Кіріспе

АҚШ-тың төртінші президенттік сайлауы

1800 жылғы АҚШ президенттік сайлауы – төртінші төртжылдық президенттік сайлау болды. Ол 1800 жылдың 31 қазанынан 3 желтоқсанына дейін өтті. Кейде «1800 жылғы революция» деп аталатын оқиғада Демократиялық-республикалық партияның үміткері, вице-президент Томас Джефферсон, Федералистік партияның үміткері және қазіргі президент Джон Адамсты жеңді. Бұл сайлау Демократиялық-республикалық партияның жаңа буынын қалыптастырған саяси қайта құру болды. Америка тарихында бұл реванш болып өткен алғашқы президенттік сайлау еді. Адамс 1796 жылғы сайлауда Джефферсонды шамалы айырымымен жеңген болатын. 1804 жылы 12-ші түзетуді бекітуге дейін қолданылған сайлау жүйесінің ережелеріне сәйкес, сайлаушылар алқасының әрбір мүшесі екі дауыс берді, президенттік және вице-президенттік дауыстар арасында ешқандай айырмашылық болған жоқ. 1796 жылы Джефферсон екінші орынды алғандықтан, вице-президент болып сайланды. 1800 жылы, 1796 жылдан айырмашылығы, екі партия да ресми түрде кандидаттар тізімін ұсынды. Демократиялық-республикалықтар Джефферсон мен Аарон Беррден тұратын тізімді ұсынды, ал федералистер Адамс пен Чарльз К. Пинкниден тұратын тізімді ұсынды. Әр партия өз сайлаушыларының біреуі үшінші кандидатқа дауыс беретін немесе дауыс беруден бас тартатын жоспар жасады, осылайша олардың басымдығын көрсететін президенттік үміткері (федералистер үшін Адамс және демократиялық-республикалықтар үшін Джефферсон) партияның екінші үміткерінен бір дауыс артық алып жеңіске жетер еді. Басты саяси мәселелер француз революциясының және Квази соғысының салдарымен байланысты болды. Федералистер күшті орталық үкіметті және Ұлыбританиямен жақын қарым-қатынасты жақтады. Демократиялық-республикалықтар мемлекеттік үкіметтерге өкілеттік беруді ұсынды және федералистер енгізген салықтарды сынады. Демократиялық-республикалықтар, сондай-ақ, федералистердің иммигранттардың азаматтыққа қабылдануын қиындату және федералды үкіметке сын айтуды шектеу үшін қабылдаған «Шет елдіктер және бүлік туралы» заңдарды айыптады. Демократиялық-республикалықтар мемлекеттік және жергілікті деңгейде жақсы ұйымдастырылған, ал федералистер ұйымдаспаған және олардың екі бас көшбасшысы Адамс пен Александр Гамильтон арасында қатыгез дау болды. Тарихшы Джон Ферлингтің сөзіне сүйенсек, сайлаушылар дауысы үшін күрес, аймақтық бөліністер және екі партияның да жүргізген жалған үгіт-насихат науқандары сайлауды қазіргі заманға сай етіп көрсетті.

