Кіріспе

1804 жылғы президент сайлауын реттейтін түзету АҚШ Конституциясының он екінші түзетуі (XII түзету) президент және вице-президентті сайлау рәсімін белгілейді. Ол бұрынғы, сайлаушылар алқасының жұмыс істеген ІІ баптың 1-тармағының 3-тармағында қарастырылған тәртіпті алмастырды. Түзетуді Конгресс 1803 жылдың 9 желтоқсанында ұсынды және 1804 жылдың 15 маусымында штат заңнамалық органдарының қажетті үштен екісі бекітті. Жаңа ережелер 1804 жылғы президент сайлауында қолданысқа енді және барлық келесі президент сайлауларын реттейді. Алғашқы Конституция бойынша, сайлаушылар алқасының әрбір мүшесі екі дауыс тастады, президентке және вице-президентке дауыс беруде ешқандай айырмашылық болған жоқ. Ең көп дауыс жинаған кандидат – егер ол дауыс сайлаушылардың көпшілігіне жетсе – президент болып сайланды, ал екінші орын алған кандидат вице-президент болып сайланды. Егер ешбір кандидат сайлаушылардың көпшілігінің дауысын алмаса, сондай-ақ бірнеше кандидат көпшілік дауыс алған жағдайда, бірақ дауыстар тең болса, Өкілдер палатасы президентті таңдау үшін қосымша сайлау өткізеді. Егер бірнеше кандидат екінші орын үшін тең дауыс жинаса, Сенат вице-президентті таңдау үшін қосымша сайлау өткізеді. Алғашқы төрт президент сайлауы осы ережелер бойынша өтті. Бұрынғы жүйе 1796 және 1800 жылдарғы президент сайлауларында саяси қарсыластарды президент және вице-президент етіп сайлауға мүмкіндік берді, олар үнемі қарама-қарсы мақсаттарда әрекет етті. Бұл заң шығарушыларды президент сайлау процесін өзгертуге итермеледі, нәтижесінде сайлаушылар алқасының әрбір мүшесі президентке бір дауыс және вице-президентке бір дауыс беруі керек болды. Жаңа ережелерге сәйкес, егер кандидат сайлаушылардың көпшілігінің президенттік дауысын жеңіп алмаса, Өкілдер палатасы қосымша сайлау өткізе береді, бірақ сайлаушылардың көпшілігінен бірнеше кандидаттың президенттік дауыс алуы мүмкін емес. Он екінші түзету сондай-ақ президент сайлауында Палатада таңдауға құқылы кандидаттардың санын бестен үшке дейін азайтты, егер кандидат көпшілік дауыс алмаса, Сенаттың вице-президент сайлауын өткізетінін және конституциялық түрде президенттік лауазымға жарамсыз адамның вице-президент болып қызмет етуге құқығы жоқ екенін белгіледі.

