Кіріспе

Америка Құрама Штаттарының Оңтүстік Вьетнамнан шығу саясаты, Вьетнам соғысының аяқталу кезеңінде. Ричард Никсонның Вьетнам соғысы саясаты.

Вьетнамдастыру – Ричард Никсон әкімшілігінің Вьетнам соғысына қатысуын тоқтату саясаты, ол «Оңтүстік Вьетнам күштерін кеңейту, жарақтандыру және оқыту, сондай-ақ олардың жауынгерлік рөлін күшейту, сонымен бірге АҚШ жауынгерлік әскерлерінің санын біртіндеп азайту» арқылы жүзеге асырылды. Вьетконгтың Тет шабуылынан кейін қабылданған бұл саясат АҚШ жауынгерлік әскерлеріне қатысты, бірақ АҚШ Әуе күштерінің қатысуын және АҚШ-тың шетелдік әскери көмек ұйымдарының саясатына сәйкес Оңтүстік Вьетнамға қолдау көрсетуді жобаламады. Шабуылдан кейін АҚШ азаматтарының үкіметке деген сенімсіздігі, My Lai-де (1968), Камбоджаға басып кіру (1970) және Пентагон құжаттарының жариялануы (1971) одан әрі ушықты, онда американдық әскерлердің бейбіт тұрғындарды өлтіргені туралы хабарлар тарады. 1969 жылғы 28 қаңтарда Ұлттық қауіпсіздік кеңесінің отырысында генерал Эндрю Гудпастер, генерал Крейтон Абрамстың орынбасары және Вьетнамдағы әскери көмек басқармасының қолбасшысы, Вьетнам Республикасы армиясының (ARVN) жағдайының жақсарып келе жатқанын және соғысты «америкалықтандыру» мүмкіндігі жақын екенін мәлімдеді. Қорғаныс министрі Мелвин Лэрд бұл пікірмен келісті, бірақ терминологиямен емес: «Бізге дұрыс мәселелерге назар аудару үшін 'Вьетнамдастыру' сияқты термин қажет». Никсон Лэрдтің бұл сөзін бірден ұнатты. Вьетнамдастыру Никсон әкімшілігінің кең ауқымды қарым-қатынастар саясатына сәйкес келді, онда АҚШ коммунизмді тоқтатуды өзінің негізгі стратегиясы ретінде қарастырмады, бірақ ынтымақтастыққа негіделген әлемдік тәртіпке ұмтылды. Никсон және оның бас кеңесшісі Генри Киссинджер күштердің жағдайы мен ірі державаларға баса назар аударды. Никсон Киссинджерге кеңес мемлекет қайраткері Анатолий Добрининмен дипломатиялық келіссөздер жүргізуді тапсырды. Никсон сондай-ақ Қытаймен жоғары деңгейдегі байланыс орнатты. АҚШ-тың КСРО және Қытаймен қарым-қатынасы Оңтүстік Вьетнамнан гөрі маңыздырақ болды. Никсон Вьетнамдастырудың екі құрамдасы бар екенін айтты. Біріншісі – «Оңтүстік Вьетнамның қарулы күштерін санда, жабдықтарда, басшылықта және жауынгерлік дағдыларда күшейту», ал екіншісі – «Оңтүстік Вьетнамдағы бейбітшілік бағдарламасын [яғни, азаматтарға әскери көмек] кеңейту». Бірінші мақсатқа жету үшін АҚШ тікұшақтары көмек ретінде пайдаланылатын, бірақ тікұшақ операциялары АҚШ қызметкерлерінің қатысуын қажет ететін жердегі операциялардың бір бөлігі болды. Сондықтан ARVN үміткерлері операцияларды жүзеге асыру үшін АҚШ тікұшақ мектептеріне оқуға қабылданды. Генерал-лейтенант Дэйв Палмердің айтуынша, ARVN үміткерін АҚШ тікұшақ мектебіне қабылдау үшін алдымен ағылшын тілін үйренуі керек еді. Бұл, айлар бойына жаттығулар мен тәжірибеден басқа, ARVN-ге жаңа мүмкіндіктерді қосу үшін кем дегенде екі жылға созылды. Палмер бірінші құрамдастың, уақыт пен ресурстар болған жағдайда, іске асырылатынымен келіспеді. Алайда: «Тыныштық орнату, екінші құрамдас, шынайы қиындық тудырды – бұл үкімет әрқашан адал болуы керек болған аймақтарда адал әрекет етуді білдірді. Вьетнамдастыру жұмыс істесе, екеуі де қажет болды». Вьетнамдастыру саясаты, сәтті іске асырылғанына қарамастан, ақыр соңында сәтсіздікке ұшырады, өйткені жақсартылған ARVN күштері мен америкалық және одақтас әскерлерінің азайтылуы Сайгонның құлауына және солтүстік пен оңтүстіктің бірігуіне, Вьетнам Социалистік Республикасын құруға жол берді.

