Кіріспе
Антверпен қоршауы (Beleg van Antwerpen, Belagerung von Antwerpen) – Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде неміс және бельгиялық, британдық және француз әскерлері арасындағы Антверпен қаласы маңындағы қақтығыс. 1914 жылдың тамыз айында Бельгияға неміс әскерлері басып кіргеннен кейін, неміс әскерлері Бельгияның бекініс әскерлерінің гарнизонын, бельгиялық далалық армиясын және Ұлттық редукт деп аталатын бекіністермен қоршалған Антверпендегі Ұлыбритания Корольдік теңіз дивизиясын қоршап алды. Қаланың оңтүстігі мен шығысы неміс әскерлерімен қоршалды. Бельгиялық әскерлер қыркүйек айының соңы мен қазан айының басында үш шабуыл жасады, бұл француз әскерлері мен Ұлыбритания экспедициялық корпусына (ҰЭК) қарсы тұру үшін күш-жігер қажет болған Францияға әскер жіберу жоспарларын тоқтатты. 28 қыркүйекте неміс әскерлері бельгиялық бекіністерін ауыр және аса ауыр артиллериямен бомбалауды бастады. Бельгия гарнизоны көмек келмесе жеңіске үміттенбеді. 3 қазанда Корольдік теңіз дивизиясы келгеніне қарамастан, немістер бекіністердің сыртқы сақинасын бұзып өтті. Неміс әскерлері қаланың батысынан Нидерланды шекарасымен жағалауға дейінгі дәлізді қысымға алғанда, Антверпендегі бельгиялықтар Бельгияның қалған бос бөлігімен байланысын сақтап тұрды, Бельгия далалық армиясы батысқа қарай, жағалауға қарай шегінуді бастады. 9 қазанда қалған гарнизон капитуляциялады, немістер қаланы басып алды, ал бірқатар британдық және бельгиялық әскерлер солтүстікке қарай Нидерландыға қашып, соғыс аяқталғанға дейін тұтқындалды. Антверпендегі бельгиялық әскерлер француз шекарасына жақын орналасқан Изер өзеніне қайтып, Бельгияның соңғы бос бөлігін қорғауға кірісті және 1914 жылдың қазан және қараша айларында неміс 4-ші армиясына қарсы Изер шайқасында күресті. Бельгия армиясы 1918 жылдың соңына дейін аймақты ұстады, содан кейін Бельгияны одақтастардың азат етуіне қатысты.
The siege of Antwerp (Beleg van Antwerpen, , Belagerung von Antwerpen) was an engagement between the German and the Belgian, British and French armies around the fortified city of Antwerp during World War I. German troops besieged a garrison of Belgian fortress troops, the Belgian field army and the British Royal Naval Division in the Antwerp area, after the German invasion of Belgium in August 1914. The city, which was ringed by forts known as the National Redoubt, was besieged to the south and east by German forces. The Belgian forces in Antwerp conducted three sorties in late September and early October, which interrupted German plans to send troops to France, where reinforcements were needed to counter the French armies and the British Expeditionary Force (BEF). A German bombardment of the Belgian fortifications with heavy and super heavy artillery began on 28 September. The Belgian garrison had no hope of victory without relief; despite the arrival of the Royal Naval Division beginning on 3 October, the Germans penetrated the outer ring of forts. When the German advance began to compress a corridor from the west of the city along the Dutch border to the coast, through which the Belgians at Antwerp had maintained contact with the rest of unoccupied Belgium, the Belgian Field Army commenced a withdrawal westwards towards the coast. On 9 October, the remaining garrison surrendered, the Germans occupied the city and some British and Belgian troops escaped to the Netherlands to the north and were interned for the duration of the war. Belgian troops from Antwerp withdrew to the Yser river, close to the French border and dug in, to begin the defence of the last unoccupied part of Belgium and fought the Battle of the Yser against the German 4th Army in October and November 1914. The Belgian Army held the area until late in 1918, when it participated in the Allied liberation of Belgium.
Стратегиялық контекст
Антверпен қаласын көптеген форттар мен басқа да қорғаныс позициялары қорғады, олар әскери генерал-губернатор Виктор Дегуаздың басшылығымен қорғалды және бұл қаланы алу мүмкін емес деп саналды. 1880 жылдардан бастап бельгиялық қорғаныс жоспары Меза (Маас) өзенінде Лиеж және Меза мен Самбре өзендерінің Намюрдегі қосылған жерінде француз немесе неміс әскерлерінің өтуіне кедергі келтіруге негізделді. Егер Еуропалық державалар бельгиялық бейтараптыққа кепілдік беруге үлкермесе, соңғы шара ретінде Антверпендегі Ұлттық редутқа шегініс қарастырылды. Ұлттық редут қала сыртындағы оннан астам ескі форттардан тұрады, олар 1860 жылдары салынған. Қала маңындағы Шелда эстуариясының екі шетінде қоршау және форттардың айналасында сулы орлар бар. Қарсылықтың негізгі желісі 1882 жылдан кейін салынған, қала сыртындағы 21 форттан тұрады. Екі форт және үш жағалау батареясы Шелданы қорғады, сондай-ақ дайын су басу аймақтары да болды. Лиеж және Намур қалаларындағы Меза өзенінде салынған форттардың құрылысы ұқсас болды және олар "кедергі форттары және көпір бастырмалары" ретінде, шығыстан немесе оңтүстік-шығыстан басып кіру жағдайында қорғаныстың бірінші шебі болуы тиіс еді.