Өмірбаян

Сайлаушылар алқасының бастапқы рәсімі бойынша, II баптың 1-тарауының 3-тармағында белгіленгендей, әрбір сайлаушы екі сайлау дауысын тастады, президентке және вице-президентке берілген сайлау дауыстары арасында ешқандай айырмашылық жасалмады. Сайлаушы таңдаған екі адамның екеуі де сол сайлаушының штатында тұруға болмайды. Бұл тыйым сайлаушылардың өз штаттарының екі «сүйікті ұлына» дауыс беруіне жол бермеу үшін жасалған. Дауыс саны ең көп алған адам, егер бұл сан сайлаушылардың көпшілігін құраса, президент болып сайланды. Президентті таңдау үшін Өкілдер палатасы шартты сайлау өткізуі керек болатын екі жағдай болды. Егер дауыс саны бірдей болған және бұл сан сайлаушылардың көпшілігіне тең болған бірнеше адам болса, палата олардың біреуін президент етіп сайлайды. Егер бірде-бір адам көпшілік дауысқа ие болмаса, онда палата ең көп сайлау дауысы алған бес адамның ішінде таңдайды. Екі жағдайда да әр штаттың делегациясы бір дауыспен (блок бойынша) дауыс берді. Президенттікке үміткер сайлану үшін штаттардың жартысынан астамынан абсолютті көпшілік дауыс алуы керек еді. Вице-президентті таңдау процесі қарапайым болды. Президенттік сайлауда ең көп дауыс алған үміткер вице-президент болып сайланды. Вице-президентке, президенттен айырмашылығы, сайлаушылардың көпшілігінен дауыс алу талап етілмеді. Екінші орын үшін теңдік болған жағдайда, Сенат вице-президентті таңдау үшін шартты сайлау өткізеді, әр сенатор бір дауыс тастайды. Вице-президент болып сайлану үшін үміткерге абсолютті көпшілік, яғни Сенат мүшелерінің жартысынан астамынан көп дауыс қажет болды. Бастапқы сайлау жүйесі алғашқы екі президенттік сайлауда жеткілікті жұмыс істеді, өйткені екі жағдайда да Джордж Вашингтон сайлаушылардың президенттікке бір ауыздан таңдаған; нақты бәсеке тек вице-президенттік сайлауда болды, онда жалпы көпшілік дауыс талап етілмеді. Джордж Вашингтонның үшінші мерзімге үміткер болмау шешімі және партиялық саяси белсенділіктің пайда болуы бастапқы рәсімдегі мәселелерді ашты. 1796 жылғы сайлауда Федералист партиясының президенттікке үміткері Джон Адамс сайлаушылардың көпшілігінің дауысын алды. Алайда, Федералист сайлаушылар екінші дауыстарын шашыратып жіберді, нәтижесінде Демократиялық-Республикалық партияның президенттік үміткері Томас Джефферсон сайлаушылардың екінші ең көп дауысын алды және осылайша вице-президент болып сайланды. Көп ұзамай вице-президент пен президенттің тиімді жұмыс істеуге дайын болмауы бастапқыда ойланғаннан да маңызды проблема болары анық болды. Ең маңызды мәселе – Еуропада француз революциялық соғыстары өршіген кезде президент Адамстың британдықтарға жақтас сыртқы саясатты ұстанатыны бірден белгілі болды, бұл француздық вице-президент Джефферсонның қатты наразылығын тудырды. 1797 жылдың 6 қаңтарында Оңтүстік Каролинаның федералист өкілі Уильям Л. Смит 1796 жылғы нәтижеге жауап ретінде Конституцияға түзету енгізу туралы ұсыныс жасады, онда әрбір сайлаушы президентке бір дауыс, ал вице-президентке басқа дауыс беруі керек. Алайда, оның ұсынысы бойынша ешқандай шара қабылданбады. Бұл дағдарысқа жол ашты. 1800 жылғы сайлауда екі үлкен партия да 1796 жылы туындаған мәселені болдырмауға тырысты, партиялық тізім бойынша президенттік және вице-президенттік үміткерлерді бөлек ұсынды. Алайда, сайлаушылар дауыс берген кезде екі лауазымның арасын ажыратудың жолы болмады, сондықтан егер барлық сайлаушылар өздерінің партиялық тізімдеріне дауыс берсе, сайлау ең танымал тізімнен екі үміткер арасында тең аяқталады. Демократиялық-республикалықтар Джефферсонды президенттікке, ал Аарон Беррді вице-президенттікке ұсынды және сайлаушылардың көпшілігін қамтамасыз етуге қол жеткізді. Бірақ сайлау маржасы өте тар болғандықтан, демократтар мен республикашылар федералистердің 1796 жылғы қатесін қайталамау үшін қателік жасауға аз мүмкіндік болды. 18 ғасырдағы байланыс құралдарының шектеулілігін ескере отырып, әр штаттың демократиялық-республикалық сайлаушылары Беррдің вице-президенттікке сайлануын қамтамасыз ету үшін қажетті бір дауыстан бас тарту үшін басқа штаттағы сайлаушы жауапты деп есептеді. Нәтижесінде, барлық демократиялық-республикалық сайлаушылар келе жатқан президент Адамстың вице-президент болып сайлануына себепкер болудан қорқып, Джефферсон мен Беррге дауыс берді, нәтижесінде теңдік туды. Бұл мәселе кейін «Бёррдің дилеммасы» деп аталды. Осының салдарынан Өкілдер палатасында президенттік шартты сайлау өтті. Федералистер бақылайтын штаттық делегациялар Джефферсонның президент болуына кедері келтіру үшін Беррге дауыс берді. Бірінші 35 дауыс беруде Берр мен Джефферсон ешқайсысы жеңіске жете алмады. Александр Гамильтонның көмегімен 36-шы дауыс берудеғы тоқтап тұру аяқталды және 1801 жылдың 17 ақпанында Джефферсон президент болып сайланды. Бұл ұзаққа созылған шартты сайлау, Өкілдер палатасы мен Сенаттағы Демократиялық-Республикалық партияның көпшілігінің артуымен бірге, бұл кемшіктік жүйені өзгертуге Конституцияға түзету жасауға жағдай жасады.