Алдын ала: Француз жауынгерлігі Индокитай соғысында

Бірінші Индокитай соғысының бірнеше жылынан кейін, 1950 жылдан бастап француз командирлері ақ нәсілділердің қаза болуын азайту мақсатында "сарылау" (jaunissement) деп аталатын саясатты қабылдады. Бұл өзгеріс, сол кезде, негізінен француз армиясының Қиыр Шығыс бөлімшесі FTEO-дағы әскер тапшылығына байланысты болды. Вьетнамдық әскерлер батальондарға біртіндеп енгізілді. АҚШ-тың соғысқа сын көзбен қарағандары Вьетнамдануды "сарылаумен" (jaunissement) салыстырды.

Джонсонның басшылығымен дайындық

Линдон Джонсонның басты саяси мүдделері ішкі саясатқа қатысты болды; соғыс оның ішкі саясатқа назар аударуына бөгет болды, және ол соғысты саяси тұрғыдан қабылданарлық деп есептейтін жолмен аяқтауға құлшынды. 1967 жылы Киссинджер ядролық қаруды жоюға қызығушылық танытқан ғалымдардың Пугаш конференциясына қатысты. Конференцияға қатысқан екі адам Киссинджерге АҚШ пен коммунистік басшылық арасында құпия байланыс жасауға мүмкіндік беретін құралды ұсынды. Атап айтқанда, Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының қызметкері Реймонд Обрак Хо Ши Минмен таныс болды және хабар жеткізуге келісті. Бұл мәселені Мемлекеттік хатшының орынбасары Уильям Банди және Қорғаныс министрі Роберт Макнамарамен талқылағаннан кейін хабар жіберілді. Хо, егер АҚШ «Жылқымалы найзағай» операциясы аясында Солтүстік Вьетнамды бомбалауды тоқтатса, келіссөздерге баруға дайын екенін мәлімдеді. Ханойдың Париждегі дипломатиялық өкілі Май Ван Бо байланысқа шығу үшін тағайындалды. Ханой бомбалау тоқтатылмаса, американдық шенеунікпен байланысқа түспейтініне байланысты Киссинджер делдал ретінде тағайындалды. Джонсон 29 қыркүйекте Сан-Антониода сөйлеген сөзінде келіссөздер мүмкіндігін ұсынды. Ол ұсыныс қабылданбады, бірақ 1967 жылы тағы да көтерілді.

Америкаландырудың соңы

Линдон Б. Джонсонның кетісі соғысты аяқтаған жоқ; керісінше, ол Оңтүстік-Шығыс Азияның барлық аймағына тарады. Тет шабуылы (1968 жыл) саяси және бұқаралық ақпарат құралдары үшін ауыр соққы болды. Журналист Уолтер Кронкайт Тет шабуылының ең жақсы нәтижесі – тоқтап қалу екенін хабарлады. Баспасөздің басқа өкілдері де шығындарды қысқарту туралы үгіттеді. Президент Джонсонның беделі күрт төмендеді және ол 31 наурызда бомбалауды тоқтату туралы жариялады, сонымен бірге қайта сайлануға түспейтінін мәлімдеді. Ол үмітсіз болғанымен, 1968 жылдың 10 мамырында Джонсон Парижде АҚШ пен Солтүстік Вьетнам арасындағы бейбіт келіссөздерді бастады. Бірақ соғыс жалғасты.