Науқан

1800 жылғы сайлау 1796 жылғы сайлаудың қайталауы болғанымен, ол американ саясатының жаңа түрін – екі партиялық республиканы және сахна артында және баспасөз арқылы өткізілген қатыгез сайлау науқанын әкелді. Бұған қоса, сайлауда бұрынғы жақын одақтастар болған, бірақ қазір саяси жау болған, беделді Адамс пен Джефферсон бақталасты. Науқан екі тараптан да қаралау мен жеке шабуылдарға толы болды. Федералистер демократ-республикашылдардың елді құртатын радикалды атеистер екендігі туралы қауесет таратып, оның себебі демократ-республикашылдардың француз революциясын қолдауы еді. 1798 жылы Джордж Вашингтон «демократ деп мойындаған адамның қағидаларын өзгертуге қарағанда, қараңғы терілі адамды аққа бояу оңайырақ, ол осы елдің үкіметін құлату үшін ештеңеден де қайтармайды» деп шағымданған. Ал демократ-республикашылдар федералистерді шетелдіктер және бүлік туралы заңдар арқылы республикалық қағидаларды бұзуда айыптады, олардың кейбіреулері мерзімі бітісімен Жоғарғы Сот тарапынан конституцияға қайшы деп жарияланды, сондай-ақ федералистердің шетелдік иммигранттарға сүйенуіне және Франциямен соғыста Ұлыбритания мен басқа коалициялық елдерді қолдауына, осы арқылы аристократиялық және демократияға қарсы құндылықтарды насихаттауына айыптау тақты. Адамсқа оппозициялық демократ-республикашылдар да, Александр Гамильтонмен байланысты «Жоғары федералистер» тобы да шабуыл жасады. Демократ-республикашылдар Адамстың сыртқы саясатының Ұлыбританияға тым ыңғайлы екенін, квази соғыс үшін шақырылған жаңа армия халықты қысымға алады деп қорқып, соғысқа төлеу үшін жаңа салықтарға қарсы болды және шетелдіктер мен бүлік туралы заңдарды штаттардың құқықтары мен Конституцияны бұзу деп атады. «Жоғары федералистер» Адамсты тым орташа санады және оның орнына Александр Гамильтонның басшылығын қалаған. Гамильтон Адамсқа шыдамсыздық танытып, оның мақсаттарына көбірек құлық білдіретін жаңа президентті іздеді. Вашингтон президенттік лауазымда болған кезде Гамильтон виски көтерілісіне (үкіметтің азаматтардан салық алу билігіне қауіп төндірген) федералдық ден қоюға ықпал ете алды. Вашингтон үшінші мерзімге түспейтінін жариялағанда, федералистер мен Адамс өзін кезекті мұрагер деп санады. Гамильтон 1796 жылы Адамс әкімшілігіндегі ықпалы Вашингтонның ықпалындай немесе одан да зор болады деп үміттенген. 1800 жылға қарай Гамильтон Адамстың тым тәуелсіз екенін түсінді және Оңтүстік Каролинадан федералистік вице-президенттікке үміткер Чарльз Котесворт Пинкнидің Гамильтонның мүдделерін қорғауға көбірек бейім екенін ойлады. Адамсқа қарсы үшінші саботаж әрекеті ретінде Гамильтон Пинкниді президенттікке сайлауды сырттай жоспарлады. Пинкнидің саяси тәжірибесінің жетіспеуіне байланысты, ол Гамильтонның ықпалына ашық болатын деп күтілді. Алайда, Гамильтонның жоспары кері кетіп, федералистер партиясына зиян келтірді, әсіресе оның Адамстың кемсітуші сынды қамтитын, елу төрт беттен тұратын хаты демократ-республикашылдың қолына түсіп, жарияланғаннан кейін. Бұл Адамсты ұялтып, Гамильтонның Пинкни атынан жасаған күш-жігеріне нұқсан келтірді, тіпті Гамильтонның саяси құлдырауын жеделдетті. Дегенмен, осы процестің барлық кезеңінде үміткерлердің өздері, кем дегенде, ашық түрде, сайлау науқанынан сырт қалды, себебі оларды «демагогтар» деп тағайындаудан қорқып еді. Тіпті Джон Адамстың Вашингтонға жасаған сапары да қоғамдық пікірталас тудырды.

Таңдау әдісінің өзгеруі

Екі жақтағы партизандар кез келген мүмкіндікті пайдалануға тырысты. Көптеген штаттарда бұл сайлаушыларды таңдау процесін өзгертуді қамтыды, нәтижені қалағандай ету үшін. Грузияда Демократиялық-Республикалық заң шығарушылар халықтың дауысын штаттық заң шығарушы орган арқылы сайлаумен алмастырды. Федералистік заң шығарушылар Массачусетс және Нью-Гэмпширде де осылай жасады. Бұл Массачусетсте күтпеген салдарларға әкелген болуы мүмкін, онда Өкілдер палатасына делегация құрамы 12 федералист пен 2 демократиялық республикашылдан 8 федералист пен 6 демократиялық республикашылға дейін өзгерді, бұл сайлаушылардың наразылығының нәтижесі болуы мүмкін. Пенсильвания да заң шығарушылардың таңдауына көшті, бірақ бұл сайлаушылардың шамалы айырмамен бөлінуіне әкелді. Вирджиния сайлау округтерінен «жеңімпаз бәрін алады» жүйесіне өтті, бұл федералистердің дауысынан бір-екі дауысты алып тастаған болуы мүмкін.

