Кіріспе

Мексиканың Монтеррей қаласы (,/m//ɒ//n//t//ə/'/r//eɪ//audio=En us monterey. ogg/ MONtəRAY, monteˈrej) – Мексиканың Нуэво-Леон штатының солтүстік-шығысындағы астанасы және ең ірі қаласы, Мексиканың тоғызыншы ірі қаласы және Үлкен Мексика қаласынан кейінгі екінші ірі метрополитен аймағы. Сиерра-Мадре-Ориентал тауларының етегінде орналасқан Монтеррей – Солтүстік Американың маңызды бизнес және өнеркәсіптік орталығы, сондай-ақ Солтүстік Мексиканың ең көп халқы бар қаласы. Қала Монтеррей метрополитен аймағының орталығы болып табылады, 2020 жылғы мәліметтерге сәйкес халық саны 5,341,171 адамды құрайды және Мексикадағы екінші ең өнімді метрополитен аймағы, 2015 жылы жалғыз өнімнің (ЖӨӨ) көлемі 140 миллиард АҚШ долларына жетеді. Бұл Мексиканың солтүстігіндегі сауда орталығы және көптеген ірі халықаралық корпорациялардың базасы. Адам басына шаққандағы сатып алу қабілетіне сәйкес келтірілген ЖӨӨ елдің қалған бөлігінен едәуір жоғары, шамамен 35 500 АҚШ доллары, ал еліміздің көрсеткіші 18 800 АҚШ долларын құрайды. Монтеррей – әлемдік және бәсекеге қабілетті «Бета» қаласы болып есептеледі. Тарихы мен мәдениеті бай, Мексикадағы ең дамыған қалалардың бірі. Монтеррейдің тұрақты қонысы 1596 жылы Диего де Монтемайормен құрылған. Мексиканың тәуелсіздік соғысынан кейін Монтеррей маңызды бизнес орталығына айналды. 1900 жылы Монтеррей металлургия зауыты салынғаннан кейін қала үлкен өнеркәсіптік өсімді бастан кешірді. Қала болат, цемент, шыны, автокөлік бөлшектері және сыра өндірісі сияқты салаларда маңызды орынға ие. Монтеррейдің экономикалық өсуінің бір бөлігі АҚШ-Мексика шекарасына жақын орналасуымен және АҚШ-пен экономикалық байланыстарымен байланысты.

Этимология

Қала Гаспар де Зуниганың есімімен аталды, ол 1595 жылдан 1603 жылға дейін Жаңа Испанияның вице-королі, Монтеррейдің 5-ші графы болған. Оның әулеті Испанияның Галисия аймағындағы Монтеррейден бастау алған.

Испандықтарға дейінгі тарих

Еуропалықтар қалаға негіз салғанға дейін, белгілі бір ұлт мемлекет болған жоқ, ал халық бірнеше жергілікті көшпелі тайпалардан тұрды. Айналасындағы таулар мен үңгірлердегі тасқа қашалған өрнектер мен үңгір суреттері тарихшыларға бүгінгі Монтеррейде өмір сүрген төрт негізгі топты анықтауға көмектесті: Азалапа, Уачичиле, Коауилтеко және Боррадо.

Қор

XVI ғасырда Монтеррей орналасқан аңғар Эстремадура аңғары деп аталды, бұл испан отарлаушылары үшін көбінесе зерттелмеген аймақ болатын. Алғашқы экспедициялар мен отарлау әрекеттерін конкистадор Альберто дель Канто бастады, ол қалаға Санта-Люсия деген ат қойды, бірақ испандықтар жергілікті тұрғындардың шабуылына ұшырап қашып кеткендіктен, бұл әрекеттер сәтсіз аяқталды. Испан экспедициясының жетекшісі Луис Карвахаль-и-де-ла-Куева испан корольі Филипп II-мен келіссөздер жүргізіп, Жаңа Испанияның солтүстігінде «Леонның жаңа патшалығы» деп аталатын аумақты құруға келісім алды. 1580 жылы ол жаңадан берілген жерлерге келді, бірақ 1582 жылға дейін қазіргі Монтеррей аумағында Сан-Луис-Рей-де-Франция (Францияның Әйгілі Луи IX-ның құрметіне аталған) деген елді мекенді құрды. Леонның жаңа патшалығы Тампико портынан батысқа қарай, Нуэва-Вискайяға («Жаңа Бискай», қазіргі Чиуауа штаты) дейін және солтүстікке қарай 1000 шақырымға дейін созылды. Жаңа Леон сегіз жыл бойы тасталып, адам қоныстанбады, содан кейін конкистадор Диего де Монтемайор басқарыған 13 отбасыдан тұратын үшінші экспедиция 1596 жылдың 20 қыркүйегінде «Біздің ханымның Монтеррей метрополитен қаласы» (Ciudad Metropolitana de Nuestra Señora de Monterrey) негізін қалады. Бұл қала Санта-Люсияның су бұлағының (Охос де Агуа де Санта-Люсия) жанында салынды, қазір сол жерде Мексика тарихы мұражайы мен Санта-Люсия жағалауы орналасқан. Испания билігінің кезеңінде Монтеррей шағын қала болып қала берді, оның халқы бірнеше жүзден ондаған адамға дейін өзгеріп отырды. Қала Сан-Антонио (қазіргі Техас штаты), Тампико және Сальтильодан елдің орталығына дейінгі сауданы жеңілдетті. Тампико порты Еуропадан көптеген тауарлар әкелді, ал Сальтильо Солтүстік аймақтардың саудасын астанамен, Мексика қаласымен шоғырландырды. Сан-Антонио солтүстік шетелдік колониялармен (британдықтар мен француздармен) сауда жасаудың маңызды орталығы болды.