Неміс басқыншылығы
1914 жылғы 2 тамызда Бельгия үкіметі неміс әскерлерінің Бельгия арқылы Францияға өтуіне рұқсат бермеді және 3 тамыз бен 4 тамыздың арасындағы түні Бельгия Бас штабы 3-дивизияға неміс әскерінің алға жылжуына кедергі келтіру үшін Льеж қаласына баруға бұйрық берді. 4 тамыз таңында неміс әскері Бельгияға шабуыл жасады. 3-дивизия, Льеж бекінісінің гарнизоны, кавалерия дивизиясының қорғанысы және Льеж мен Намурдан келген бөлімдермен қамтамасыз етілген Бельгияның қалған далалық армиясы Гете өзеніне жақындады. 4 тамызға дейін 1-дивизия Тьен қаласында, 5-дивизия Первезде, 2-дивизия Левенде және 6-дивизия Ваврде жиналды, осылайша Бельгияның орталық және батыс бөліктерін және Антверпенге қарайтын байланыс жолдарын қорғады. 4 тамыз күні Визеде неміс кавалериясы пайда болды, көпір қиратылған және бельгиялық әскерлер батыс жағалауда орналасқан. Немістер өзенді арнайы су өткізу орынынан кесіп өтіп, бельгиялықтарды Льеж қаласына қарай шегінуге мәжбүр етті. Кешке қарай Бельгия жоғарғы қолбасшылығына 3-дивизия мен Льеж гарнизоны өте ірі шабуыл күштерінің жолында екені анық болды. 5 тамызда Льеж шайқасы басталды, онда немістер бекінілген Льеж қаласын күшпен басып алуға тырысты, содан кейін түнгі шабуылға көшті, бірақ ол генерал Эрих Людендорфф әскерлерді қайта жинағанға дейін шатаққа ұшырады. Людендорфф 6 тамыз күні тағы да шабуыл жасады және қалада қарсылыққа тап болмады, өйткені бельгиялық 3-дивизия Гете өзеніне қайтарылды. Немістер бекіністі қоршауға алды, ол 16 тамызда құлады. 10 тамызда неміс кавалериясы Гете өзеніне жетті, ал Ягерлер Дист және Хасселтке қарай солтүстікке қарай жылдамдады. 12 тамызда неміс кавалериясы мен Ягерлер Хален шайқасында шабуыл жасады және он сағаттық шайқастан кейін ығыстырылды. 17 тамызға қарай Бельгия армиясы мен жарымәскери Гарде Цивик жасаған бұзушылықтарға қарамастан, көптеген неміс әскерлері Мез, Демер және Гете өзендері аралығында Бельгияға өтті. Гете өзенінің оң (оңтүстік) жағындағы Бельгия позициясы Хюй арқылы жасалған қанаттық маневрмен қауіпке ұшырады. 18 тамызда немістер қайтадан шабуыл жасап, Халенді басып алды, Тиен қаласына кірді және 1-дивизияға қарсы және солтүстік қанатына шабуыл жасады, бірақ 1-дивизия оны үлкен қиындықпен кері қайтарды. Бельгияда бес неміс корпусы мен алты резервтік корпустың бар екендігі және француз армиясы мен британдық экспедициялық корпусының (BEF) көмегі әзірге келмейтіні туралы ақпарат болғандықтан, Бельгия далалық армиясына 18 тамыздың кешінде Антверпенге қарай шегінуге бұйрық берілді. Ол 20 тамызда келді, неміс алдыңғы қатарларының аз ғана араласуымен, тек 1-дивизия мен неміс IX корпусының арасындағы тікеннің жанында болған шайқас болды, онда бельгиялықтар 1630 адамды жоғалтты. Бельгияның астанасы Брюссель 20 тамызда Бельгия далалық армиясы Антверпенге жеткен кезде басып алынды. Намур 24 тамызда құлады, далалық армия Антверпеннен Брюссельге қарай аттанған кезде. Шарль де Броквиль басқаратын Бельгия үкіметі Брюссельді тастап, немістердің қолына түспеу үшін Антверпенге көшті, олар қаланы Дайл каналының екі жағындағы позициялардан қорғау үшін Бірінші армиядан III резервтік корпусты бөлді. IV резервтік корпустың бригадасы Брюссельді басып алуға жіберілді. IX резервтік корпусына 22 тамызда Антверпенге көшуге бұйрық берілді.
Неміс шабуыл жоспары
1898 және 1914 жылдар аралығында Шлиффен, содан кейін Мольтке жүргізген соғыс жоспарлауының бір бөлігі ретінде Антверпенді оқшаулау жоспары жасалды. Бұл жоспар британдық әскерлермен күшейтілген бельгиялық күштердің Францияға басып кірген неміс әскерлерінің солтүстік жағына қауіп төндіруі мүмкіндігін болдырмау мақсатында жасалды. Жоспарда ұлттық бекіністің шығысында су басу мүмкін емес болған жеті резервтік корпусқа қарасты он бір дивизияның операциялары көзделді. 1914 жылы қоршауға барлығы алты дивизия қатысты, олардың бірі Тьенен мен Брюссель арасындағы Лиеж-Брюссель темір жолын және Брюссель мен Антверпен арасындағы аумақты күзетуге қажет болды. Безелер соғысқа дейінгі жоспардан бас тартып, Антверпеннің оңтүстігінен Валем, Синт-Кателинье-Вейвер форттарына шабуыл жасауды және содан кейін Форт-Конингшуикт, Лиер, Кессель, төрт аралық бекініс, Нете өзені және кең су басу аймағында ілгерілеуді ұсынды. 28 қыркүйекте 6-шы және 5-ші резервтік, теңіз және 4-ші Ersatz дивизиялары бельгиялық алғы шептерді кері шегіндіріп, Мехеленде Нетеден Шельдаға дейін қорғаныс шебін құрды. Қорғаныс шебінің артында Германияның қоршау артиллериясы Мехеленнің шығысы мен оңтүстігіне орналастырылды, Синт-Кателинье-Вейвер және Валем форттарын бомбалауға дайын тұрды, ал Синт-Кателинье-Вейвердің солтүстік-шығысындағы Дорпвельд және Босбек бекіністері минометтермен, ал форттар арасындағы далалық қорғаныстар, Нете көпірлері және Валемнің солтүстігіндегі Антверпен су таратқыштары басқа ауыр артиллериямен бомбаланды.
