubts that may still exist as to the origin of his mission, the wisdom of the selection of its chief, and the manner in which a task of extraordinary difficulty, delicacy, and danger was performed it [is] shown by Mr. Rassam that two successive Governments should have expressed their entire approval of his conduct Lord Stanley has done, that he is above party of a public officer who has been unjustly attacked and condemned; and in a letter to Mr. Rassam, laid before Parliament, he expressed the high sense entertained by Her Majesty's Government of his conduct during the difficult and arduous period of his employment under the Foreign Office, and declared that he had acted throughout for the best, and that his prudence, discretion, and good management seem to have tended greatly to preserve the peace. [and secured] prisoners in the most serious risk This ample recognition of his services, coming from so high and impartial a quarter, ought to afford ample compensation to Ram for the injustice and cruelty we might almost say malignity of the attacks made upon his personal character and his public conduct, both in Parliament and the press, when he was in captivity and unable to reply or to defend himself. Queen Victoria presented him with a purse of £5,000 for services rendered as her envoy in the crisis. Rassam resumed his archaeological work, but did undertake other tasks for the British government in later years. During the Russo Turkish War (1877–78), he undertook a mission of inquiry to report on the condition of the Christians, Armenian and Greek Christian communities of Anatolia and Armenia.

Археологиялық мансабы

1877–1882 жылдары Британ мұражайының тапсыруымен төрт экспедиция жасаған Рассам маңызды жаңалықтар ашты. Рассамның бұрынғы әріптесі, қазір Константинопольдегі елші Остин Генри Лейард Осман сұлтанымен жасасқан келісім арқасында көптеген маңызды табылған заттар мұражайға жеткізілді. Бұл келісім Рассамға оралып, бұрынғы қазба жұмыстарын жалғастыруға және "табылған ескі заттарды Англияға жіберуге мүмкіндік берді, бірақ егер олардың үлгісі болмаса". Сұлтанның өкіліне қазба орнында табылған заттарды тексеру тапсырылды. Ассирияда оның ең маңызды жаңалықтары – Нимрудтағы (Кала) Ашурнасирпал ғибадатханасы, Ниневидегі Ашурбанипал цилиндрі және Балават қақпасынан табылған екі бірегей, тарихи маңызы бар қола жолақтары болды. Ол Бабылдың әйгілі аспалы бақтарын Бабил үйіндісімен анықтады. Борсиппада Навуходоносор II сарайын қазды. 1882 жылдан кейін Рассам негізінен Англияның Брайтон қаласында тұрды. Ол Ассирия-Вавилондық зерттеулер, Таяу Шығыстағы ежелгі христиан халықтары және Англиядағы қазіргі діни пікір таластары туралы жазды.

Археологиялық бедел

Рассамның жаңалықтары бүкіл әлемнің назарын аударды. Италияның Туриндегі Корольдік ғылым академиясы оған 1879 жылдан 1882 жылға дейінгі төрт жыл ішінде 12 000 франктан тұратын Брацца сыйлығын табыс етті. Ол Корольдік географиялық қоғамның, Киелі кітап археологиясы қоғамының және Виктория институтының мүшесі болып сайланды. "Ассириологияның әкесі" атанған сэр Генри Роулинсон – клинописьтің мәнін ашуда маңызды рөл атқарған лингвист, сондай-ақ Рассамның кейінгі қазбалары кезінде Британ мұражайының сенімділерінің бірі болды. Ол Рассамның Ниневиядағы алғашқы қазба жұмыстары кезінде Бағдадта британдық консул қызметін атқарған және 1853 жылы британдық қазбаларға жетекшілік еткен. Рассам өзінің кейбір жаңалықтарын Британ мұражайының жоғары лауазымды қызметкерлері өздеріне таңуы мүмкін деп санады. 1893 жылы Рассам Британ мұражайының сақтаушысы Э. А. Уоллис Баджді қаралау және жала жабу үшін британдық сотқа шағымданды. Бадж Рассамның "туыстары" арқылы Ниневиядан ежелгі заттарды жасырын шығарып, мұражайға тек "қоқыс" жібергенін жазған. Қартайған Рассам осы айыптауларға қатты ашуланды. Ол Баджге қарсы сотқа жүгінгенде, кейіннен сот "әдепсіз" деп есептеген жартылай кешірім алды. Рассамды сот толық қолдады. Кейінгі археологиялық дәлелдер, мысалы, Дур Шаррукиндегі Балават қақпалары сияқты артефактілер Рассамның дау туралы айтқандарын растады. Өмірінің соңында Рассамның беделі мен жетістіктері қайтадан танылды, кем дегенде оның кәсіби әріптестері арасында. Корольдік географиялық қоғам Рассамға арналған некрологта: "Мырза Хормузд Рассамның қазасы Корольдік географиялық қоғамды ең ескі және ең құрметті мүшелерінің бірінен айырды" деп жазды. Дегенмен, археологияның қазіргі заманғы зерттеулерінде 1851 жылы Лейардтың Рассамды қазба жұмыстарын басқаруға тағайындауы "мүмкін, ең дұрыс шешім болмаған, себебі Рассам 1880-жылдарға дейін Ассирияда ғана емес, Вавилонияда да көптеген орындарды бір уақытта тонап, жазылмайтын қазба жұмыстарын жүргізген, ал сол кезде басқа археологтар жауапкершілікпен әрекет ете бастаған" делінеді. Оның 1878 жылы туған қызы Энни Ферида Рассам да болды. 1914 жылдың 10 қыркүйегінде ол жеті айлық жүктілік кезінде Париждегі 14-ші округте орналасқан Версингэторикс көшесі, 219-дағы Версингэторикс клиникасында Жанна Ферида Рассамды жасырын түрде дүниеге әкелді. Қыздың әкесі деп саналатын адам – құпия қызмет өкілі болған сэр Джон Арнольд Валлинджер еді. Жанна француз жұбайы Андре Кортиалдар тәрбиелеуге алды. Энни Ферида Рассам бірнеше айдан кейін Брайтонға оралды.