Мексика тәуелсіздігін алғаннан кейін (19 ғасыр)

XIX ғасырда Мексиканың тәуелсіздік соғысынан кейін Монтеррей жаңадан құрылған мемлекет үшін маңызды экономикалық орталыққа айналды, әсіресе Еуропа (Тампико арқылы байланыс), АҚШ (Сан-Антонио арқылы байланыс) және астана (Салтильо арқылы) арасындағы тепе-теңдік байланыстарға байланысты. 1824 жылы «Жаңа Леон Корольдігі» Нуэво-Леон штатына айналды, ал Монтеррей оның астанасы болып таңдалды. Бірақ жаңа мемлекеттің алғашқы 50 жылындағы саяси тұрақсыздық екі американдық басқыншылыққа және ішкі азаттық соғысына әкеп соқты, оның барысында штат губернаторы Коахуила және Тамаулипас штаттарын біріктіріп, Монтеррейді 1840 жылы Рио-Гранде Республикасы үшін тағайындағандай, Сьерра-Мадре Республикасының астанасы деп жариялады. 1846 жылы қалада Мексика-Америка соғысының ең ірі ұрысы – Монтеррей шайқасы болды. Мексика әскері қарсыласудан кейін берілуге мәжбүр болды, бірақ АҚШ әскерлерінің қалаға жасаған алғашқы шабуылдарын сәтті тойтарды. Шайқаста екі тараптан да көптеген адамдар қаза тапты, олардың көпшілігі қала орталығының қабырғаларындағы қолма-қол шайқаста қаза болды. Мексиканың Францияға қарсы соғысында Мариано Эскобедо, Хуан Зуасуа (Лампасос-де-Наранхо, НЛ) және Херонимо Тревиньо сияқты қаланың тумалары көптеген генералдар болды. 1890 жылы Cervecería Cuauhtémoc сыра зауыты құрылды, ол жергілікті маңызды кәсіпорындардың бірі саналады.

20 ғасыр

XIX ғасырдың соңғы онжылдығында Монтеррей теміржол арқылы байланыстырылды, бұл өнеркәсіпке үлкен пайда әкелді. Осы кезеңде Хосе Элеутерио Гонсалес университет ауруханасын құрды, ол бүгінде Мексиканың солтүстік-шығысындағы ең жақсы мемлекеттік ауруханалардың бірі және Нуэво-Леон автономды университетінің (UANL) Медицина мектебіне қарайды. Антонио Басагоити және басқа да азаматтар Монтеррейдің темір және болат қорытынды зауытын (Fundidora de Fierro y Acero de Monterrey) құрды. 1900 жылы қалада болат өндіретін компания құрылды, ол қаланың қарқынды индустриялануын одан әрі жеделдетіп, әлемдегі ірі компаниялардың біріне айналды. 1986 жылы Монтеррей ФИФА Әлем Кубогының бірнеше матчтарын қабылдады. 1988 жылы "Гилберт" дауылы қалаға зор зиян келтірді; бұрын құрғақ Санта-Катарина өзені арнасынан асып, 100-ден астам адамның өміне қиындық тудырып, экономикалық шығынға әкелді.

21 ғасыр

Қалада 2002 жылы 50-ден астам мемлекет және үкімет басшылары, сондай-ақ 150-ден астам елден басқа министрлер мен жоғары лауазымды делегаттар қатысқан Дамуды қаржыландыру жөніндегі БҰҰ конференциясы сияқты халықаралық іс-шаралар өтті. Конференция нәтижесінде халықаралық даму мен ынтымақтастық үшін бағыт беруші құжат болған Монтеррей консенсусы қабылданды. 2004 жылы Америка Ұйымының (OAS) Америка саммитіне континенттің барлық президенттері қатысты. 2007 жылы Монтеррейде төрт миллион келушіні қабылдаған Мәдениеттердің әмбебап форумы өтті. 2008 жылы Монтеррейде FINA жасөспірімдер арасындағы әлем чемпионаты ұйымдастырылды. 2010 жылы Монтеррейді тағы бір ауыр дауыл – Алекс дауыл қамтыды, ол Гилберт дауылдан да қауіпті деп есептелді. Рекордтық жаңбыр су тасқынына әкеліп, ауыр экономикалық зиян келтірді. Зардаптың жалпы сомасы 1,885 миллиард АҚШ доллары және 16,9 миллиард мексикалық песосы (MXN) бағаланды. Одан кейін қайта құру және қалалық жаңару жұмыстары жүргізілді. Жақында Нүэво-Леонның 2030 жылға дейінгі даму жоспары және бірнеше басқа да қалалық жобалар таныстырылды. 2011 жылдың тамызында қалада казиноға жасалған террористик шабуыл болды, оның салдарынан 50-ден астам адам қаза тапты. 2022 жылғы жазда аймақта ауыр құрғақшылық болды, нәтижесінде кейбір аудандарда сумен жабдықтау бірнеше аптаға тоқтатылды, ал басқаларында тәулігіне алты сағатқа дейін шектелді. Қалада үш су қоймасы бар: Серро Прието су қоймасы сыйымдылығының 1%-ына, ал Ла Бока су қоймасы 8%-ына дейін төмендеді. Қыркүйек айының басындағы ауыр жаңбырлар су қоймаларын толтырды.

