Кіріспе

Галлиполи шайқасы: 1915 жылы 6-10 тамыз аралығында Бірінші дүниежүзілік соғыстың Галлиполи шайқасы кезінде Австралия және Жаңа Зеландия армиясы корпусы (АНЗАК) мен Осман империясы күштері арасында болған шайқас. Бұл шайқас, ағылшын, үнді және жаңа зеландиялық әскерлердің Сары Бейр, Чунук Бейр және 971-ші төбе маңындағы негізгі шабуылдарынан Осман назарын аудару мақсатында жасалған диверсиялық шабуылдың бір бөлігі болды, бұл шабуыл тамыз айының шабуылы деп аталды. Лоун Пайнде, бастапқыда Австралияның 1-ші бригадасынан құралған шабуылдаушы күштер, 6 тамыздағы шайқастың алғашқы сағаттарында позицияны қорғап тұрған екі Осман батальонынан негізгі траншеяны басып алды. Келесі үш күн бойы шайқас жалғасты, себебі Османдықтар күшін арттырып, жоғалтқан жерлерін қайтару үшін көптеген қарсы шабуылдар жасады. Қарсы шабуылдар күшейгенде, АНЗАК жаңадан басып алған желілерін нығайту үшін екі жаңа батальон жеткізілді. Ақырында, 9 тамызда Османдықтар әрі қарайғы әрекеттерді тоқтатты және 10 тамызға қарай шабуылдық әрекеттер тоқтатылды, нәтижесінде одақтастар позицияны бақылауға алды. Дегенмен, Австралияның жеңісіне қарамастан, шабуыл болған тамыз айының жалпы шабуылы сәтсіз аяқталды және Лоун Пайн маңындағы тұрақсыз жағдай 1915 жылдың желтоқсанына дейін, одақтас әскерлері түбекшенің құрамынан шығарылғанға дейін сақталды.

Жер бедері

Жалғыз қарағай майданы соғыстың басында сол жерде тұрған жалғыз түрік қарағайының құрметіне аталған; ағаш Анзак сарбаздары арасында «Жалғыз қарағай» деп те белгілі болған. Жауынгерлік алаң Австралия және Жаңа Зеландия окоптарының шығыс желісінің ортасына жақын, «400 платосы» деп аталатын биіктікте орналасқан. Бұл биіктік оңтүстікке қарай «Болтон жотасымен», ал солтүстікке қарай «Монаш аңғарының» шығыс жағындағы жотамен жалғасқан. Анзак шығанағының оңтүстік жағында орналасқандықтан, Лоун Пайн аймағындағы жер салыстырмалы түрде тегіс болды, ал қарсы окоптар арасында кең, ешкімнің жері жатыр. Австралиялықтардың позициясы Османдық желісіне ең жақын болған жерде «Бөртпе» деп аталатын ерекшелік пайда болды. «Бөртпеге» қарсы, шығыс жағында Османдық желісі «Оуэнс шатқалы» деп аталатын австралиялықтардың бастауынан оңтүстікке қарай Болтон жотасының мойнына дейін созылып, «Снайпер жотасы» деп аталатын белдеумен жалғасты. Османдықтар «Бөртпе» айналасындағы позицияның ортасынан гөрі қанаттарындағы окоптарды дамытуға көбірек назар бөлді. Османдық желісінің артында, Оуэн шатқалына жақын, «Кубок» деп аталатын шұңқыр орналасқан, ол «Бөртпедегі» австралиялықтардың позициясынан көрінбеді. Маусым айында британдық барлау ұшақтары аймақты талай рет ұшып өтті дегеніне қарамастан, австралиялықтар «Кубоктың» бар екенін білмеді және шабуыл кезінде бұл жер тегіс және одан әрі окоп желілерінен тұрады деп ойлады. Шындығында, бұл Османдықтардың полк штабын құрған және террасаларда білектер тізбегін орналастырған, сондай-ақ шабуыл кезінде онда көптеген күшейте берушілер орналасқан резервтік аймақ болды.