Никсон әкімшілігінің нұсқаларды талдау

Никсон әкімшілігі кезінде Никсонның бас кеңесшісі Генри Киссинджер Рэнд корпорациясынан Даниэль Эллсберг дайындаған саясаттағы мүмкіндіктер тізімін беруді сұрады. Есепті алғаннан кейін Киссинджер мен Шеллинг Элсбергтен жеңіске жете алу мүмкіндігінің жоқтығы туралы сұрады; Элсберг «Вьетнамда жеңіске жетемін деп ойламаймын» деді. Элсберг ақырында шығу туралы ұсыныс жіберді, бірақ Киссинджер жеңіліс ретінде қарастырылуы мүмкін нәрсені таратпады, бірақ жеке өзі АҚШ қиын жағдайда екенін және басымдықтарды анықтау қажеттігін түсінді. АҚШ-тағы кеңес елшісі Анатолий Добриньиннің Добриньин мен Киссинджер арасындағы әңгімелер туралы жазған жазбасына сәйкес, АҚШ-тың позициясының мәні Париж келіссөздерінде прогресс жасау қажеттігі және ішкі саяси себептерге байланысты Никсонның «Ханойдың жаңа қадам жасауын және келісімді ұстанымға келуін бір жыл күте алмайтыны» болды. Добриньин кеңестік позицияны білдірді, АҚШ Париж бейбіт келіссөздерін екі бөлікке бөлуді тоқтатуы керек: АҚШ пен Вьетнам Демократиялық Республикасы арасындағы әскери мәселелерді талқылау және саяси мәселелерді шешу, оларды «де-факто толығымен Сайгонның қолына беру, ол оларды шешкісі келмейді және оны істей алмайды, өйткені Оңтүстік Вьетнамдағы жағдайды және күштердің тепе-толықтығын объективті бағалай алмайды». Бірақ Добриньин АҚШ жердегі әскерлерді қолданбайтын әскери күш қолдануға қаншалықты дайын екенін толық түсінбеді, бұл Операция Linebacker II-ге әкелді. Сол жақтағы сенатор Фулбрайт, Сыртқы қатынастар комитетінің төрағасы, Вьетнамдастырудың қаза болғандар санын азайтуға жеткіліксіз екенінен қорқады: «Менің қорқынышым, қазіргі саясат АҚШ-ты Вьетнамда өлтіру мен шығындардың шексіз жалғасуымен ұстап тұрады».

Никсонның саясаты

Никсон Біріккен штаб басшыларына алты қадамдық әскерді шығарып алу жоспарын дайындауды тапсырды. Теңіз жаяу әскерінің командирі генерал Леонард Ф. Чэпман: «Мен және, менің ойымша, көптеген теңіз жаяу әскерлері Вьетнамнан кету уақыты келді деп сезінді», - деп еске алды. 1969 жылдың ортасында құрлықтағы күштерді қайта орналастыру басталды, ал жыл соңына қарай толық 3-ші теңіз дивизиясы шығып кетті. Тет шабуылынан кейін Вьетнам Республикасы армиясы (ARVN) бөлімшелері Вьетконг бақылаған аумақтарды басып алды. Оңтүстіктегі Вьетконг күштерінің генералы Тран Ван Тра былай деді:

Біз адам күші және материалдық-техникалық жабдықтар, әсіресе түрлі эшелондардағы кадрлар бойынша үлкен құрбандықтар мен шығындарға ұшырадық, бұл бізді анық әлсіретті. Содан кейін біз қол жеткізген табыстарымызды сақтай алмадық, сонымен қатар 1969 және 1970 жылдары көптеген қиындықтарды жеңуге мәжбүр болдық. Кейбір ARVN бөлімшелері, әсіресе АҚШ әскерлерімен тығыз байланыста жұмыс істеген немесе нысандарды пайдаланған, өз аймақтарында жылдамдатылған үстемдікке ие бола алды. Басқа ARVN бөлімшелері үлкен қиындықтарға тап болды. Мысалы, ARVN 5-дивизиясына өзінің қазіргі базалық лагерінен, Фу Куонгтан Лай Хедегі АҚШ 1-ші жаяу әскер дивизиясына көшіруге бұйрық берілді, ал АҚШ дивизиясы оңтүстік-шығысқа қарай Дьанға жылжыды. ARVN бөлімшесі бұрынғы операциялық жауапкершілігін сақтап, стандартты АҚШ дивизиясынан гөрі тікұшақтармен жақсы жабдықталған дивизияны алмастыруға тиіс болды. Фу Конгта 5-ші дивизияның қолбасшысы генерал-майор Нгуен Ван Хью базаның қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін жергілікті Халық күштері батальонын пайдалана алды. Алайда Халық күштері батальондары құрылған аймақтан жылжымады.

Камбоджаға қарсы бірлескен операциялар

1969 жылы Никсон Солтүстік Вьетнам әскерлері баспана ретінде пайдаланған Камбоджадағы Вьетнам Халық Армиясының (PAVN) базаларына және жабдықтау жолдарына қарсы B-52 соққыларын бұйырды. АҚШ-тың Камбоджаны бомбалау туралы бұйрықтар құпия сақталды және АҚШ-тың бұқаралық ақпарат құралдары мен Конгрессінен жасырылды. Әрбір соққы кезінде әдетте әр B-52 бомбалар тастады, ал әр соққы үш немесе алты бомбалаушыдан тұрды.

Камбоджада үкімет ауысты

Солтүстік Вьетнамның көп бөлігі Камбоджа арқылы өтті. Никсон АҚШ-тың Оңтүстік Вьетнамдағы құрлық әскерлері болған кезде Камбоджада жасырын бомбалауға рұқсат берді. 1970 жылғы наурыз айында генерал Лон Нол, өз елінің ПАВН қолданысына куә болған, өзін бейтарап деп көрсеткен принц Нородом Сианукты құлатты. 1969 жылғы маусымда Вьетконг және оның одақтас ұйымдары Оңтүстік Вьетнам Республикасының Уақытша революциялық үкіметін (УРҮ) құрды, оны Ханой Оңтүстік Вьетнамның заңды үкіметі деп мойындады. Ол кезде Тет шабуылынан коммунистердің жоғалғандары 75 000-ға жетті, тіпті партия жетекшілерінің арасында да рух күйзеліске түсті.

Бірлескен жердегі операциялар

1970 жылғы 30 сәуірде коммунистердің Камбоджаны басып алу әрекетіне жауап ретінде Никсон Камбоджаға АҚШ-тың және Оңтүстік Вьетнам армиясының (ARVN) кең ауқымды шабуылын жариялады, мақсаты – Солтүстік Вьетнам армиясының (PAVN) штаб-пәтерлері мен жабдықтау қоймаларын тікелей жою болды; бұл аймақ ARVN III корпусының тактикалық аймағымен шектесетін. Науқан 1 мамырда басталды. 1-ші кавалерия дивизиясының АҚШ-тың "Шоумейкер" жедел тобы Камбоджаның Фишхук аймағында B-52 бомбалау шабуылдарын жүргізді. "Шоумейкер" тобы ARVN әуе десанттық бригадасымен бірлесіп жұмыс істеді. ARVN-нің жеке операциялары Parrot's Beak аймағында өтті. III корпустың тактикалық аймақ командирі До Цао Три, ARVN-нің ең белгілі басшысы, ARVN күштерінің ең тереңге енуін ынталандырды. Бұл шабуыл Пол Пот пен оның Қызыл кхмерлерінің Камбоджаны бірден басып алуына кедері келтірді және PAVN-ге Сиануквиль порты арқылы жабдықтау желісін жойды. Қызыл кхмерлер Солтүстік Вьетнамның қолдаушыларымен байланысын үзді және Қытаймен одақтасты. Бұл АҚШ халқына американдық әскери қатысуды анық көрсетті, нәтижесінде қарқынды наразылықтар болды, оның ішінде Кент мемлекеттік университетінде наразылық білдірушілер мен Ұлттық гвардия арасында тас лақтыру салдарынан адамдар қаза тапты.