Дауыс беру

1800 жылы әр штат өзінің сайлау күнін өзі таңдай алатындықтан, дауыс беру сәуірден қазанға дейін жалғасты. Сәуірде Бёррдің Нью-Йорктегі дауыс жинауы федералистердің көпшілігін штаттық заң шығарушы органдарында кері айналдырып, Демократиялық-республикалық үміткерлерге шешуші қолдау көрсетті. 1800 жылдың күзінде екі партияның сайлаушылар алқасында 65-ке 65 теңдік орнаған кезде, дауыс берген соңғы штат – Оңтүстік Каролина, Джефферсон мен Бёррға сайлауды беру үшін сегіз демократиялық-республикалық сайлаушыны таңдады. АҚШ Конституциясына сәйкес, әр сайлаушы екі дауыс береді, ал дауыс көпшілігін жинаған кандидат президент болып сайланады, ал вице-президент лауазымы екінші орынға ие болады. Федералистер осыдан келіп, өз сайлаушыларының біріне Пинкниге емес, Джон Джейге дауыс беруді ұйымдастырды. Демократиялық-республикалықтар да Бёррдің орнына басқа кандидатқа дауыс беру үшін сайлаушыларының біреуін пайдалануды жоспарлады, бірақ оны іске асыра алмады. Сондықтан барлық Демократиялық-республикалық сайлаушылар Джефферсон мен Бёррға дауыс берді, олардың әрқайсысы үшін барлығы 73 дауыс берілді. АҚШ Конституциясының бір ережесіне сәйкес, мұндай жағдайда теңдікті Өкілдер палатасы шешуі керек еді, әр штат бір дауыс береді. 1800 жылғы Конгресс сайлауы Өкілдер палатасының көпшілік бақылауын Демократиялық-республикашыларға 68 орынға 38 орынға ауыстырғанмен, президенттік сайлауды 1798 жылғы Конгресс сайлауында сайланған, шығып бара жатқан палата шешуі керек болды (сол кезде жаңа президенттік және конгресс мерзімдері ұлттық сайлаудан кейінгі жылдың 4 наурызында басталатын). Шығып бара жатқан палатада федералистер 60 орыннан 46 орынға көпшілікке ие болды. Олар сенаттың президенті ретінде дауыс санап отырған вице-президент Джефферсонның Джорджиядағы дауыстарды Джефферсон мен Бёрр үшін дауыс ретінде санағанын, бірақ "ешқандай наразылық білдірілмегенін" атап өтті. Егер Джорджия бюллетендері осы күмәнділіктерге негізделген болса, Джефферсон мен Бёрр 69 дауыспен қалдырылмақ еді, яғни көпшілікке қажетті 70 дауыстан бір кем болып, алдыңғы бес үміткердің (Джефферсон, Бёрр, президенттікке ие Джон Адамс, Чарльз С. Пикни және Джон Джей) арасындағы сайлау қажет болар еді. Осы дауыстармен Джефферсон мен Бёррдің жалпы саны 73-ке жетті, бұл оларға жалпы санының көпшілігін берді, бірақ олар тең түсті. 2020 жылы Акерман "[1800 жылы Томас Джефферсон орнатқан прецеденттер Пенске белгілі бір штаттың сайлау нәтижесіне негізделген дауыс санағы заңсыз деп, оның бұрмаланғанын жоққа шығаруға мүмкіндік береді" деп мәлімдеді. Холли Брюэр Джефферсонның Джорджия бюллетенін санауы бұл теорияны қолдамайды деп, ал Акерман мен Фонтана дұрыс емес екенін, себебі бюллетень конституциялық талаптарға сәйкес келді, өйткені онда Джефферсон мен Бёрр үшін төрт сайлау алқасының дауысының тізімі бар (және тек олар); конституциялық талап етілген сертификаттау тілі конверттің сыртында болды; және бюллетень сол кездегі сайлау практикасы бойынша заңсыз деп түсінілмеді. Брюэрдің аргументтері вице-президент Пенстің судья Дж. Майкл Луттиг арқылы осындай өкілеттіктерге ие деген теорияны қабылдамау туралы шешіміне ықпал етті. 2023 жылдың тамызында, ұсынылатын заң теориясын сипаттайтын меморандумдарды жасағаны үшін, сондай-ақ оны қолдау үшін басқа да жалған мәлімдемелер жасағаны үшін Истманға Джорджияның рэкетшілдік заңына сәйкес президент Жо Байденнің жеңісін президент Трамптың пайдасына бұзу үшін жемқорлық құдағасына қатысу үшін айып тағылды (ол өзі де сол айыптау актісінде айыпталды).