Конгресске жол

1801 жылдың наурыз айында, 1800 жылғы сайлау мәселесі шешілгеннен кейін бірнеше апта өткен соң, Нью-Йорк штатының заң шығарушы органында он екінші түзетудің негізін құрайтын екі түзету ұсынылды. Губернатор Джон Джей әр штаттан сайлаушыларды округтік тәртіппен сайлауды талап ететін түзетуді штаттық заң шығарушы органда ұсынды. Ассамблея мүшесі Джедедия Пек президенттік және вице-президенттік сайлаудағы дауыстарды белгілеуді қабылдау туралы түзету енгізді. Екі түзету 1802 жылдың басына дейін қарастырылмады, себебі штаттық заң шығарушы орган жазғы және қысқы демалысқа шықты. Нью-Йорк штатының сенаторы Девитт Клинтон 1802 жылдың қаңтар айында түзетуді қабылдауды ұсынды. Содан кейін Клинтон АҚШ Сенатында бос орынды жеңіп алды, онда ол тағайындау туралы түзетуді Конгресске енгізуде маңызды рөл атқарды. Бұл процесс Нью-Йоркте 15 ақпанда жалғасты, онда Нью-Йорк штатының өкілі Бенджамин Уокер палатаға тағайындау және округтік сайлау туралы түзетулерді ұсынды. Түзетулерді талқылау мамыр айында басталды. Демократиялық-республикалықтар түзету мәселесін жылдам шешуді қалаған, бірақ федералистер бұл идеяларға ағымдағы сессияға қарағанда көбірек уақыт қажет екенін айтты. Коннектикут штатының федералисті Сэмюэл У. Дана вице-президенттің қажеттілігін зерттеуді қалады. Ақырында, бұл түзету Нью-Йорк штатының Сенатында қабылданбады, бірақ Девитт Клинтон түзету мәселесін Өкілдер палатасына көтерді. Конгресс ұсынылған түзетуді талқылауға дайын болды, бірақ Демократиялық-республикалықтар 8-ші Конгреске дейін күтуге шешім қабылдады. Сегізінші Конгресс Демократиялық-республикалықтарға Конституцияға түзету ұсыну үшін қажетті үштен екі дауыс жинауға жақсы мүмкіндік беретін еді.