География

Монтеррей қаласы – солтүстік-шығыстағы Нуэво-Леон штатында орналасқан. Монтеррей атауы испан тілінен аударғанда "Патша тауы" немесе "Патша төбесі" деген мағына береді, ал халықтық этимология бұл қаланың жер бедеріне және оны қоршаған үлкен тауларға байланысты деп санайды (бірақ шындығында қалаға 5-ші Монтеррей графы Гаспар де Зуниганың әйелінің құрметіне ат қойылған). Санта-Катарина өзені – жылдың көп бөлігінде бетінде құрғақ болатын, бірақ жер астында суы ағатын өзен – Монтеррейді шығыстан батысқа қарай екіге бөліп, қаланы солтүстік және оңтүстік бөліктерге ажыратады, содан кейін Сан-Хуан өзені мен Рио-Грандеге құяды. Монтеррейдің солтүстігінде Сан-Николас-де-лос-Гарса, Гарсия және Генерал Эскобедо, шығысында Гвадалупе, Хуарес және Кадерейта Хименес, оңтүстігінде Сантьяго, батысында Сан-Педро Гарса Гарсия және Санта-Катарина қалалары орналасқан. Олардың біріккен халқы 4 080 329 адамнан асады. Монтеррей Сиерра-Мадре-Ориентал тауларының етегінде жатыр. Сан-Николас-де-лос-Гарса және Эскобедо қалаларының шетінде Серро-дель-Топо кішкентай төбесі және одан да кішкентай Топо-Чико орналасқан. Қаланың батысында Cerro de las Mitras (Митралар тауы) көтеріледі, оның пішіні митра киген бірнеше епископтардың бейнесін еске салады. Cerro de la Silla (Қандық тау) қаланың шығысындағы көріністе басымдық танытып, қаланың маңызды символы саналады. Санта-Катарина өзенінің оңтүстігіндегі Серро-де-ла-Лома-Ларга Монтеррейді Сан-Педро-Гарса-Гарсия қаласынан бөліп тұрады. Өзеннің солтүстігіндегі Серро-дель-Обиспадо төбесінде Мексика-Америка соғысының ең маңызды шайқастарының бірі болған тарихи Епископ сарайы орналасқан.

Климат

Монтеррейдің жартылай құрғақ климаты бар (Кёппен климаттық жіктелімі BSh). Ішкі аймақта, қоңыржай биіктікте орналасқандықтан, Мексиканың ірі қалаларының арасындағы ең жылы қалалардың бірі. Жазда әдетте ыстық, көктем мен күзде температура қоңыржай, ал қыс жылы болады, температура сирек нөлден төмен түседі. Тамыз айының орташа максималды температурасы – , ал орташа минималды температурасы – . Қаңтар айының орташа максималды температурасы – , ал қаңтар айының орташа минималды температурасы – . Жаңбыр қыс айларында аз жауады, бірақ мамырдан қыркүйекке дейін жиі болады. Монтеррейде ауа райының күрт өзгеруі жиі кездеседі; мысалы, қаңтар және ақпан айларында, ең суық айларда температура кейде – дейін жетеді. Жазда ауа райының ең күрт өзгеруі жауын-шашынмен байланысты, ол температураны айтарлықтай төмендетуі мүмкін, ал қыс айларында солтүстік желдің уақытша тоқтауы, бұл қалыптан тыс жоғары температураға әкелуі мүмкін. Маусымдар анық бөлінген жоқ; жылы маусым ақпан айында басталып, қыркүйекке дейін созуы мүмкін. 2011 жылдың сәуір және мамыр айларында температура – немесе одан да жоғары деңгейге жетіп, өрттер мен ыстыққа себеп болды. Қар өте сирек құбылыс, алайда 1967 жылдың қаңтарында 8 сағат ішінде – жиналған. Соңғы қар жауғаны 2021 жылдың ақпан айында болды. 2007 жылдың қаңтарында, 2009 жылдың желтоқсанында, 2010 жылдың қаңтары мен ақпанында және 2011 жылдың ақпанында қырау және мұз жауды, бұл температураның шамамен – болуына байланысты болды. 2010 жылдың 30 маусымынан 2 шілдесіне дейін Монтеррей қала тарихындағы ең ауыр табиғи апатқа ұшырады, «Алекс» дауылы 72 сағат ішінде – жаңбыр жауып, сол кезеңде кейбір аймақтарда – дейін жаңбыр жауды, нәтижесінде үйлер, даңғылдар, тас жолдар мен инфрақұрылым қирады және 200 000-ға жуық отбасы бір апта немесе одан да көп уақыт бойы сусыз қалды. Жауған судың мөлшері бір жылдық орташа жауын-шашын мөлшеріне тең болды. Бұл 1988 жылдың 15 қыркүйегінде «Гилберт» дауылынан 3-4 есе көп жаңбыр болды. «Алекс» дауылынан қаза тапқандардың саны шамамен 20 адамды құрады.

Демография

2010 жылғы ұлттық INEGI халық санағы бойынша, Нуэво-Леон штатының барлық халқының 87,3% Монтеррей қалалық агломерациясында тұрды. Монтеррей қалалық агломерациясы Мексикадағы халық саны бойынша екінші орында тұр, оның халқы 5 миллионнан астам. Оған Монтеррей, Аподака, Эскобедо, Гарсия, Гвадалупе, Сантьяго, Хуарес, Сан-Николас-де-лос-Гарса, Сан-Педро-Гарса-Гарсия, Санта-Катарина және Салинас-Виктория муниципалитеттері кіреді.