Rassam's discoveries attracted worldwide attention. The Italian Royal Academy of Sciences at Turin awarded him the Brazza prize of 12,000 francs for the four years from 1879 to 1882. He was elected as a fellow of the Royal Geographical Society, the Society of Biblical Archaeology, and the Victoria Institute. Sir Henry Rawlinson, the "Father of Assyriology", was a linguist who was a key figure in the deciphering of cuneiform, also one of the trustees of the British Museum at the time of Rassam's later excavations. He had been British Consul in Baghdad at the time of Rassam's original excavations at Nineveh, and had been placed in charge of the British excavations in 1853. Rassam believed that the credit for some of his other discoveries had been taken by senior British Museum staff. In 1893 Rassam had sued the British Museum keeper E. A. Wallis Budge in the British courts for both slander and libel. Budge had written that Rassam had used "his relatives" to smuggle antiquities out of Nineveh and had only sent "rubbish" to the British Museum. The elderly Rassam was upset by these accusations. When he challenged Budge in court, he received a partial apology that a later court considered "ungentlemanly". Rassam was fully supported by the courts. Later archaeological evidence found in relation to artefacts such as the Balawat Gates at Dur Sharrukin support Rassam's account of the dispute. By the end of his life, Rassam's reputation and achievements were once again receiving greater recognition, at least amidst his professional colleagues; in their obituary for Rassam, the Royal Geographical Society wrote: "The death of Mr Hormuzd Rassam deprives the Royal Geographical Society of one of its older and more distinguished Fellows "

However, a modern account of the archaeology says that Layard leaving Rassam in charge of his excavations when he left in 1851 was "not perhaps the wisest choice, since Rassam continued, even into the 1880s, an extensive and essentially unrecorded simultaneous looting of a large number of sites not only in Assyria but in Babylonia, at a times when other excavators were beginning to act more responsibly. He also had a daughter, Annie Ferida Rassam, born in 1878. She gave birth secretly at seven months of pregnancy, on September 10, 1914, to Jeanne Ferida Rassam at the Vercingétorix clinic, 219 rue Vercingétorix, in the 14th arrondissement at Paris. The baby girl's alleged father was Sir John Arnold Wallinger, delegate of the secret services. Jeanne was adopted by a French couple, Monsieur and Madame André Courthial. Annie Ferida Rassam returned to Brighton a few months later.

Өлім

Рассам 1910 жылдың 8 қыркүйегінде қайтыс болды және Хоув бейіштігінде жерленді. Оның мансабымен байланысты көптеген жеке заттары, оның ішінде Эфиопияда тұтқындыққа алынғанда таққан тізбектері Хоув мұражайына сыйға берілді және оның шөбересі Корнелиус Кавендиштің естеліктеріне сәйкес, 1950 жылға дейін онда көрмеленді. Музейдегі Рассамға қатысты басқа да заттар сол кезде Ұлыбритания мұражайының қорына беру үшін сұралды.