Мемлекет бойынша нәтижелер

1800 жылғы сайлауға қатысқан 16 штаттың алтысында (Кентукки, Мэриленд, Солтүстік Каролина, Род-Айленд, Теннеси және Вирджиния) халықтық дауыс берудің бір түрі қолданылды. Род-Айленд пен Вирджинияда сайлаушылар штаттың барлық сайлаушылар алқасының делегациясын іріктеуде; Кентукки, Мэриленд, Солтүстік Каролина және Теннесси штаттары бір мүшелік округтердің кейбір түрлерін қолданды. Қалған штаттарда сайлаушыларды штаттық заң шығарушы орган таңдады. 1836 жылғы президенттік сайлауға дейін барлық штаттарда сайлаушылардың тікелей халықтық таңдауы болмады (Оңтүстік Каролинадан басқа, ол 1868 жылға дейін сайлаушылар үшін штаттық заң шығарушы орган дауыс берді). Бірнеше штаттардағы халықтық дауыс беру деректері толық емес, ал Кентукки мен Теннесидің нәтижелері жоғалған сияқты; штаттар сайлау бюллетеньдерін басып шығармады, ал көпшілігі белгілі бір партияны немесе үміткерді қолдаған газеттерде жарияланды. Газеттер 19-ғасырдың басында дауыс беру туралы жазбалардың негізгі көзі болды, ал Теннесси сияқты шекаралық штаттарда олардың саны аз болды және сақталған мысалдары жоқ. Төменде "Жаңа Ұлт Дауыс береді" еңбегінде жарияланған халықтық дауыс берудің сақталған көрсеткіштері келтірілген.