Бельгияның қорғаныс дайындықтары
Бельгиялық инженерлер Антверпен төңірегіндегі далалық қорғаныстарды салу жұмысын соғыс басталғаннан бері жүргізіп келді, форттар арасындағы кеңістіктерде бекіністер салды, су тасқыны жасады және алдыңғы жағынан кедергілерді жойды. Бұл тазалаулар ақылға сыймас болып шықты, себебі олар форттарды жақсы көрінетін етіп, қазбаларды жоғары жер асты суы деңгейіне байланысты 0,30 метрге дейін ғана қазуға мүмкіндік берді және олардың үстін жабу мүмкін болмады. Немістердің Мехеленге шабуылы кезінде Бельгия армиясының басым бөлігі 3-ші сектор мен Шельда өзені арасындағы 4-ші секторды басып алды, ал жеңіл күштер ғана 3-ші секторды ұстады, ал 4-ші дивизия Дендермонде маңындағы секторды қорғады. 1-ші және 2-ші дивизиялар 3-ші секторға жіберілді, ал 5-ші дивизия олардың артында резервтік позицияға орналасты.
Бірінші ұшу, 24-26 тамыз
Бельгия армиясы Антверпеннен алғашқы шабуыл жасап, Самбра және Монс каналындағы шайқаста француз және британ әскерлеріне көмектесуге тырысты. Операцияның мақсаты Антверпенді бақылап тұрған III және IX резервтік корпус алаңдату, сондай-ақ Лёвен мен Брюссель арқылы неміс байланысын үзу болатын. 24 тамыздағы барлаудан кейін, төрт дивизия келесі күні Мехеленнен оңтүстікке қарай жылжыды, бір жаяу әскер дивизиясы мен кавалерия дивизиясы резервте қалды. 26 тамызда француз және британ әскерлерінің шегініп кеткені және француз армиясының қолбасшысы Жозеф Жоффрдің дереу шабуылға түсуге ниеттенбегені туралы хабар алғаннан кейін шабуыл тоқтатылды. Бельгия әскері Антверпенге қайта оралды. 25-26 тамыз түні қала неміс Zeppelin дирижаблімен бомбаланды. 10 бельгиялық азамат қаза тапты, бірақ бомбалау гарнизонның рухын түсіре алмады. 27 тамызда OHL-ға түскен хабарлар Мольткеге бельгия армиясының шабуылға қабілеттілігін жоғалтқанына сендірді және Брюссельдегі IV резервтік корпустың бригадасына Перунға қарай, корпустың құрамына қосылу үшін оңтүстікке жылжуға бұйрық берді. 2 қыркүйекте Брюссельдегі неміс барлауы шамамен 40 000 британдық әскердің Остендеге келгенін, батысқа қарай Болоньеге дейін жағалауды басып алғанын және Антверпендегі бельгия армиясын нығайтқанын хабарлады. Безелер 4 қыркүйекте Шелданың екі жағынан Термондеге қарай үш дивизиямен шабуыл жасады, бұл қамал басып алынып, солтүстікке қарайғы көпірлер қиратылды.
Екінші ұшу, 9-13 қыркүйек
Бірінші шабуыл аяқталғаннан кейін бельгиялық дала әскері бекіністер арасындағы қорғанысты жақсартуға бекініс әскерлеріне қосылды, ал неміс қоршаушылары шығыс-батыс бағытында, Брюссельден солтүстікке қарай және сыртқы бекіністерден шамалы қашықтықта орналасты. 31 тамызда Безелер Антверпен маңындағы неміс күштерінің батыстан жасалатын көмекке қарсы қауіпсіздігіне жауапкер болды. Белгияны басқаруға тағайындалған генерал-губернатор, фельдмаршал фон дер Гольцтен Ландштурм батальондары ауыстырылды және аймаққа Теңіз корпусының дивизиясы жіберілді. 1 қыркүйекте бельгиялықтар немістердің Бельгияның батыс жағына, Шелда өзені бойындағы Дендермондеге қарай ілгерілеуге дайындалып жатқаны туралы ақпарат алды. Бельгиялық командирлер IX резервтік корпус пен III резервтік корпустың 6-шы дивизиясы Теңізшілер дивизиясымен және Ландвер әскерлерімен алмастырылғаны туралы хабар алды. Немістерге Антверпеннен жасақтардың қашып кетуі, Бельгияның батысы мен Францияның солтүстігінде әскерлердің шоғырлануы және Остендеге британдық әскерлердің келуі туралы хабарлар келіп түсті. Брюссельде әскерлердің саны мен Ландштурмнің күшеюіне қарамастан, бұл хабарлар алаңдаушылық тудырмады. Бельгия армиясының басшылығы 4 қыркүйектегі неміс шабуылын алдау амалы деп есептеді және немістерді Францияға ауыстырылып жатқан әскерлерді қайтаруға және Бельгияның орталық бөлігіндегі неміс байланысын бұзуға итермелеу үшін тағы бір шабуылды жоспарлай бастады. 5-7 қыркүйек аралығында неміс әскерлерінің шегінуі байқалды. Неміс бекіністерінің ауқымын ескере отырып, тікелей шабуыл мүмкін емес деп саналды, бірақ шығыс жаққа шабуыл жасауға болады деп есептелді. Екі дивизия Антверпен қорғанысында қалуға тиіс болды, ал үш дивизия мен атты әскер Ааршотқа қарай шабуыл жасауға жоспарланды. Демер және Дайл өзендерінің маңызды өткелдері тез арада басып алынды, Ааршот жаулап алынды және 10 қыркүйекте атты әскер Левен қаласына жетті. Германияның 6-шы резервтік дивизиясы мен IX резервтік корпусы аймаққа қайта шақырылды, олар Эльзастан келген XV корпустың 30-шы дивизиясына қосылды, олар 10-13 қыркүйек аралығында Брюссель маңында шабуылға қарсы операция жүргізді. Бельгиялықтардың алға жылжуы тоқтатылды және армия 13 қыркүйекте Антверпенге қайта шегінді.