Білім

Монтеррейде сауатсыздық деңгейі шамамен 3,7% құрайды. 2005 жылы 6 жастан асқан 983 359 тұрғынның ішінде 36 689-ы сауатсыз болған. 2005 жылы қалада 72 мемлекеттік кітапхана болды, оларда 298 207 кітап бар еді, және олар шамамен 478 047 оқырманға қызмет көрсетті. Оның негізгі кампусы, Ciudad Universitaria (Университет қаласы) шамамен… UANL жүйесі 26 колледжден (факультеттерден), 22 магистратура бөлімінен, 29 орта мектептен, 1 екі тілді білім беру орталығынан және 3 техникалық орта мектептен тұрады. Оның медициналық факультеті Латын Америкасындағы ең жетілген факультеттердің бірі саналады. Монтеррей сонымен қатар Монтеррей Технология және Жоғары Білім Институтының (Instituto Tecnológico y de Estudios Superiores de Monterrey) штаб-квартирасы болып табылады, ол 2013 жылғы QS World University Rankings бойынша Инженерия және Ақпараттық Технологиялар саласында 291-орынды, Әлеуметтік Ғылымдар саласында 201-орынды және жалпы есеп бойынша 279-орынды иеленді. Сонымен қатар, ол 5 жұлдызды "QS Stars Rated for Excellence" рейтингісіне ие. Universidad Regiomontana 1969 жылы Cemex, Alfa, Femsa, Gamesa, Protexa және CYDSA сияқты жергілікті жетекші көпұлтты компаниялардың қолдауымен құрылды. Бұл жеке білім беру мекемесі университет дайындық мектебін, бакалавриат және магистратура бағдарламаларын ұсынады, және әлемнің 350-ден астам университетімен келісімдері бар (мысалы, жақында Texas A&M International University университетімен кеңейтілген келісім). Ол GATE (Global Alliance for Transnational Education) және FIMPES (Federación de Instituciones Mexicanas Particulares de Educación Superior) мүшесі болып табылады, ал оның басқару құрылымы ISO 9001 сертификатына ие. Университет ұлттық деңгейде танымал, сондықтан оның дипломының эквиваленттілігі АҚШ-тағы аймақтық аккредиттелген университеттермен салыстыруға болады. Университет студенттерді еркіндік пен гуманизм атмосферасында тәрбиелеуге және оларға өздерінің оқу саласында тәжірибе алуға мүмкіндік беруге бағытталған. Оның қалалық кампусы қаланың дамыған экономикасын одан әрі ынталандырады және академиялық ортаны толықтырып, байытатын жұмыс істейтін мамандарды тартады. Монтеррей университеті Гвадалупаның Таза Мария әпкелері, Қасиетті Жүрек монахтары және Марист және Ла Салль бауырлары діни қауымдарымен құрылды, олардың барлығын католик азаматтар қауымдастығы қолдады.

Басқару

Монтеррей және оның агломерациясы – демократиялық жолмен сайланған Муниципальдық президент (мэр) басқаратын муниципалитеттер, олардың өкілеттік мерзімі үш жылды құрайды. Саяси ахуалда өзара сыйластық сақталған, соңғы он жылда саяси партиялар билікке кезегімен сайланып отырады. Монтеррейдің қазіргі мэрі – Луис Дональдо Колосио Риохас. Монтеррей қалалық кеңесі (Cabildo de Monterrey) – мэр, Регидорлар және Синдикостардан құралған орган. Мэр – қалалық кеңестің қаулыларын іске асырушы және мемлекеттік муниципалдық басқаруды тікелей жүзеге асыратын тұлға. Регидорлар қоғамдық мүдделерді білдіреді және бірлесіп қалалық саясатты анықтайды. Синдикостар қаланың мүдделерін қадағалау және заңдық тұрғыдан қорғаумен, сондай-ақ қазынаны және муниципалдық мүлікті бақылаумен айналысады. Қалада өкілдігі бар саяси партиялар: Институционалдық-революциялық партия немесе PRI, Ұлттық іс-қимыл партиясы немесе PAN, Демократиялық революция партиясы немесе PRD, Еңбек партиясы немесе PT, Жасыл партия, Азаматтар қозғалысы, Социал-демократиялық партия және Nueva Alianza.

Қоғамдық қауіпсіздік

2005 жылы Монтеррей Мексикадағы ең қауіпсіз қалалардың бірі деп танылды, ал 2006 жылы – ең қауіпсіз екі қаланың бірі. Бірақ 2008 жылдан бастап, қалада есірткі картельдері арасындағы аумақ үшін күреске байланысты зорлық-зомбылық күшейді. 2011 жыл тарихындағы ең қауіпті жыл болды. Есірткі сатушылар үлкен алаңдау тудырады, алайда әскери операциялар мен полицияның ірі есірткі картельдерінің жетекшілерін ұстауы, қалаға орнығуға тырысатын картельдерді әлсіретті. Қала күндіз де, түні де қауіпсіз саяхаттауға жарамды. 2019 жылы картельдер әлі де қаланың бақылауы үшін күресіп жатты, бұл Монтеррейді қауіпті етеді. Қалада екі полиция департаменті бар: Монтеррей қаласының полициясы (жергілікті жерде Полиция Регия деп белгілі), ол муниципалитет үкіметіне бағынысты, және Мемлекеттік қоғамдық қауіпсіздік. Полиция Регия қаланың орталық және маңызды аудандарын қорғайды, ал Мемлекеттік қоғамдық қауіпсіздік алыс аудандардағы қауіпсіздікке жауапты. 2011 жылы Casino Royale-ге жасалған шабуылдан кейін, қауіпсіздік әскерилер мен федералды полиция тарапынан күшейтілді.