Өкілдер Палатасы

1803 жылы 8-ші Конгресс өзінің алғашқы күнінде тағайындау туралы түзетуді қарастырды. Түзетудің бастапқы нұсқасында егер ешбір кандидат сайлаушылардың көпшілігін алмаса, Палатадағы дауыс беру бюллетенінде ең көп сайлаушы дауысын алған бес кандидат тізімге енуі керек еді. Демократ-республикашыл Джон Клоптон, Одақтағы ең ірі штат – Вирджиниядан, тізімде бес кандидаттың болуы төтенше жағдайдағы сайлауда билікті халықтан алады деп мәлімдеді, сондықтан тізімде тек екі кандидат болуын ұсынды. 20 қазанда Палата түзетуді жетілдіру үшін әр штаттан бір өкілден тұратын он жеті мүшелі комиссия тағайындады. Нью-Йорк штатының заң шығару органында бастау алған бастапқы ұсыныс, тағайындаумен қатар, Қаржы министрі Галлатин қолдаған сайлаушылардың округтік сайлау идеясын да көтерген болар еді. Комиссия құрылғаннан кейін көп ұзамай федералист Бенджамин Хьюгер ұсынылған түзетуге округтік сайлау туралы ереже қосуға тырысты, бірақ комиссия оған құлақ аспады. Содан кейін комиссия 23 қазанда Палатаға тағайындау туралы түзетудің жаңартылған нұсқасын ұсынды, ол төтенше жағдайдағы сайлауда кандидаттар санын бестен үшке дейін азайтты және Сенатқа вице-президентті таңдау құқығын берді, егер бұл жарыста теңдік болған жағдайда. Кіші федералистік штаттар бестен үшке өтеуді ұнатпады, себебі бұл кіші штаттың кандидаттарының төтенше жағдайдағы сайлауға түсу мүмкіндігін азайтады. Хьюгер мен Нью-Йорк федералисті Гейлорд Грисуолд Конституцияның үлкен және кіші штаттар арасындағы келісім екенін және Құрылтайшылар таңдаған әдіс үлкен штаттардың ықпалын тексеруге бағытталғанын айтты. Хьюгер тіпті Конституцияның өзі халықтың одағы емес, үлкен және кіші штаттардың одағы екенін мәлімдеді, президент сайлауының бастапқы қағидасын негіздеу үшін. Грисуолд пен Хьюгердің пікірінше, тағайындау үлкен штаттардың билігін тексеріп, Конституцияның рухын бұзуға әкеледі. Көптеген солтүстік штаттардың өкілдері сайлаушылар алқасын таратуды және АҚШ-тың барлық сайлаушыларымен президентті тікелей сайлауды қолдады.

Сенат

28 қазанда Сенат тағайындауға қатысты түзетуді талқылап жатқан болатын. Демократиялық-республикалық ДеУит Клинтон Сенаттың 24-9 дауыспен демократиялық-республикалықтардың көпшілігімен түзетуді жылдам қабылдайтынын күтті. Федералист Джонатан Дейтон вице-президент лауазымын жоюды ұсынды, ал оның әріптесі Урия Трейси оны қолдады. Басқа жағынан, Уилсон Кэри Николас Конгресс 1804 жылғы сайлауға дейін штаттар ратификациялау үшін түзетуді уақытында ұсынбайды деп алаңдады. Николастың алаңдауына қарамастан, Сенат 23 қарашаға дейін түзетуді қайта қарастырмады. Палатада болғандай, пікірталас кезекті сайлаудағы кандидаттардың саны мен Конституцияның философиялық негіздеріне қатысты болды. Шағын федералистік штаттар үш кандидаттың үлкен штаттарға президентті таңдауға тым көп билік беретінін қатты айтты. Оңтүстік Каролина сенаторы Пирс Батлер 1800 жылғы сайлаудағы мәселелер қайталанбауы мүмкін екенін және ол федералист вице-президенттің тағайындалуын тоқтату үшін Конституцияны өзгертуді жақтамайтынын мәлімдеді. Джон Куинси Адамс бестен үшке ауысу Конституцияның федеративтік принципін бұзатын халыққа артықшылық беретінін айтты. Адамс президенттік лауазымның штаттар мен халық арасындағы тепе-теңдігін бұзу арқылы президент пен вице-президенттің тағайындалуының халыққа пайда әкелетінін сезінді. Федералист сенаторлар сайлау коллегиясының бастапқы тәртібін сақтауды талап етті. Делавэр сенаторы Сэмюэл Уайт бастапқы тәртіпке "әділ тәжірибе" берілмегенін және президенттік сайлауды басып алған екі партиялық жүйені нығайтатын ұсынылып отырған түзетуді сынады. Демократиялық-республикалықтар демократиялық принциптерге жүгінді. Мэриленд сенаторы Сэмюэл Смит президенттің халыққа мүмкіндігінше жауапты болуы керегін айтты. Сондықтан, кезекті сайлауда үш кандидаттың болуы бесеуден жақсы, өйткені, әйтпесе ең жақсы бесінші кандидат президент болуы мүмкін. Сонымен қатар, тағайындау өзі Палатаға жететін сайлаулардың санын күрт азайтады, ал президенттің халық таңдауы болуы ықтимал. Смиттің тағы бір аргументі – 1800 жылғы сайлау. Теннессиден келген Уильям Кокке федералистердің шағын штаттарға қатысты барлық аргументтері жеке мүддеден туындады деп айтты. Түзетуге қатысты соңғы мәселе – Парламенттің 4 наурызға дейін президентті таңдауға сәтсіздікке ұшырауы мүмкін екенін қарастыру болды. Бұл он екінші түзетудің ең даусыз бөлігі болды және Джон Тейлор вице-президенттің президенттің қайтысы немесе Конституциялық мүгедектігі жағдайында президенттік міндеттерді өз мойнына алуын ұсынды. Демократиялық-республикалықтардың үстемдігі бұл сайыстың болмайтынын көрсетті және демократиялық-республикалықтар барлық дауыстарын күтіп отырды, бірақ федералистердің соңғы қорғанысы болды. 1803 жылдың 2 желтоқсанында сағат 11:00-ден 22:00-ге дейін марафондық пікірталас өтті. Ең бастысы, Коннектикуттан келген Урия Трейси Адамс сияқты Конституцияның федеративтік принципін қолданды. Трейси бастапқы тәртіптің кіші штаттарға вице-президентті сайлауға мүмкіндік беру үшін жасалғанын, бұл президенттің билігін тексеруге мүмкіндік беретінін мәлімдеді. Мемлекеттер халықтың билігін теңестірді. Алайда, бұл тек партиялық жағдайда жұмыс істейді, өйткені Грузия (мысалы) демократиялық-республикалық шағын штат болды.