Томас Джефферсон – Демократиялық Республикалық, Джон Адамс – Федералист

| Штат | Айырмашылық | Жалпы дауыс | Сырттау | Штат сайлау дауыстары | # | % | # | % | # | % |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Коннектикут | Халықтық дауыс жоқ | — | Халықтық дауыс жоқ | 9 | — | — | — | — |
| Делавэр | Халықтық дауыс жоқ | — | Халықтық дауыс жоқ | 3 | — | — | — | — |
| Джорджия | Халықтық дауыс жоқ | 4 | Халықтық дауыс жоқ | — | — | — | — | — |
| Кентукки | 119+ | 100 | 4 | Халықтық дауыс жоқ | 119+ | 100 | 119+ |
| Мэриленд | 10,638 | 51.35 | 5 | 10,068 | 48.60 | 5 | 570 | 2.75 | 20,716 |
| Массачусетс | Халықтық дауыс жоқ | — | Халықтық дауыс жоқ | 16 | — | — | — | — |
| Нью-Гэмпшир | Халықтық дауыс жоқ | — | Халықтық дауыс жоқ | 6 | — | — | — | — |
| Нью-Джерси | Халықтық дауыс жоқ | — | Халықтық дауыс жоқ | 7 | — | — | — | — |
| Нью-Йорк | Халықтық дауыс жоқ | 12 | Халықтық дауыс жоқ | — | — | — | — | — |
| Солтүстік Каролина | 11,593 | 51.26 | 8 | 11,025 | 48.75 | 4 | 568 | 2.52 | 22,618 |
| Пенсильвания | Халықтық дауыс жоқ | 8 | Халықтық дауыс жоқ | 7 | — | — | — | — |
| Род-Айленд | 2,159 | 47.85 | — | 2,353 | 52.15 | 4 | 194 | 4.30 | 4,512 |
| Оңтүстік Каролина | Халықтық дауыс жоқ | 8 | Халықтық дауыс жоқ | — | — | — | — | — |
| Теннеси | Дерек жоқ | 3 | Дерек жоқ | — | Дерек жоқ | — | Дерек жоқ | — |
| Вермонт | Халықтық дауыс жоқ | — | Халықтық дауыс жоқ | 4 | — | — | — | — |
| Вирджиния | 21,002 | 77.28 | 21 | 6,175 | 22.72 | — | 14,827 | 54.56 | 27,177 |
| БАҒЫ | 45,467 | 60.51 | 73 | 29,621 | 39.42 | 65 | 15,846 | 21.09 | 75,142 |
| ЖЕҢІП АЛУҒА | 70 | | | | | | | | |

Сайлаушылар алқасын таңдау

Конституцияның ІІ бабының 1-тармағында штат заң шығарушы органдарының өз сайлаушыларын қалай таңдайтынын анықтауға тиіс екендігі көзделген. Әр штаттың заң шығарушы органдары әртүрлі әдістерді қолданды:

Танымал мәдениетте

Сайлау тарихы және Джефферсон мен Адамс арасындағы ақырғы татуласу Comedy Central арнасының "Мас тарих" (Drunk History) екінші маусымдағы эпизодында қайта айтылды, онда Джерри О'Коннелл Джефферсон рөлін, ал Джо Ло Труглио Адамс рөлін сомдады. Сайлау туралы HBO мини-сериалы "Джон Адамс" (John Adams) көрсетті. 2015 жылы Лин-Мануэль Миранданың "Гамильтон" (Hamilton) мюзиклінде Джефферсон мен Бёрр арасындағы бәсеке "1800 жылғы сайлау" ("The Election of 1800") әнінде баяндалады. Ән 1801 жылғы қосымша сайлаудың нәтижесін шешудегі Александр Гамильтонның рөліне назар аударады. Мюзикл Адамстың беделінің төмендеуі Джефферсон мен Бёрр арасындағы нақты таңдауды жасады деп көрсете отырып, бірнеше күрделі сайлауды біршама жеңілдетеді. Тарихшылар Адамс алғашқы сайлауда соншалықты жеңіліс таппағанын, ал мюзикл Джефферсонның жеңісін арттырып көрсеткенін жазды. Бұл Гамильтонның Джефферсонды Бёррден қолдауы Бёрр мен Гамильтон арасындағы дуэльге себеп болды деген ойды тудырады; бірақ шындығында, бұл Бёрр мен Гамильтон арасындағы қарым-қатынасты нашарлатқанмен, дуэль ақырында 1804 жылғы Нью-Йорк губернаторы сайлауында Гамильтонның Бёрр туралы жасаған мәлімдемелерінен туындады. 1801 жылғы Бёрр мен Джефферсон арасындағы қосымша сайлау туралы әңгіме Гор Видальдің 1973 жылғы "Бурр" (Burr) романында келтірілген.

Негізгі дереккөздер

Слоан, Герберт. " 'Жамандықтардың ішінде таңдау жасауда Джефферсон Бёррден әлдеқайда қауіпсіз': Александр Гамильтонның 1800 жылғы президенттік сайлаудың нәтижесі шешілмей тұрған Гаррисон Грей Отиске жазған хаты". Тарих журналы 18.5 (2004): 53-57, үзінді.