Көлік

Монтеррей Америка Құрама Штаттары мен Мексика шекарасымен, теңіз және Мексиканың ішкі аймақтарымен әртүрлі жолдармен байланысты, соның ішінде Ньюево-Ларедодан Мексика қаласына және оңтүстікке қарай жүретін Carretera Nacional (Пан-Американ тас жолы деп те аталады) және Матаморос пен Тынық мұхиттағы Мазатлан портын байланыстыратын Carretera Interoceánica; сонымен қатар 40, 45 және 57 автомобиль жолдары арқылы өтеді. Мексиканың ішкі бөлігіне арналған негізгі жер дәлізі – Монтеррей-Сальтильо-Матехуала бөлінген автомобиль жолы. Қала ортасындағы автобус станциясында қалааралық автобус желілері бар. Мексиканың терең жеріне, АҚШ шекарасына және АҚШ-қа келушілер мен кетушілер бар. Монтеррейді кем дегенде үш маңызды теміржол жүк тасымалы желісімен байланыстырады: Nuevo Laredo – Mexico City, Monterrey – Tampico және Monterrey – Pacific (Mazatlán). Монтеррейде қоғамдық көлікпен жұмыс күніне, мысалы, жұмысқа бару және қайту үшін жұмсалатын орташа уақыт 85 минут. Қоғамдық көлікпен жүретіндердің 25%-ы күніне 2 сағаттан артық жүреді. Халықтың қоғамдық көлік аялдамасында немесе станциясында күту уақыты орташа есеппен 17 минут, ал жолаушылардың 29%-ы күн сайын орташа есеппен 20 минуттан астам уақыт күтеді. Орташа алғанда, адамдар бір жолға 9,5 км жол жүреді, ал 25%-ы бір бағытта 12 км-ден аса жол жүреді. Қалада Metrorrey деп аталатын жылдам транзит жүйесі бар, қазіргі уақытта 3 желісі бар, және Эковия деп аталатын BRT жүйесі бар. Қалаға екі халықаралық әуежай қызмет көрсетеді: Генерал Мариано Эскобедо халықаралық әуежайы (ірі халықаралық тасымалдаушылар қызмет көрсетеді және 2007 жылы 6,5 миллионнан астам жолаушыны тасымалдады) және негізінен жеке әуежай – Дель-Норте халықаралық әуежайы. Монтеррей Мексиканың көптеген қалаларына және АҚШ-тың негізгі хабтарына (Атланта, Чикаго О'Хар, Даллас/Форт-Уорт, Детройт, Хьюстон Интерконтиненталь, JFK/Нью-Йорк және Лас-Вегас) жиі тоқтамайтын рейстер арқылы байланысты. Монтеррей – Aeroméxico бағыттары бойынша екінші маңызды қала. Төрт әуе компаниясының операциялық базалары мен штаб-пәтері Монтеррейде орналасқан: Volaris, Aeroméxico Connect, VivaAerobus және Magnicharters. Монтеррей халықаралық әуежайынан қалаға такси қызметтері жүреді, бір жолғы сапар үшін шамамен 20 АҚШ доллары төлеу қажет. Бұл әуежайдан жақын маңдағы Сальтильоға автобуспен жетуге болады. Қалааралық автобус қызметтері күн сайын ішкі аймаққа, сондай-ақ солтүстікке АҚШ шекарасына және одан тыс жерлерге жүреді. Nuevo Leon мемлекеттік үкіметімен басқарылатын Ruta Express (Express Route) деп аталатын қоғамдық көлік автобусы әуежайдан Metrorrey Line 1 Y Griega метро стансасына дейін жұмыс істейді.

Экономика

Монтеррей – Мексиканың солтүстігіндегі ірі өнеркәсіптік орталық, оның ЖІӨ (ЖӨС) 140 миллиард АҚШ доллары, ал жан басына шаққандағы ЖІӨ (ЖӨС) 2015 жылы 31 900 АҚШ долларын құрады. 1999 жылы Fortune журналы қаланы Латын Америкасындағы бизнес үшін ең үздік қала деп бағаласа, қазіргі уақытта América Economía журналы оны үшінші орынға қойды. Қала болат, цемент, шыны, автокөлік бөлшектері және сыра өндірісі сияқты салаларда маңызды орынға ие. Қаланың экономикалық өркендеуі, ішінара, АҚШ-Мексика шекарасына жақын орналасқандығымен және АҚШ-пен экономикалық байланыстарымен байланысты. 19 ғасырдың ортасында Compañia Fundidora de Fierro y Acero Monterrey болат өңдеу компаниясы индустрияландыру процесін жеделдетті. Бүгінде Монтеррейде Cemex (әлемдегі үшінші ірі цемент компаниясы), FEMSA (Coca Cola Latin America, әлемдегі ең ірі тәуелсіз Coca-Cola бөтелкелеушісі), Alfa (мұнайхимия, тамақ өнімдері, телекоммуникациялар және автокөлік бөлшектері), Axtel (телекоммуникациялар), Vitro (шыны), Selther (Латын Америкасындағы матрастар мен демалыс жүйелерінің жетекші компаниясы), Gruma (тамақ өнімдері) және Banorte (қаржылық қызметтер) сияқты трансұлттық компаниялар орналасқан. FEMSA корпорациясына Cuauhtémoc Moctezuma сыра зауыты (Cervecería Cuauhtémoc Moctezuma) тиесілі, ол Sol, Tecate, Indio, Dos Equis және Carta Blanca брендтерін шығарады. Жыл басында Cuauhtémoc Moctezuma сыра зауыты голландиялық Heineken компаниясына сатылды. Сол жылдың соңына қарай Монтеррейде 13 000-нан астам өндіріс кәсіпорны, 55 000-нан астам сауда дүкені және 52 000-нан астам қызмет көрсету фирмасы тіркелді. 1994 жылы металлургия секторы өндірістің жалғыз ішкі өнімнің (ЖІӨ) 6 пайызын құрады. Мексиканың болат өнеркәсібі Монтеррейде шоғырланған, осы қалада 1903 жылы елдегі алғашқы болат зауыттары ашылды. 1986 жылы жекешелендірілген Монтеррейдегі болат өңдеу зауыттары 1990-шы жылдардың басында Мексиканың жалпы болат өндірісінің шамамен жартысын құрады және América Economía мәліметінше, 2005 жылы екінші, ал 2006 жылы төртінші орынды иеленді. Қаладағы ірі сауда орталықтарының қатарында Paseo San Pedro, Paseo La Fe, Plaza Fiesta San Agustín, Galerías Monterrey және Galerías Valle Oriente бар. 2023 жылдың наурыз айында Tesla компаниясы Монтеррей маңында жаңа "Gigafactory Mexico" гигафабрикасын салуды жоспарлап отырғанын хабарлады. Бұл зауытқа шамамен 10 миллиард АҚШ доллары инвестиция салынып, толық қуатымен жұмыс істеген кезде мыңдаған жұмыс орындары құрылады, ал құрылыс кезеңінде одан да көп жұмысшылар жұмысқа қабылданады.