Үшінші ұшу 26-27 қыркүйекте
Антверпенде неміс әскерлерінің оңтүстік-шығыс жағында шоғырланғандығы Дендерден Голландия шекарасына дейін солтүстікке қарай үзіліс қалдырды. Бұл үзіліс Дендер мен Шельда өзендерінің Дендермондеде қосылатын жерінен басталып, Антверпенді қорғаушылардың батыс Бельгиямен және жағалаудағы, сондай-ақ Солтүстік Франциядағы одақтас күштермен байланысын сақтап тұрды. Франциядағы Мобеж қамалынан кейін неміс супер ауыр артиллериясы Антверпенге жеткізілді, ол Лиеж бен Намур сияқты, егер Франциядағы Верден және Белфорт сияқты бекітілген аймақтарға қосылмаса, тұруға жарамсыз болар еді. 25 қыркүйекте француз бас штабы (GQG) Антверпеннен тағы бір шабуылды сұрады. Бельгия бас штабы жаңа операцияны жоспарлай бастады. Антверпенге жалпы шабуылға немістердің дайындық жасап жатқанының белгілері шабуылға жоспарланған күштердің қысқартылуына себеп болды. Дендермонде мен Ваасландтағы Ұлттық редуттың батыс жағындағы қорғанысты ұстаған 5-ші дивизия, 4-ші дивизияның бөлімдері және кавалерия дивизиясы Аалсттан батысқа қарай жылжыған неміс әскерлеріне шабуыл жасады. Олар шағын ілгерілеуге қол жеткізгенімен, ауыр артиллериямен қолдау көрсеткен Ландвер 37 бригадасының қарсы шабуылы шабуылды тоқтатуға әкелді. 28 қыркүйекте немістер Антверпен бекіністерін бомбалауды бастады.
Бомбалау
Неміс бомбалауы 28 қыркүйекте басталды, неміс қоршау артиллериясы бақылау шары арқылы бағытталды. Форттардың ең маңызды бөліктері – қару орналасқан жерлер, флангалық позициялар және қоймалар 29 қыркүйекте сағат 18:00-ге дейін ерекше дәлдікпен Синт-Кателлинь-Вейвер фортын ұстауға жарамсыз етіп, Валем фортына ауыр зақым келтірді. Бельгия армиясының штабы 29 қыркүйекте Бельгия армиясын Остендке эвакуациялауға дайындық жұмыстарын бастады, ал жараланғандар, жаңа сарбаздар, жаттығудан өтпегендер, соғыс тұтқындары, көлік құралдары, жабдықтар, оқ-дәрілер және өнеркәсіптік машиналар Антверпеннен біртіндеп шығарылды. Қаладан шығу жолы қала орталығындағы және Бурхтағы екі тар понтон көпірі арқылы Шельдадан өтті. Пойыздар оң жағалау бойымен оңтүстікке қарай жүріп, Рупельді неміс жаяу әскерінің позицияларына жақын жерден, Мехелендегі қоршау артиллериясынан өтіп, содан кейін Темзедегі теміржол көпірінен өтуі керек болды. 29 қыркүйек – 7 қазан аралығында пойыздар шамдары өшіріліп, түнде кедергісіз жүріп өтті. 4-дивизия Дендермондеде жиналды, онда неміс шабуылы күтілуде, ал кавалерия дивизиясы Дендер мен жағалау арасындағы эвакуация жолын қорғау үшін өзен бойын күзетті. 29 қыркүйектің таңында Бельгия премьер-министрі Шарль де Броквиль британдықтарға барлық сыртқы форттар түскен жағдайда, 65 000 адамнан тұратын үкімет пен армия Остендке көшірілетінін, ал 80 000 бекініс әскерінің Антверпенді мүмкіндігінше ұзақ уақытқа қорғап тұруын қамтамасыз ететінін хабарлады. Келесі күні де Броквиль британдық және француз үкіметтеріне ресми түрде көмек сұрады.
Неміс шабуылы
1 қазанда неміс шабуылы басталды, 5-ші резервтік және теңіз дивизиялары Sint Katelijne Waver, Walem және Bosbeek және Dorpveld редуттарына шабуыл жасады. Сағат 11:00-ге дейін Walem форты қиратылды, Lier форты снарядтан зақымдалды, Koningshooikt форты және Tallabert және Bosbeek редуттары көбінесе зақымдалмады, ал Sint Katelijne Waver форты мен Dorpveld редуты арасындағы жер басып алынды. Қарсы шабуыл сәтсіз аяқталып, 4-ші дивизия 4800 жаяу әскерге дейін азайтылды. Бельгиялық қолбасшылар әскердің сол жақ флангын Nete өзенінің солтүстігіндегі жаңа қорғаныс желісіне қайтаруға бұйрық берді, бұл сыртқы қорғаныстағы олқылықты жапты және қаланы неміс супер ауыр артиллериясының қашықтығынан тыс ұстады. Күндіз Антверпен халқына король Альберт I және үкіметі қаладан кететіні туралы хабарламалар жарияланды. Sint Katelijne Waver және Dorpveld редуттары 1 қазан күні түнде алынды, бірақ Walem және Bosbeek редуты 2 қазан күні түстен кейін ғана басып алынды, барлық қолдағы неміс артиллериясы оларды бомбалауға жұмылдырылды. Неміс артиллериясының бомбалауы, қару-жарақ қоймаларының жойылғандығы және бельгиялық оқ-дәрінің таусылуы Walem және Koningshooikt форттарының немістерге түсуіне және 3-ші сектордағы қалған қорғаныстардың эвакуациялануына немесе капитуляциялауына әкелді, тек Duffel редуты ғана сақталды. Бельгияның 2-ші дивизиясы 3-ші сектордың шығыс жағында түскі уақытта Nete өзенінен кері шегіне бастады, ал бір сағаттан кейін 1-ші дивизия Rumst-тан, Walem фортының солтүстік-батысынан Duffel және Lisp-ке дейін аяқталмаған аралық позицияға шегінді, Lier қаласының үстінде орналасқан бұл позицияда Duffel, Anderstad және Lier қалаларында бекіністер болды. 