Әскери жағдай

Бұл шайқастан бұрын, Галлиполи жорығының басында Лоун Пайн маңындағы оқшауланған шайқастар басталды. Австралия және Жаңа Зеландияның Анзак буынына қонуының бірінші күні таңғы сағат 7:00-де, 1915 жылдың 25 сәуірінде, Австралия күштерінің бір бөлігі қону жағажайына атып жатқан Османдық артиллерия батареясын жою мақсатымен Лоун Пайнге жылжуға тырысты. Австралиялықтар батареяға шабуыл жасамас бұрын, Осман әскері оңтүстік-батысқа қарай шегінді, оны кейіннен австралиялықтар «Үшінші шегін» (немесе «Гун шегін») деп атады. Ішкі жаққа қарай жылжуда 6-шы батальон әскерлері кең аңғардан өтіп, жотаға жетуге тырысты, бірақ сағат 10:00-де солтүстіктен Лоун Пайнға қарсы шабуыл жасаған Османның 27-ші полкі оларды кері шегіндірді, мақсаты 400-ші платоны қайта басып алу еді. 6-шы батальонды басып тастап, Османдықтар австралиялықтарды Пайн Риджге итеріп жіберді, бұл Лоун Пайндан оңтүстікке қарай Габа Тебеге қарай созылған жердің саусағы сияқты болатын. 1915 жылдың шілде айының басында, сәуір айындағы алғашқы қонудан кейін Галлиполи түбегіндегі тұйыққа шығуды бұзу мақсатымен шабуыл жоспарларын жасаған кезде, Австралия және Жаңа Зеландия армиясының қолбасшысы генерал-лейтенант Уильям Бёрдвуд Лоун Пайнға шабуыл жасау Османдықтардың назарын Сары Бейр, Чунюк Бейр және 971 төбе айналасында ағылшын, үнді және жаңа зеландиялық әскерлердің біріккен күштері бастайтын негізгі шабуылдан аударуға мүмкіндік береді деп шешті. Полковник Невилл Смит басқаруында. Бұл британдық офицер, май айында снайпердің қолынан қаза тапқаннан кейін генерал-майор Уильям Бриджестің орнын уақытша командир ретінде алмастырған. Уокерге Лоун Пайнға шабуыл жасау идеясы ұнамады, тіпті бұл тек алаңдату ғана болса да, бірақ Жерорта теңізі экспедициялық күшінің қолбасшысы генерал сэр Ян Гамильтон шабуылды жалғастыруды талап еткен соң, Уокер мұқият жоспарлау арқылы өз әскерлеріне осындай қолайсыз жағдайда мүмкіндігінше сәттілік алуға тырысты. Тевфик Бей басқаруындағы әскерлер. Бұл батальондардың жалпы саны шамамен 1000 адамды құрады, оның 500-і алдыңғы қатардағы окоптарда, ал тағы 500-і тереңде орналасты. Османдықтардың солтүстік және оңтүстік позицияларын 125-ші полк ұстады, Джонстонның Джолисінде орналасқан. Шабуылдан кейін бірден осы туннельдердің бірі толық ұзындығы бойынша ашылып, күшейткіштердің ашық жерді кесіп өтусіз алға жылжуына мүмкіндік беретін байланыс траншеясы құрылатын еді. Шабуылға дайындық 6 тамызда сағат 14:00-де басталды, онда австралиялықтар өрлеуші әскерлерге жасыру үшін Османдықтардың желісі алдында қазған үш минаны жарылдырды. Британдық крейсер HMS Bacchante-тің теңіз артиллериясы үшінші жотада орналасқан Османдық артиллериясына қарсы батареялық от берді. Тау-кен жұмыстары барысында қазылған туннельдерге шегініп, Османдықтардың алдыңғы қатардағы әскерлерінің көп бөлігі бір сағатқа созылған бомбалаудан қорғаныс тапты. 1-ші батальон өз позициясын алғаннан кейін, шабуыл батальондары олардың арасынан «Пимпл» маңындағы алдыңғы қатарға қарай жылжыды. Шабуыл басталғаннан кейін, күштің жартысы ешкімнің жеріне қазылған туннельдер арқылы өтеді, ал қалған жартысы жай ғана «жоғарыдан» шығады. Сағат 17:00-ге дейін барлық әскерлер өз орындарына орналасты, ал шабуыл аяқталған кезде туннельдер ашылып, соңғы дайындықтар жасалды. Қолдау ретінде әр батальонда 4 Vickers орташа пулеметі болды, олар 3500 оқпен жабдықталған, және бригадаға шабуыл үшін бөлінген 1200 гранатаны лақтыратын взводты қосты. Сонымен қатар, бұзғыштармен айналысу үшін инженерлердің шағын бөлімі бөлінді. Олардың солтүстігінде 2-ші жаяу әскер бригадасы Джонстонның Джолисіндегі Османдық әскерлеріне қарсы оқ жаудырды, ал 3-ші жаяу әскер және 2-ші жеңіл ат бригадасы Снайпер жотасына қарама-қарсы сызықты ұстады. Күштің жартысы дайындалған туннельдер арқылы өтіп, жартысы траншеялар арасындағы ашық жерді кесіп өтті. «Күміс жапырақ» деп аталды. Басқалары ашық байланыс және қолдау траншеяларына жүгіріп өтті, артында 70-ке жуық Османдық әскері қашып құтылуға тырысқанда тұтқындалып, траншеяларға кіретін австралиялықтарға ұшырады. Соңынан болған шайқаста барлық австралиялықтар дерлік қаза тапты, ал бірнешеуі тұтқынға алынды. Бұл қолға алынған жердің екі жағындағы байланыс траншеяларындағы және ортадағы жеті-сегіз посттарға тең болды, олар «оқшауланған», бірақ асығыс қазылған сораптармен байланысты. Австралиялықтар үшін шабуыл сәтті өтті, өйткені олар Османдықтардың негізгі желісін басып алды, ал «Кубокта» тоқтатылғаннан кейін олар өздерінің жетістіктерін қорғауға дайындала бастады. Шабуыл үшін пайдаланылған туннельдерде тығыздық болғандықтан, күшейткіштер бұрынғы Османдық позицияларының алдындағы ашық жер арқылы жіберілді; жақында басып алынған позицияның артында болғанына қарамастан, жер әлі де Османдық артиллериясы мен пулеметтен ауыр отқа ұшырады, ол жақтан бақылаудағы позициялардан төгілді. Дегенмен, взводтар бойынша 1-ші батальон жылжып, шабуыл батальондары арасындағы бос орындарды толтырды, ал 2-ші инженерлік компаниядан келген инженерлер «Пимплдан» жаңа австралиялық желіге қарай туннельдерді кеңейту жұмысын бастады.