1804 жылдан бастап сайлаулар

1804 жылғы сайлаудан бастап барлық президенттік сайлаулар Он екінші түзету бойынша өткізілді. Сол кезден бері Өкілдер палатасы тек бір рет контингенттік сайлауда президентті таңдады – 1824 жылғы сайлауда, төрт үміткердің ешқайсысы сайлаушылар дауысының абсолютті көпшілігін (сол кезде 131 дауыс қажет болды) жеңіп алмады: Эндрю Джексон 99 сайлаушы дауысын алды, Джон Куинси Адамс (Джон Адамстың ұлы) 84, Уильям Х. Кроуфорд 41, ал Генри Клей 37. Палата тек үш үздік үміткерді қарастыра алатындықтан, Клей іріктелді, ал Кроуфордтың инсульт және жүрек шабуылынан кейін нашар денсаулығы Палатада сайлану мүмкіндігін азайтып жіберді. Джексон Палатаның өзіне дауыс беретініне үміттенеді, өйткені ол халық және сайлаушылар дауысының көпшілігін жеңіп алған еді. Сол кезде алты штат өз сайлаушыларын халықтың тікелей дауысымен емес, штаттық заң шығарушы органдар арқылы таңдады, сондықтан президенттік дауыс санауы жүргізілмеді. Нәтижесінде, Палата Адамсты бірінші турда он үш штаттың қолдауымен, Джексонды жеті штаттың, ал Кроуфордты төрт штаттың қолдауымен сайлады. Клей Адамсты президенттікке қолдады, бұл Клей Палата спикері болғандықтан қосымша салмақ берді. Адамс кейін Клейді Мемлекеттік хатшы қызметіне тағайындады, бұған Джексон мен оның жақтастары екеуінің «сыбайлас жемқорлық» жасасқаны деп айыптау арқылы жауап берді. Вице-президенттік сайлауда Джон К. Калхун (Джексон мен Адамстың серігі) 182 сайлаушы дауысын алып тікелей сайланды. 1836 жылы вигтер партиясы әртүрлі аймақтарда төрт түрлі кандидатты ұсынды, сайлаушылар дауысын бөліп, демократтық үміткер Мартин Ван Бюреннің сайлаушылардың көпшілігінен айырып, контингенттік сайлауға мәжбүрлеуді көздеді. Вигтердің стратегиясы сәл сәтсіз аяқталды, өйткені Ван Бюрен сайлаушылардың және халықтың көпшілігін жеңіп, Пенсильванияда 4222 дауыспен жеңіске жетті. Оңтүстік Каролинада, президенттік сайлаушылары вигтер болғандықтан, штаттық заң шығарушы орган сайлаушыларды таңдағандықтан, халық дауысы өткізілмеді. Вигтердің стратегиясының негізі Пенсильваниядағы демократтардың күшті бөлінуі болды, бұл вигтермен байланысты Анти-масондық партияны штаттық билікке жеткізді. Өкілдер палатасындағы штаттар бойынша партиялық құралымдар кездейсоқ сайлаудың нәтижесінің белгісіз болатынын көрсетеді, кандидаттардың ешқайсысының (Ван Бюрен, Уильям Генри Харрисон және Хью Уайт) жеңіске жетуінің анық жолы болмады. Сол сайлауда вице-президенттікке кандидаттың ешқайсысы сайлаушылардың көпшілігін қамтамасыз ете алмады, өйткені Вирджиниядан шыққан демократтар бұрынғы құлмен байланысы болғандықтан