2-ші дивизия 5-ші дивизиямен алмастырылды және резервке жіберілді. Немістер зейнетке шыққан кезде қудалауға тырыспады, бірақ Nete өзенінің оңтүстік жағалауындағы су тасқынының тереңдігі жеткіліксіз болды және патрульдер Антверпеннен шегіну жолын кесуге тырыспағанын хабарлады. 3 қазанда гарнизон оқ-дәрісі біткеннен кейін Duffel редуты эвакуацияланды, ал неміс артиллериясының атысы Fort Kessel-ге бұрылды. Келесі күні неміс супер ауыр артиллериясы фортты бомбалауға кірісті, бұл гарнизонды фортты тастап кетуге мәжбүр етті, содан кейін немістер Nete желісіне шабуыл жасауға дайындалды, Lier қаласының маңындағы Grote және Kleine Nete өзендерінің қиылысында. Корольдік теңіз бригадасы 4 қазанда лондондық автобустармен Lier қаласына келді және Lier қаласының солтүстік шетіндегі позицияны иеленді, бұл тікұшақтардың арасындағы терең емес траншеялардың бөліктері болып шықты, ал алдыңғы жағында сым торы болды. Қалада шайқастар болды және позиция неміс артиллериясымен бомбаланды, оған қарсы британдықтарда броньды пойыз болды. Grote және Kleine Nete өзендері арасындағы неміс шабуылы қорғаушыларды кері шегінуге мәжбүр етті және Dender өзенінен өтті, Schoonaarde және Dendermonde қалаларында Scheldt өзенінен өтуге тырысты. 5 қазан күні таңертең 26-шы резервтік жаяу әскер полкінің екі батальоны жақын маңдағы сағада салынған көпір арқылы Lier қаласының шетінен келген отпен қорғалып, Anderstad шаруашылығында Nete өзенінен өтті. Өтпелі жер өсімдіктермен жасырылған, ал екі батальон қараңғыға дейін өзен жағалауын ұстап тұра алды, содан кейін тағы екі батальон өзеннен өтті. Lier қаласындағы шабуылдар қаланы Kleine Nete өзенінің жағасына дейін жеткізді, ал флангта су тасқынының жағасына жетті. Неміс артиллериясы солтүстікке қарай Broechem фортын бомбалауды бастады, ол 6 қазанда қиратылды және эвакуацияланды. Бельгиялық қолбасшылар Антверпенді қорғауды жалғастыруды шешті, өйткені неміс алға жылжуы ішкі форттар мен қаланы неміс ауыр артиллериясының қашықтығына жеткізбеді. 6 қазан күні сағат 01:15-те неміс батальондарына қарсы шабуыл жасау туралы бұйрық берілді, бірақ ол аймақтағы барлық бельгиялық және британдық бөлімшелерге уақытында жетпеді. Кейбір бельгиялық бөлімшелер жергілікті бастамамен шабуыл жасады және кері қайтарылғанға дейін кейбір жерлерді басып алды. Қорғаушылар Nete және ішкі форттардың арасындағы аралық позицияға шегінді, Vremde қаласынан, Антверпеннің оңтүстік-шығысынан Lier-Антверпен жолына және күндіз Kontich қаласының оңтүстік-батысына дейін. Теңіз бригадасы Бельгияның 2-ші дивизиясының басшылығымен Lier-Антверпен жолының солтүстігіндегі траншеяларға көшті. Scheldt өзеніндегі Dendermonde қаласының батыс флангында, Антверпеннің оңтүстігінде Landwehr бригадасы 37-ші резервтік бригада 1-ші күшейтілді және 5-6 қазанда Schoonaarde, Dendermonde және Baasrode қалаларында өзеннен өтуге тырысты, бірақ кері қайтарылды. 6 қазанның түстен кейін 3-ші және 6-шы дивизиялар Walem форты мен Scheldt өзені арасындағы сыртқы форттардың алдындағы жерді ұстап тұрды, Антверпеннің оңтүстік-батысынан және батысқа дейін, бірақ оңтүстік және оңтүстік-шығыста неміс шабуылы қаланың ішіндегі қашықтыққа жетті, бұл Nete өзенінен өтіп келген жағдайда неміс артиллериясының қашықтығына кіретін еді. 6-шы дивизия Temse қаласы арқылы 4-ші дивизияны және батысқа қарай эвакуациялық дәлізді қорғап тұрған кавалерия дивизиясын күшейту үшін жіберілді. 6 қазан күні таңертең екі британдық теңіз бригадасы теңіз бригадасын күшейту үшін келді, бірақ ішкі сақинаның 1-8 форттарына бағытталды, онда траншеялардың тағы да терең емес екені және неміс артиллериясының бақылаушыларына оңай көрінетіні анықталды. Солтүстік Францияда, қыркүйектен бері Aisne өзенінен солтүстікке қарай неміс әскерлері өзара қанатын айналдыруға тырысты, Аррас қаласына жетті. 5 қазан күні Lens қаласы I Bavarian резервтік корпусы басып алды. Үш неміс кавалерия корпусы тағы бір қанатын айналдыруға тырысты, ал IV кавалерия корпусы Ypres қаласының жанындағы Zwartberg және Mont des Cats қалаларына жетті. Неміс армиясының алға жылжуы Бельгия армиясының Антверпеннен шегіну жолын тоқтату қаупін тудырды. 6 қазанда британдықтар мен бельгиялықтар арасындағы талқылаулар нәтижесінде әскерді Scheldt өзенінің батыс жағасына көшіру туралы шешім қабылданды, онда олар көмекке келген күштермен байланысты бола алады және шығыс жағада тұрып қалу қаупінен сақталады. 