Ақпараттық және қауіпсіздік

АҚШ-тың барлау жүйесінің маңызды бөлігі (әсіресе техникалық құралдары) ARVN-мен бөліспеді, және толыққанды түрде құпиясы ашылмаса да, осы мақалада бұрын айтылған мысалдар бар. Коммунистердің барлау операциялары, ашық қалған тыңшылардан басқа, одан бетер аз белгілі. Оңтүстік Вьетнам үкіметіне көптеген тыңшылар енген деген көптеген болжамдар болды, және олар шынымен де көп болды. 1969 жылдың желтоқсанында Вьетконгтың байланыс барлау орталығы мен құжаттары тәркіленген кезде, олардың қарапайым технология мен білікті кадрларды пайдаланып, сондай-ақ АҚШ байланыс қауіпсіздігінің нашарлығын пайдаланып, көп көлемде ақпарат алғаны анықталды. Бұл жайтты АҚШ армиясының жаяу әскері ашты, ал мәліметтерді тұрақты байланыс офицерлері түсіндірді. Бұл мәселе генерал Абрамсты байланыс мамандарына қатысты қатты ашуландырды. Осыған дейін де, кейін де, өте құпия, қазір ғана қолжетімді және ауыр цензураланған Ұлттық қауіпсіздік агенттігінің талдауы коммунистердің ақпаратты қалай алғаны туралы мәліметтерді ұсынды, бұл қазіргі заманғы қарсы барлау және операциялық қауіпсіздіктің дамуына ықпал етті. "Тошдаун" операциясынан алынған материалдар Солтүстік Вьетнамның барлау жүйесі туралы да ақпарат берді. Мысалы, NVA-ның Қорғаныс барлау агенттігіне баламасы Ханойдағы Орталық зерттеу дирекциясы (CRD) болды. Бірақ COSVN барлау қызметкерлері тактикалық тұрғыдан маңызды ақпаратты таратты. Олардың тыңшылық қызметі CRD-нің Стратегиялық барлау бөлімі (SIS) басқаруымен әскери барлау бөлімдерінің (MIS) бақылауында болды.

АҚШ-тың Солтүстік Вьетнаммен тікелей келіссөздері

Генри Киссинджер 1970 жылдың ақпанында Солтүстік Вьетнамның шенеунігі Ле Дюк Томен құпия келіссөздер бастады. Бірақ, бұл сенімді.

1971 жыл

Кейінгі Конгресс шешімі АҚШ-тың Оңтүстік Вьетнам шекарасының сыртындағы әскери араласуына тыйым салды, сондықтан келесі ірі операция – Лам Сон 719 – ARVN жер күштеріне, АҚШ әуе күші мен артиллериясының қолдауына, сондай-ақ АҚШ-тың кеңесшілік және логистикалық көмегіне негізделуге тиіс болды. Вьетнамдану саясаты Оңтүстік Вьетнамдағы коммунистік үстемдіктің шектеулі кері қайтарылуына ғана қол жеткізді және, ең алдымен, Оңтүстікке өз соғысын жеңіп алу үшін қару-жарақ, оқыту және қаржыландыруды ұсынуға бағытталған, егер олар осыған батылдық пен бейіл көрсетсе. 1971 жылға қарай коммунистер 1967 жылы Оңтүстікте бақылаған аумақтардың көп бөлігін, бірақ барлығын емес, жоғалтты. Коммунистер әлі де Хо Ши Мин жолын қорғайтын, шалғай орманды және таулы аудандардың көп бөлігін бақылап отырды. Нгуен Ван Тхьеге адалдығымен, әскери қабілетінен гөрі танымал болған Хоанг Сюань Лам басқарған Сайгонның осы бекініске қарсы шабуыл әрекеті – Лам Сон 719 операциясы – 1971 жылы сәтсіз аяқталды. SVN күштері, АҚШ әуе күшінің шектеулі қолдауымен, PAVN әскерлерін жеңе алмады. Операция туралы толық мәліметтер жеке мақалада келтірілген, бірақ негізгі мәселе ARVN-нің ірі операцияларды жүргізудегі тәжірибесінің жетіспеуі болды. Олар қажетті күштерді дұрыс бағаламады, ал жоғары шенді офицерлердің қалыптасуы құзыреттіліктен гөрі адалдықты марапаттайтын ортада жүрді. ARVN-нің кез келген армияда құрметке лайық командирлері болғанына күмән жоқ, бірақ Тхье, өзінен бұрынғы RVN көшбасшылары сияқты, әскери төңкерістің алдын алу туралы үнемі алаңдады. «Тағайындамалар Сайгонда жеңіледі, шайқаста емес. Ал маңыздысы – жеңіліске ұшырағанның өзінде тәуекелден қашу болды». Тхье операциялық командирді, I корпустың тактикалық аймағының командирі Хоанг Сюань Ламды ARVN-нің ең беделді жауынгерлік командирі До Цао Тримен ауыстырды. Три алғашқы тексеру рейсі кезінде 2,5 сағаттан кейін тікұшақ апатынан қаза тапты. Апат төмен биіктікте болғаны белгілі, және оның механикалық бұзу салдарынан немесе жаудың атысынан болғаны туралы пікірлер айтылды. Әрине, механикалық бұзу көңілді көтеруге көбірек септі.