Мәдениет

2007 жылғы Мәдениеттердің жаһандық форумы 2007 жылдың 20 қыркүйегінен 8 желтоқсанына дейін Монтеррей қаласында өткен халықаралық мәдени шара болды.

Ас мәзірі

Монтеррейдің ең дәстүрлі тағамы – жалынмен пісірілген ешкі баласы (кабрито). Монтеррейді негізін қалаушы отбасыларының крипто-иудаизмімен байланысты басқа да жергілікті тағамдар мен әдет-ғұрыптарға "семита" (ашытқысыз нан), капиротада десерті (пісірілген нан, ірімшік, кішміш, жержаңғақ және қант құмырасының қоспасы) және шошқа еті тағамдарының сирек кездесуі жатады. Тағы бір танымал жергілікті тағам – мачакадо кон уэво. Монтеррей отбасылары демалыс күндері әдетте ет ассадасы (carne asada) дайындайды, оны қуырылған пияз, пісірілген картоп және шұжықпен немесе тако ретінде ұсынады. Жергілікті сыра мен кока-кола апталық дастарханның ажырамас бөлігі саналады. "Глория" және "облеас" – ешкі сүтінен жасалған Ноэво-Леонның дәстүрлі десерттері. Монтеррейдің географиялық орны, климаты, түрлі этностардың әсері және 400 жылдық тарихының нәтижесінде әртүрлі тағамдар қалыптасқан.

Қазіргі заманғы музыка

1960 жылдан бері Монтеррей "Norteño" музыкасымен әйгілі. Рамон Аяла, Песадо, Дуэло және басқа да мексикалық "аймақтық" топтар клубтарда концерт қояды. Монтеррейде халықаралық деңгейде танымал болған бірнеше топтар дүниеге келді. Олардың жанрлары сан алуан. Plastilina Mosh, Control Machete, Kinky, El Gran Silencio, Celso Pina, Jumbo, Division Minuscula, Genitallica, 3Ball MTY, The Warning, GAMA, Los Claxons топтары олардың ішінде. Plastilina Mosh тобының "Los Oxidados" әні 2005 жылғы "Мистер және миссис Смит" фильмінің саундтрегі ретінде қолданылды.

Көрнекті орындар

Санта-Люсия жасанды өзені, 1996-2007 жылдар аралығында салынған. Қазіргі уақытта ол Макроплазаны Фундидора паркімен байланыстырады. Серро де ла Силья (Егеуқұйрық тауы). Макроплаза – әлемдегі ең үлкен 8-інші алаң, қаланың мәдени және әкімшілік орталығы, ескерткіштермен, жасыл аймақтармен және ғимараттармен ерекшеленеді. Оның дамуын 1980 жылдары Анхела Алессио Роблес бақылады. Faro del Comercio (Сауда маяғы), қаланың тағы бір танымал нышаны. Бұл ескерткіш түнде қалаға жасыл лазер сәулесін шашыратады. Barrio Antiguo (көне аудан) – Монтеррей қаласының тарихи қалалық орталығы. Мұнда 17, 18 және 19 ғасырлардағы үйлер сақталған. Бүгінде онда барлар, кафелер, өнер галереялары мен мейрамханалар бар. Әр жылдың қараша айында ұлттық және халықаралық суретшілер мен орындаушылар қатысатын Barrio Antiguo мәдени фестивалі өтеді. Соңғы жылдары бұл фестивальдің орнына қыркүйек айында өтетін Санта-Люсия халықаралық фестивалі ұйымдастырылады. Қазіргі заманғы өнер мұражайы – Рикардо Легоррета жобалаған постмодерн мексикалық архитектуралық ескерткіш. Оның мақсаты – әлемнің түкпір-түкпірінен келген суретшілер мен келушілер үшін әртүрлі атмосфера құру. Монтеррейдің Инукшук – Канададан тыс жердегі Арктиканың жоғары биіктіктерінен табылған осы тас ескерткіштердің нағыз мысалы. Мүсін 2007 жылы белгілі инуит суретшісі Билл Насогалуак жасаған, ол Канада сауда палатасы мен Канада үкіметінің Нуэво-Леон штабына жасаған сыйы. Фундидора паркі – ескі қорыту заводтары, 120 гектар табиғи кеңістік, жасанды көлдер, ойын алаңдары, баламалы кинотеатр (Cineteca), мұражайлар (Фото жинағы, Мемлекеттік пластикалық өнер жинағы, көрмелер мен кеңістіктер), қонақ үй, концерт залы және конгресс орталығы бар үлкен қалалық парк. Puente de la Unidad (кейде Puente Atirantado деп аталады) – Санта-Катарина өзенін кесіп өтетін және Сан-Педро Гарса-Гарсияны Монтерреймен байланыстыратын аспалы көпір. Альфа планетариы Латын Америкасында салынған алғашқы IMAX дөңгелегі және әлемдегі төртінші. Нуэво-Леонның үкіметтік сарайы – губернатор кеңсесі орналасқан неоклассикалық архитектуралық ескерткіш, қызғылт мәрмәрмен жасалған. El Cerro del Obispado (Епископтық төбе) – Mirador del Obispado деп аталатын қоғамдық, панорамалық қарау орны, монументалды ту және Palacio del Obispado (Епископтық сарай) ішіндегі мұражайды қамтиды. ITESM, ITESM-де екі ерекше ғимарат бар: CEDES, онда ITESM-нің бүкіл елдегі жүйесінің басқару кеңсесі орналасқан, және CETEC, онда негізгі компьютерлік сыныптар мен басқа да кеңселер орналасқан. Cuauhtémoc Moctezuma сыра зауыты (Cervecería Cuauhtémoc Moctezuma), 19 ғасырдағы ғимараттарымен және ұлттық Бейсбол даңқы залымен (Salón de la Fama) орналасқан. Кола-де-Кабалло (Ат құйрығы) сарқырамасы, Сантьяго және Эль-Серкадо қалаларына жақын тауларда, оңтүстікке қарай орналасқан. Сантьягодағы Кола-де-Кабалло сарқырамасына баратын жолда (Сиудад-Викторияға баратын Carretera Nacional, Тамаулипас), Преса Родриго Гомес немесе "Ла Бока" ("Ла Бока" тоғаны) жасыл төбелердің арасында жатыр. Мексика тарихы мұражайы – Республиканың солтүстігіндегі ең маңызды және танымал мұражай, мексикалық мәдени мұраның тарихи мазмұнын тарату мақсатын орындайды. LABNL Лабораториясы Мәдени Ciudadano – қаланың орталығында орналасқан азаматтық зертхана. Бұл қоғамдық кеңістік жергілікті қоғамдастықтардың мүддесі үшін жобаларды әзірлейді.