6/7 қазан күні түнде 1-ші, 3-ші және 5-ші дивизиялар өзеннен өтіп, кавалерия, 4-ші және 6-ші дивизияларға қосылды, ал ішкі сақинаның сегіз форты бекініс әскерлеріне берілді. 2 және 7 форттары арасындағы аралық траншеялар екі британдық теңіз бригадасы және 4-ші және 7-ші бекініс полктерімен басып алынды, ал Бельгияның 2-ші дивизиясы және британдық теңіз бригадасы резервте болды. Бас адмиралдықтың бірінші лорды Уинстон Черчилльдің бұйрығымен генерал-майор Арчибальд Паристің басшылығымен британдық күштерге мүмкіндігінше қорғануды жалғастыру және капитуляцияға қатыспау үшін батыс жағалауға өтуге дайын болу бұйрық берілді. 7 қазан күні таңертең Landwehr полкінің 37-ші батальонының екі бөлімі Lier қаласының шетінен келген отпен қорғалып, Anderstad шаруашылығында Scheldt өзенінен қайықпен өтті, қалың тұманды пайдаланды. Өтпелі жер өсімдіктермен жасырылған, ал екі батальон қараңғыға дейін өзен жағалауын ұстап тұра алды. Бельгияның 6-шы дивизиясы бірнеше қарсы шабуылдар жасады, бірақ олар кері қайтарылды, ал кешке қарай Landwehr қалған бөлігі өтуі үшін көпір салынды. Антверпеннен қашу жолының ені кеміп қалды, бұл бельгиялық қолбасшыларды әскерді Terneuzen каналының артына көшіруге бұйрық берді, ол Генттен солтүстікке қарай Голландия шекарасына дейін созылды. 1-ші және 5-ші дивизиялар, сондай-ақ 3-ші және 6-шы дивизиялардың әрқайсысынан бір бригада көптеген жарақат алды, ал қалған әскерлер, Антверпендегі 2-ші дивизияны қоспағанда, Scheldt және Durme өзендерінде флангты қорғады. Бельгия армиясының штаб-пәтері Zelzate қаласына, батысқа көшті. Гент қаласында бельгиялық жедел бригада болды, ал аймақтағы британдық әскерлерден Гентке көшуі сұралды, өйткені неміс кавалерия дивизиясы Kruishoutem қаласының оңтүстік-батысында болды. Кейінірек күні неміс әскерлері Broechem фортына және солтүстікке қарай Massenhoven редутына кірді...
Бельгияның кері қайтуы
4-ші және 6-шы дивизиялар күні бойы зейнетке шыға бастады, бірақ Локеренге неміс әскерлерінің жылжуымен кешіктірілді. 8/9 қазан түнінде дала әскерінің көп бөлігі Гентке батысқа қарай жылды. 8 қазанда келген 3-атқыштар дивизиясының құлдарына қолдау көрсету үшін британдық 7-дивизия Брюггеден Остендке көшірілді. 8/9 қазан түнінде бельгиялық дала әскері Антверпеннен қашып, Генттің солтүстік-батысына жиналды, оны үш одақтас бригадасы күзетті; Генттен Остендке британдық 7-дивизия және 3-атқыштар дивизиясы жетті. Локеренде неміс шабуылы Антверпеннен қашу жолын жапты, ал Антверпенде неміс ауыр артиллериясы Нете өзенінен өтіп, ішкі сақинаның 3-5 бекіністерін және қаланы бомбалауға кірісті. Су құбыры зақымдалғаннан кейін өрт сөндіру мүмкін болмады; ылғалды орлармен байланысқан қорған қақпалары да бомбаланды. 3-5 форттарын бомбалау аз ғана зиян келтірді, бірақ шығысқа қараған 1 және 2 форттарына 26 Ландвер бригадасы шабуыл жасады, олар 8-5 форттарын айналып өту үшін, олардың гарнизондарын кесіп тастауға бағытталды. 8 қазан таңында бельгиялық және британдық қолбасшыларға 1, 2 және 4 форттарының құлағаны туралы қате хабарламалар жетті, соның салдарынан егер олар қайтадан басып алынбаса, ішкі желі кешке қарай тасталып, қорғаушылар қала қабырғаларына кері шегінетін шешім қабылданды. Қабырғалар төменгі жағында баспаналары бар жер парапеттерінен тұрды, қабырғаларының екі жағында қақпалары (өтпе жолдары) болды және алдында кең және терең орлар бар еді. Бельгиялық және британдық қолбасшылар Антверпенді гарнизондық әскерлермен қорғауға және бельгиялық 2-дивизияны және британдық әскерлерді Схельдадан басқа жаққа жылжытуға шешім қабылдады, содан кейін қате хабарлама түзетілді және егер 1 және 2 форттары жоғалса, Корольдік теңіз дивизиясы түске қарай кері шегінетін болды. Сағат 17:00-де форттардың құлағаны туралы хабар келді және бельгиялық 2-дивизиясына және британдықтарға кері шегінуге бұйрық берілді. Бельгиялық дивизия сағат 18:30 мен 20:00 аралығында кезең-кезеңмен кері шегінді және сағат 23:30-да Схельдадан өтті. Британдықтар кешкі сағат 19:00-де кері шегінуді бастады, бірақ бұйрықтар 1-ші теңіз бригадасының барлығына жетпеді, тек бір батальон ғана кері шегінді. Сағат 21:30-да қателік анықталды, содан кейін дивизияның қалған бөлігі сағат 10:00-11:30 аралығында өзеннен өтіп, батысқа қарай Голландия шекарасына қарай жылжи бастады. 