1972 жыл

1972 жылдың басына таман АҚШ-тың 400 мыңнан астам әскери қызметкері елге қайтарылды, олардың басым бөлігі жауынгерлік әскерлер еді. Саяси жағынан алғанда, бұл Никсонға Қытаймен және Кеңес Одағымен келіссөздер жүргізуге мүмкіндік берді, сол арқылы ол АҚШ әскерлерін қауіпке тікелей салмайтынын көрсетті. Солтүстік Вьетнам Оңтүстікке қарсы ірі масштабты әскери шабуыл жасады, оған АҚШ «Linebacker I» операциясы аясында ауадан күшті қолдау көрсетті, бұл ARVN-ге жағдайды бақылауға қайта оралуға көмектесті. Жыл соңына қарай Солтүстік Вьетнам келіссөздерден бас тартқанда, Никсон «Linebacker II» операциясын бастауға рұқсат берді, ол Солтүстік Вьетнамды келіссөздерге қайта оралуға мәжбүрледі; нәтижесінде бейбітшілік шарты жасалды және АҚШ-тың барлық жауынгерлік күштері елге қайтарылды.

1973 ж. және атысты тоқтату

Вьетнам Республикасының Қарулы Күштерінде тамаша жердегі жауынгерлік бөлімшелер болды, бірақ дивизия деңгейінде және одан жоғары деңгейде басқару, бақылау және байланыс салаларында өте күрделі мәселелер сақталды. Көптеген бөлімшелер американдық әуе қолдауына артық тәуелді болды, ал Вьетнам Республикасының Әуе күштері кең ауқымды кедергі келтіру қабілетін дамытпағандықтан, жақын әуе қолдауының сапасы да әртүрлі болды. Әуе күштерінің корпус командирлеріне бөлініп, фрагменттелгендігінен басқа, күтілген жабдық жаңартуларын да алмады. Фотоэлектр барлау өте шектеулі болды. Бронетанктік бөлімшелер АҚШ-тың әуе қолдауысыз күресуге ең жоғары сенімділікке ие болды. Жердегі командирлер бронетанктік бөлімшелердің жаяу әскерін қолдауға немесе стационарлық қорғанысқа емес, жылдамдықпен қолданылатын резерв ретінде пайдаланылуы керектігін түсінді. Дегенмен, Солтүстік және Оңтүстік Вьетнам ешқайсысы да НАТО немесе Варшава шарты деңгейіндегі кең ауқымды бірлескен қару-жарақ тактикасын толық меңгерген жоқ. Соғыстан кейін RAND корпорациясына берген сұхбатында Нгуен Ба Цон: "Вьетнамдық шенеуніктер вьетнамдастыруды АҚШ доллары мен Вьетнам қанды бөлісу жоспары деп атады" деді.