демократтық вице-президенттік үміткер Ричард Ментор Джонсонға дауыс беруден бас тартты және оның орнына Уильям Смитге дауыс берді. Нәтижесінде Джонсон 147 сайлаушы дауысын алды, көпшілікке бір дауыс жетпеді, одан кейін Фрэнсис Грейнджер 77 дауыспен, Джон Тайлер 47 дауыспен және Смит 23 дауыспен келді. Осылайша, Сенаттың Джонсон мен Грейнджердің арасындағы вице-президенттік сайлауды өткізуі қажет болды, ол Джонсон бірінші турда 33 дауыспен Грейнджердің 16 дауысына қарсы жеңіске жетті. 1836 жылдан бері АҚШ-тың ең ірі партиясының бірі сайлауда бірнеше аймақтық президенттік немесе вице-президенттік кандидаттарды ұсынған жоқ. Алайда, Азамат соғысынан бері оңтүстік партиялар екі рет екі ірі кандидаттың біреуіне сайлаушылар алқасының көпшілігін жоққа шығару үмітімен аймақтық кандидаттарды ұсынуға тырысты. Екі әрекет те (1948 және 1968 жылдары) сәл сәтсіз аяқталды; екі жағдайда да екі немесе үш жақын штаттың нәтижесіне өзгеріс енгізсе, бұл сайлаулар Палатаға түсуіне әкелген болар еді. Қазіргі сайлауларда, серік әртүрлі сайлаушылар тобына ұнау үшін таңдалады. 2000 жылғы президенттік сайлау кезінде Джордж Буш (Буш таңдаған серігі Дик Чейни) және Ал Гор (серігі Джо Либерман) арасындағы даулы тұрғын үй мәселесі туындады, өйткені Буш пен Чейни екеуі де Техас штатының тұрғындары екендігі және Техас сайлаушыларының екеуіне де дауыс беруде Он екінші түзетуді бұзғандығы айтылды. Буш пен Чейниге сайлаушылар алқасында көпшілікті қамтамасыз ету үшін Техастың 32 сайлаушы дауысы қажет болды. Демократтар Сенатта төрт орын алып, палатадағы республикашылдармен 50-ге теңелді, Сенаттағы контингенттік сайлаудың нәтижесі, әсіресе жаңадан сайланған сенаторлар отырғаннан кейін, әлдеқайда белгісіз болар еді; шындығында, егер 2000 жылы мұндай сайлау болған болса, ол Сенатты қай партия бақылайтынын анықтаған болар еді. Буштің тұрғын үйі күмәнді болған жоқ, өйткені ол сол кезде Техас штатының губернаторы болды. Алайда, Чейни мен оның әйелі бес жыл бұрын Далласқа көшіп келген, ол Halliburton компаниясының бас директоры қызметін атқарған кезде. Чейни Вайоминг штатында өскен, Конгресте оны өкілдік еткен және Halliburton компаниясындағы қызметі кезеңінде штатта тұрақты түрде тұрған. Сайлаудан бірнеше ай бұрын ол дауыс беруші тізілімін және жүргізуші куәлігін Вайоминг штатына ауыстырып, Далластағы үйін сатуға қойды. 2000 жылдың 21 шілдесінде Чейни дауыс беруші тізілімін Техастан Вайоминг штатының Teton округіне ауыстырды. Техастың үш сайлаушысы сайлауды Далластағы федералды сотта шағымдады, содан кейін шешімді Бесінші апелляциялық сотқа шағымдады, онда ол қабылданбады.