1-ші теңіз бригадасы түн ортасында Схельдаға жетті, бірақ көпірлер қиратылған және неміс шрапнельдік бомбалауында болды. Әскерлер баржалар мен қайықтар арқылы өтіп, 9 қазанда таңғы сағат 4:00-де Звиндрехтке кездесуге жолға шықты. Британдықтар Синт-Гиллис-Вааске көшті, онда немістердің Моербекедегі темір жолды кесіп тастағаны туралы ақпарат келді. Британдық командирі коммодор Хендерсон солтүстікке қарай Голландия шекарасына қарай жүруге шешім қабылдады және сағат 22:00-де 1500 шақты адам, бастапқы құрамның жартысы интернатталды, ал қырыққа жуық артта қалғандар шекара бойымен жасырын жүріп, қашып құтыла алды. Бельгиядағы британдық күштерге 8 қазанда бельгиялықтар мен британдықтардың Антверпеннен Гентке, Зельзатеге, Остендке, Торхутке және Диксмуйдеге кетуін қамтамасыз ету және содан кейін Фландрияға қарай өрлеп бара жатқан BEF-тің сол жақ қанатына қосылу тапсырылды. 9 қазанда 7-дивизияның көп бөлігі Генттегі француз және бельгиялық күштерге қосылды, ал 3-атқыштар дивизиясы мен 7-дивизияның қалған бөлігі Брюггеде жиналды; француздық 87-аумақтық дивизиясына Поперингеде Антверпенге қарай қозғалысын тоқтату туралы бұйрық берілді. Британдық күштер Англиядан келгеннен кейін (8-ші дивизиямен) (11 қараша) BEF-тің IV корпусы ретінде қол астына келді. BEF II корпусы Аббивиллде жиналып, жаңа IV корпустың қолбасшысы Роулинсонға Гентте мүмкіндігінше ұзақ уақыт тұруға бұйрық берілді. Антверпеннен кері шегіну қанағаттанарлықтай өтті және Аалсттан батысқа, Генттен оңтүстік-шығысқа қарай неміс әскерлері байқалмады. 9/10 қазан түнінде Генттен Мелледе кездескен неміс күшін француз теңіз жаяу әскерлері көптеген зардап шеккен. Бельгиялық, француз және британдықтардың 10 қазанда Остендеде өткен конференциясы бельгиялық дала әскері кері шегінуді жалғастырған кезде Гентті ұстап тұру туралы шешім қабылдады. Түнгі уақытта 1-ші, 3-ші және 4-ші дивизиялар Остендеде, 5-ші және 6-шы дивизиялар Торхутте және Диксмуйдеде болды, ал Антверпен гарнизонының әскерлері Генттен солтүстік-батысқа қарай орналасқан. Неміс қоршаушылары кері шегінуді байқамады және 4-ші Ersatz дивизиясы мен Ландвер әскерлері Локерен мен Мёрбекеде, кері қайтқанда қалаға қарай бұрылды, содан кейін кері шегіну анықталды. III Резерв корпусы мен 4-ші Ersatz дивизиясы батысқа бұрылып, Кортрейкке шабуыл жасауға бұйрық берілді. Бұл әрекет неміс фронтын ұзартуға бағытталды, содан кейін Гентке және Брюггеге жіберілді, жағалаудағы Бланкеберге және Остендке жетуге бұйрық берілді. 11 қазанда неміс әскерлері Гентке шабуыл жасап жатқаны байқалды, бірақ сол кезде бельгиялық бекініс әскерлері дала әскеріне қосылды және Генттен сағат 15:00-ден 22:00-ге дейін кезең-кезеңмен кері шегіну басталды, содан кейін неміс әскерлері қалаға кірді. Кері шегіну кезінде бірнеше көпірлер қиратылды, бірақ басты жол және теміржол көпірлеріндегі көптеген азаматтар олардың қиратылмауына себеп болды.
Ұстап кету
9 қазанның таңында неміс әскерлері ішкі сақинадағы бірнеше бекіністердің бос екенін анықтады; Безелер бомбалауды тоқтатты және әскери губернатор, генерал Дегуизді капитуляцияға шақырды. Неміс парламентшілері Антверпенге бет алғанда, Антверпен мэрі Ян Де Вос бастаған төрт азаматтық өкіл Контиште Безелерге келіп, қаланың бомбалауын тоқтатуды өтінді. Кешке қарай, бомбалау қайта басталса деген қорқынышпен, азаматтық өкілдер қала мен оның әлі де қарсы тұрып тұрған бекіністерінің капитуляциясына қол қойды. 10 қазан таңында әскери губернатор штабының бастығы капитуляцияны талқылауға уәкілеттікпен келгенде, оған ағылшын тілінде қолданылатын француз сөздері мен тіркестерінің тізімі ұсынылды және ол бұрын қабылданған шарттарға келісуге мәжбүр болды. Антверпен гарнизонының соңғы шамамен 30 000 адамы капитуляциялады және қала 1918 жылдың қарашасына дейін неміс әскерлерімен басылып алынды. Антверпен гарнизонының 33 000 сарбазы солтүстікке, Нидерландыға қашып өтті, онда олар Нидерландының бейтараптығына зиян келтірмеу үшін, Бельгия шекарасынан мүмкіндігінше алыс, соғыс аяқталғанға дейін интернирленді. Британдық әскерлер Гронингенде, ал бельгиялықтар Зейст, Гаастерланд, Амерсфорт және Ольдебрук қалаларында орналастырылды. Интернирленгендер әртүрлі салаларда жұмыс істеді. Шекараны кесіп өткен немістер Бергенде интернирленді. 1914 жылы шамамен бір миллион азаматтық босқын Ұлыбританияға, Нидерландыға және Францияға қашқан, көпшілігі қоршаудан кейін оралды, бірақ Нидерландыдағы босқындардың айтарлық бөлігі 1918 жылдан кейін де сол жерде қалды. Бүгінде Хардервиктегі 1914-1918 жылдардағы Бельгия әскери құрмет алаңында бірнеше бельгиялық әскери босқындар жерленген немесе еске алынған.