Салдары

Бұл шайқастар сол кезге дейін австралиялықтардың жорықтарындағы "ең қаталдары" болды. Шабуыл кезінде басып алынған аумақ шамамен бір майданға созылды. Жоғары командалық құрам мұны тактикалық табыс деп есептеді, алайда Гамильтон оны "батыл, керемет ерлік" деп сипаттады. Оның күштері Жаңа Зеландияның шабуылын уақтылы тоқтатуға көмектесті, бірақ шайқасқа қатысқан кең ауқымды шабуыл сәтсіз аяқталды. Содан кейін Галлиполи түбегінде тоқырау орнады, бірақ қысқа мерзімді жергілікті шайқастар болды. Қыркүйекте Австралияның 1-ші дивизиясы Лоун Пайндегі бекіністі 23-ші және 24-ші батальондармен алмастырды. Балапан 700 биіктігінде орналасқан (османдықтарда "Килич Баир", яғни "Қылыш тізбегі" деп белгілі), австралиялықтар мен османдықтардың ешқайсысы да күшті шабуылға баруға мүмкіндік таппады, және бұл жағдай 1915 жылдың желтоқсанында одақтастардың эвакуациясына дейін жалғасты. Көптеген дереккөздерде османдықтардың жоғалғандары 5000–6000 аралығында бағаланады, бірақ Чанаккале Онсекиз Март университетінен Кенан Челик олардың жоғалғандарын 7164 деп есептейді, оның ішінде 1520 қаза тапқан, 4700 жараланған, 760 жоғалып кеткен және 134 австралиялықтар тарапынан тұтқындалған. Олардың арасында 47-ші және 15-ші полктардың командирлері де болды. Австралиялық офицерлер арасындағы шығын өте ауыр болды: 2-ші және 3-ші батальондардың командирлері екеуі де әскерлерін жетектеп бара жатып қаза тапты. Соғыстан кейін Уильям Данстан Мельбурндағы "Herald" газетінің бас директоры болды. Тағы бір "Виктория кресімен" марапатталған капитан Альфред Шаут, Галлиполи шайқасының басында "Әскери крестпен" марапатталған және аты аталып өткен. Ол Лоун Пайнде қаза тапты және кейін теңізге жерленді. Басқа "Виктория кресімен" марапатталғандар – Леонард Кейсор, Джон Гамильтон, Александр Бертон, Фредерик Табб және Уильям Саймонс. Зират аумағында Лоун Пайн ескерткіші де орналасқан. Бұл Галлиполидегі Австралия мен Жаңа Зеландияның ең маңызды ескерткіші, науқан кезінде қаза тапқан барлық австралиялықтар мен жаңа зеландиялықтардың есімін сақтайды, соның ішінде қабірі белгісіз және теңізде жерленгендердің де есімі жазылған. Шабуылдың австралиялықтар үшін маңыздылығын ескере отырып, Лоун Пайнде жыл сайынғы Австралиялық Анзак күнінің таңындағы рәсімі өтеді. Рәсімнен кейін австралиялық келушілер Галлиполиде соғысып, қаза тапқан отандастарын еске алу үшін ескерткішке жиналады. Жаңа Зеландияның Бірінші дүниежүзілік соғыс мұражайында Лоун Пайн шайқасына арналған көрме бар, сондай-ақ Австралия соғыс мұражайында да бар. Австралияда шайқастың құрметіне аталған көптеген жерлер бар.