Медиа

Монтеррей Мексикадағы маңызды медиа және ойын-сауық өндірушісі және таратушысы болып табылады. Grupo Multimedios қалада 4 телеарнаны басқарады, ал XHAW TDT – Canal 6 ұлттық телеарнасының бас станциясы, ол АҚШ-та кабельдік желі ретінде де таратылады. Ұлттық телерадиокомпаниялар Televisa және Azteca өзінің барлық негізгі арналары үшін жергілікті станцияларды иеленеді, сондай-ақ Once және Canal 22 сияқты коммерциялық емес телеарналар да бар. Нуэво-Леон штаты мен UANL да телеарналарды ұстап тұрады. Мексикадағы ең көп оқылатын жаңалықтар көздерінің бірі – Grupo Reforma, қалада "El Norte" газетімен құрылды. Grupo Multimedios баспасынан шығатын Milenio Diario de Monterrey – Мексиканың ірі қалаларында күнделікті жергілікті басылымдары шығарылатын, кең таралған тағы бір газет. Басқа жергілікті газеттерге "El Porvenir", "El Horizonte" және "ABC" кіреді. Солтүстік Мексиканың апталық бизнес газеті Biznews-тің бас кеңсесі де Монтеррейде орналасқан. Монтеррейде қала үшін жаңалықтар, музыка, ойын-сауық және мәдениетті таратуға арналған бірнеше радиостанция бар. Басты радиокомпаниялар – Multimedios Radio, Grupo Radio Alegría және Nucleo Radio Monterrey.