Талдау
Ұлы соғыстың тарихында (1915–1948), Бірінші дүниежүзілік соғыстың ресми британдық есебінде Джеймс Эдмондс Антверпенді құтқару операциялары сәтсіз аяқталғанымен, қорғаушылардың қарсыласуы (сыртқы бекіністер қиратылғаннан кейін) неміс әскерлерін ұстап қалды, олар Ипр және жағалауға қарсы операциялар үшін қажет болған кезде. Остенд пен Зеебрюгге қарсылықсыз басып алынды, ал батысқа қарай Ньюпорт (Ньюпорт) және Дюнкерк одақтастардың бақылауында қалды, бұл немістердің одақтастардың солтүстік флангын айналып өту әрекетін тоқтатып, олардың соңғы тырысысын жоққа шығарды. Антверпен әскерлері Ипрге қарай бет алған төрт неміс корпусының жолын кесуге де қатысты, бұл солтүстіктегі неміс маневрлерін кешіктірді. Эдмондс екінші шептегі әскерлердің бекіністерді ұстап тұруға жеткілікті деген болжамның қателік болғанын жазды, сондай-ақ ауыр артиллериялық оққа түсудің жаңа сарбаздар мен егде жастағы резервтегілердің рухына тигізген зиянды әсерін атап өтті, бұл оқтар "жаулап алуға мүмкін емес" қорғаныстарды қиратып, әскерлер қауіпсіздікке шегінгенде олардың моральдық жағдайын нашарлатты, және мұндай жағдайға қарсы тұру тек бірінші сыныпты әскерлердің ғана қолынан келеді. Немістер Антверпендегі 2500 қарудың көп бөлігі мен үлкен мөлшердегі оқ-дәріні зардапсыз қолға түсірді. Бельгиялық әскердің шамамен 80 000 аман қалған сарбазы, Корольдік теңіз дивизиясының көп бөлігімен бірге батысқа қарай қашып құтылды. Британдықтар 57 адамды қаза қылды, 138 адам жараланды, 1479 адам тұтқынға алынды және 936 адам интернатталды.
Кейінгі операциялар
Антверпеннен қашып шыққан бельгиялық күштер екі айдан бері әрекетте болды, ал король армияны демалдыру, жаңадан келгендерді қабылдау және қосымша әскерлерді даярлау үшін Сент-Омер – Кале аралығынан батысқа қарай шегінуді жоспарлады. Бірақ ол армияны Диксмудтан солтүстікке қарай, Нийпорт портына және оның оңтүстік-батысындағы Фурнге жинауға көндірілді, бельгиялық аумақты басып ұстауды сақтау мақсатында. Бельгия армиясы 11 және 12 қазанда, бастапқы кавалерия дивизиясы мен дивизиялық кавалериядан құрылған екінші дивизия, сондай-ақ велосипедшілер мен моторлы пулемет бөлімдерінің қамқорлығымен шегінуін жалғастырды. 14 қазанда бельгия армиясы Изер бойында бекініс жасауды бастады. 6-шы және 5-ші дивизиялар француз аумақтық дивизияларының солтүстігінде, Боэзингеден бастап Изер каналы бойымен Диксмудеге дейін орналасты. Фузилер теңізшілері Бельгияның 3-ші дивизиясының артиллериясымен қоршалған көпір басын құрды, ал дивизияның қалған бөлігі Ламперниседе резервте тұрды. 4-ші, 1-ші және 2-ші дивизиялар солтүстікке қарай Беерст, Кейем, Шоор және Маннекенсвередегі алдыңғы посттармен, шығыс жағалаудағы позицияларын нығайтты. Нейпортты қорғау үшін Ломбартзиде және Вестенде маңындағы жағалауға жақын жерде де көпір басы ұсталды, 2-ші кавалерия дивизиясы резервте болды. 18 қазанда Антверпендегі неміс III резервтік корпусы Диксмуден теңізге дейінгі шығыс жағалаудағы бельгиялық бекіністеріне қарсы операцияларды бастады, бұл Изер шайқасының (16–31 қазан) бастауы болды. Гент маңындағы одақтас күштер 11 қазанда неміс күштерінің жақындауына байланысты шегінді. Британдық 7-ші дивизия батысқа қарай Элтреге көшіп, Брюггеден ішкі аймаққа жеткен британдық жасақтармен кездесіп, Ипрге қарай жол тартты. Оңтүстік фланқты 3-ші кавалерия дивизиясы қамтыды, ол Торудан Роулерге көшіп барды, ал француз фузилерлері Диксмудеге жетті. 12/13 қазан түнінде Тиелтте 7-ші дивизияның командирі генерал Капперге британдық II корпусының жақындауымен Хазебрук маңындағы неміс атты әскерінің шегініп, 7-ші дивизияның батысындағы аймақты неміс күштерінен босатқаны туралы хабарланды. Дивизия 13/14 қазанда Роулерге жетіп, Кемель маңында BEF атты әскерімен кездесіп, Ипр маңында француздық 87-ші аумақтық дивизиясымен байланысты. Неміс IV атты корпусы төрт күн бұрын оңтүстікке қарай жылжыды, бірнеше уланнан басқа, олар 10-шы гусарлар жасағымен ұсталды. 18 қазанға дейін Солтүстік Франция мен Бельгиядағы бельгиялық, британдық және француз әскерлері BEF II корпусымен бірге, 5-ші дивизиясы Ла-Бассе каналынан солтүстікке қарай Бо-Пуйтсқа дейін, 3-ші дивизиясы Иллиден Ауберге дейін, генерал Конноның француз атты корпусының үш дивизиясы Фромэльден Ле-Майснилге дейін, BEF III корпусы 6-шы дивизиясымен Редингемнен Эпинеттке дейін және 4-ші дивизиясы Эпинетттен Пон-Ружға дейін, BEF атты корпусы 1-ші және 2-ші атты дивизияларымен Дьюлемонттен Тенбриленге дейін, BEF IV корпусы 7-ші және 3-ші атты дивизияларымен Зандордтен Остнеукюркке дейін, француздық Bidon тобы және де Митри атты корпусы Роульден Кортемаркқа дейін, француздық 87-ші және 89-шы аумақтық дивизиялары Пашендальден Боэзингеге дейін, содан кейін Бельгия армиясы мен бекініс әскерлері Боэзингеден Нийпортқа дейін (Диксмудедегі Фузилер теңізшілер бригадасы қоса) орналасты. 16 қазанда Изер шайқасы басталды.