Спорт

1986 жылғы ФИФА әлем чемпионатында 8 матч өткізілді. Қала 2026 жылғы ФИФА әлем чемпионатында матчтар қабылдайды. 2008 жылдың жазында FINA әлемдік жасөспірімдер жүзу чемпионаты Монтеррейде, Нуэво-Леон университетінде (UANL) өтті. Сондай-ақ, қала 2016 жылғы жазғы Олимпиада ойындарын қабылдауға ниеттенді, бірақ Мексика Олимпиада комитеті қолдау көрсетуден бас тартты. Жастар қозғалысының қолдауымен Монтеррей университеттерінің студенттері 2014 жылғы жазғы жастар Олимпиадасын өткізу мақсатында «Монтеррей 2014» қорын құрды. 2009 жылы Мексика Олимпиада комитеті ұсынысты Гвадалахараға берді, бірақ ол 2010 жылдың қаңтар айының соңында ұсыныстан бас тартты. Монтеррей 2018 жылғы жазғы жастар Олимпиадасына үміткер болды. 2012 жылдың ақпанында Мексика Олимпиада комитеті Гвадалахараны 2018 жылғы жазғы жастар Олимпиадасының кандидаты ретінде таңдады, бірақ Халықаралық Олимпиада комитеті оны соңғы кезеңге өткізбеді. Содан бері «Монтеррей Олимпиадалық қаласы» А.С. қоры, бұл жас азаматтар тобының жаңа атауы, 2023 жылғы жазғы жастар Олимпиадасына өтінім беру және одан кейін 2028 жылғы жазғы Олимпиадаға қатысу бойынша жұмыс істеп жатыр. Монтеррейде Мексика лигасында екі футбол командасы бар. «C. F. Monterrey», көбінесе «Rayados del Monterrey» деп аталады, BBVA Bancomer стадионын пайдаланады, ол BBVA Bancomer және басқа да ірі компаниялар демеушілігіндегі нысан. CEMEX-ке тиесілі «Tigres UANL» UANL-дың негізгі кампусындағы «Estadio Universitario» стадионында матчтар өткізеді. Екі команда да «Clásico Regiomontano» деп аталатын дербиде қаламен байланысты. Матч кезінде қала тұрғындарының көпшілігі барларда, клубтарда және отбасылық үйлерде көреді. Екі команда үшін «Estadio Internacional Monterrey» стадионын салу ұсынылды, бірақ екі команда да бұл идеяны қабылдамады. Жоба әлі де талқыланып жатыр, бірақ «UANL Tigres» әлі стадион келісімшартын аяқтаған жоқ, ал «Rayados» жаңа стадионын ашып жатыр. «Монтеррей футбол клубы» жақында 50 000 орындық жаңа стадион ашты. Ол 2014 жылға аяқталуы жоспарланған, «Estadio de Fútbol Monterrey» деп аталды, бірақ 2015 жылдың 2 тамызында «Бенфика ФК» командасымен өткен матчта ашылды. «Раядос» 3:0 есебімен жеңіске жетті. Ашылу алдында стадионның аты «Estadio BBVA Bancomer» деп өзгертілді. Ол 50 жыл бойы клубтың меншігінде болады, содан кейін мемлекеттік меншікке өтеді. Бұған қоса, бұрын екі кәсіби жабық футбол командасы болды: «Монтеррей Ла Раса», Континентальдық жабық футбол лигасының және Дүниежүзілік жабық футбол лигасының мүшесі, және «Монтеррей Фьюри», Үлкен жабық футбол лигасының мүшесі. Қала 2007 жылдың күзінде MISL лигасында ойнауға тағы бір франшиза алды. Бейсбол қалада ұзақ тарихқа ие, ол 20 ғасырдың басында ең танымал спорт түріне айналды. Монтеррей үш рет (1957, 1958 және 1997) Кішкентай лигалар әлем чемпионатының чемпионы атанды және баскетбол лигасының ойындарын қабылдады. «Султанес де Монтеррей» - Мексика лигасының Солтүстік дивизионындағы бейсбол командасы. Олар бірнеше рет ұлттық чемпиондық атақты жеңіп алды. Команда 1939 жылдың 20 мамырында «Carta Blanca» (команданың иесі «Cuauhtémoc Moctezuma Brewery» компаниясына тиесілі жергілікті сыра бренді) ретінде құрылды. Команда «Сұр арбалар» деп те аталды. Көп ұзамай ол лиганың ең маңызды командаларының біріне айналды және 1943 жылы алғашқы чемпионатын жеңіп алды. «Султандар» Мексикадағы ең үлкен бейсбол стадионы – «Estadio de Béisbol Monterrey» стадионында ойнайды. 2003 жылы қала «Монреаль Экспоз» командасын сатып алуға (және Монтеррейге көшіруге) сәтсіз әрекет жасады. Екі кәсіби баскетбол командасы бар: «Fuerza Regia», ұлттық лигада, «Liga Nacional de Baloncesto Profesional» және «Monterrey Venom», кіші лигада, «American Basketball Association» лигасында ойнайды. «Fuerza Regia» бұрын «Monterrey Arena» стадионында ойнайтын, қазір «Gimnasio Nuevo León» стадионында ойнайды, ал «Monterrey Venom» «ITESM» спорт залында ойнайды. Қала 2001 жылдан 2005 жылға дейін «Fundidora Park» саябағында «Champ Car» жарысын ұйымдастырды және 2006 жылдың ақпанында «A1 Grand Prix of Nations» жарысын өткізді. 2004 жылы Монтеррейде Каратэ федерациясының әлем чемпионаты өтті. 2004 жылдың сәуірінде Монтеррейдің «Arena Monterrey» стадионы Мексикада «WWE» жарысын қабылдаған алғашқы қала болды. 2007 жылы Монтеррейде әйелдер арасындағы тенпингтен әлем чемпионаты өтті. Қалада екі колледждің американдық футбол командасы бар: «Auténticos Tigres UANL» және «Borregos Salvajes» (ITESM), олар Ұлттық колледж лигасысында (ONEFA) ойнайды. Сондай-ақ, жергілікті балалар лигасы бар, ол «AFAIM» деп аталады. Қала маңында гольф, балық аулау, кемпинг және экстремалды спорт түрлерін (Cola de Caballo-да бунджи-салу, тау шаңғысы, тау велосипеді) табуға болады. Әсіресе, «la Huasteca», «Potrero Chico» және басқа да көптеген каньондар сияқты халықаралық деңгейдегі тау-кенге көтерілу орындары бар. 2009 жылдан бастап Монтеррейде «Monterrey Open» турнирі өткізілуде. Бұл Әйелдер теннис қауымдастығымен (WTA) байланысты кәсіби әйелдер теннис турнирі және WTA турының халықаралық турнирлерінің бөлігі. «Monterrey Open» 1993 жылдан 2001 жылға дейін АҚШ-тағы екінші деңгейдегі кәсіби «Nike Tour» турнирі, кейін «Nationwide Tour» және «Korn Ferry Tour» турнирі болды. Ол Монтеррейдің маңындағы «San Pedro Garza García» қаласындағы «Club Campestre» клубында өткізілді. 2010 жылы Монтеррейде Халықаралық мұз хоккей федерациясының 18 жасқа дейінгі әлем чемпионаты «Monterrey Ice Complex» мұз сарайында өтті. «Centauros Rugby Club Monterrey» 2010 жылы құрылды және Мексикалық рагби федерациясымен (FMRU) байланысты.