Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1969 жылы ғылым және технология саласында маңызды оқиғалар болды, олар төменде тізілген.
The year 1969 in science and technology involved some significant events, listed below.
Астрономия және ғарыш зерттеулері
15 қаңтар – Кеңес Одағы «Союз-5» зымыранын ұшырды. 3 наурыз – «Аполлон» бағдарламасы: NASA Ай модулін сынау үшін «Аполлон-9» ұшырды. 13 наурыз – «Аполлон» бағдарламасы: «Аполлон-9» Ай модулін сынақтан өткізгеннен кейін Жерге аман-есен оралды. 16 мамыр – «Венера» бағдарламасы: Кеңес Одағының «Венера-5» ғарыш зонды Венераға қонды. 17 мамыр – «Венера» бағдарламасы: Кеңес Одағының «Венера-6» аппараты Венера атмосферасына түсіп, қысымнан қирағанға дейін атмосфералық деректерді жіберді. 18 мамыр – «Аполлон» бағдарламасы: «Аполлон-10» ұшырылды. 22 мамыр – «Аполлон» бағдарламасы: «Аполлон-10» Ай модулі Ай бетінен 15 400 метр қашықтықта ұшты. 26 мамыр – «Аполлон» бағдарламасы: «Аполлон-10» сәтті сегіз күндік сынақтан кейін Жерге оралды. 17 шілде – «Нью-Йорк Таймс» газеті 1920 жылғы 13 қаңтарда жарияланған, ғалым Роберт Годдардтың ғарышқа ұшу мүмкін емес деген мәлімдемесін ресми түрде мойып, сынды қайтарып алды. 20 шілде – «Аполлон» бағдарламасы: 20:17 UTC – Нил Армстронг пен Базз Олдриннің өкілдігіндегі адамзат «Аполлон-11» Ай модулімен («Құс») Айға қонды. 21 шілде күні сағат 02:56 UTC (20 шілде күні 22:56 ET), Армстронг Ай бетіне алғашқы қадамын жасады. «Аполлон-11» 16 шілдеде Айға ұшып, 24 шілдеде аман-есен Жерге оралды. 21 шілде – «Луна» бағдарламасы: «Аполлон-11» Ай модулі Ай бетінен ұшып кетпес бұрын 2 сағатқа дейін, 13 шілдеде ұшырылған және Айдан үлгілер алып қайтуға бағытталған советтік пилотсыз «Луна-15» аппараты Mare Crisium аймағында құлады. 5 тамыз – «Маринер» бағдарламасы: «Маринер-7» Марсқа ең жақын ұшып өтті (3524 километр). 20 қыркүйек – Клим Чурюмов пен Светлана Герасименко совет астрономдары 67P/Чурюмов–Герасименко кометасын анықтады. 14 қараша – «Аполлон» бағдарламасы: NASA «Аполлон-12» ұшырды, бұл Ай бетіне екінші экипаждық миссия. 19 қараша – «Аполлон» бағдарламасы: «Аполлон-12» ғарышкерлері Чарльз Конрад пен Алан Бин Oceanus Procellarum («Тұман мұхиты») аймағына қонды және Ай бетінде жүрген үшінші және төртінші адам болды.
January 15 – The Soviet Union launches Soyuz 5. March 3 – Apollo program: NASA launches Apollo 9 to test the lunar module. March 13 – Apollo program: Apollo 9 returns safely to Earth after testing the Lunar Module. May 16 – Venera program: Venera 5, a Soviet spaceprobe, lands on Venus. May 17 – Venera program: Soviet Venera 6 begins to descend into Venus', atmosphere sending back atmospheric data before being crushed by pressure. May 18 – Apollo program: Apollo 10 launches. May 22 – Apollo program: Apollo 10's lunar module flies within 15,400 m of the Moon's surface. May 26 – Apollo program: Apollo 10 returns to Earth after a successful eight day test of all the components needed for the upcoming first human Moon landing. July 17 – The New York Times publicly retracts its ridicule of the rocket scientist Robert H. Goddard published on 13 January 1920 which stated that spaceflight is impossible. July 20 – Apollo program: 20:17 UTC – The human race, represented by Neil Armstrong and Buzz Aldrin, lands on the Moon in the Apollo 11 Lunar Module Eagle. At 02:56 UTC on July 21 (22:56 ET July 20), Armstrong takes the first human step on the Moon's surface. Apollo 11 lifted off for the Moon on July 16 and returns safely on July 24. July 21 – Luna programme: 2 hours before the Apollo 11 lunar module lifts off from the Moon's surface, the Soviet uncrewed craft Luna 15, launched on July 13 and intended to return samples from the Moon, crashes in Mare Crisium. August 5 – Mariner program: Mariner 7 makes its closest fly by of Mars (3,524 kilometers). September 20 – Comet 67P/Churyumov–Gerasimenko is identified by Soviet astronomers Klim Churyumov and Svetlana Gerasimenko. November 14 – Apollo program: NASA launches Apollo 12, the second crewed mission to the surface of the Moon. November 19 – Apollo program: Apollo 12 astronauts Charles Conrad and Alan Bean land at Oceanus Procellarum ("Ocean of Storms") and become the third and fourth humans to walk on the Moon.
Биология
Индиана университетінің Томас Д. Брок және Хадсон Фриз гипертермофильді бактериялар, ең әйгілісі Йеллоустоун ұлттық паркіндегі ыстық бұлақта 60-80 °C температурада тіршілік ететін Thermus aquaticus термофильді бактериясы туралы өздерінің зерттеулерін жариялады. T. aquaticus (Taq) кейіннен E. Coli-ден жоғары температураға төтеп бере алатын ферменттердің стандартты көзіне айналды және полимераза тізбектік реакциясы тарихында маңызды рөл атқарады. Пжевальскийдің жылқысы соңғы рет Монғолияда жабайы табиғатта көрілді. Сахель аймағындағы құрғақшылықтың салдарынан аққұйрықтардың санының күрт төмендеуі көшіп-қонушы түрлерге климаттың тигізетін әсеріне назар аударады.
Thomas D. Brock and Hudson Freeze of Indiana University publish their findings on hyperthermophilic bacteria, most notably Thermus aquaticus, a thermophilic bacterium species living at a temperature of 60 80 °C in a hot spring at Yellowstone National Park. T. aquaticus (Taq) later becomes a standard source of enzymes able to withstand higher temperatures than those from E. Coli and is significant in the history of polymerase chain reaction. Last Przewalski's Horse sighted in the wild, in Mongolia. Marked decline in common whitethroats due to Sahel drought draws attention to effects of climate on migratory species.
Химия
Дороти Ходжкин және Оксфорд университетіндегі әріптестері инсулиннің құрылымын анықтады.
Dorothy Hodgkin and colleagues at the University of Oxford determine the structure of insulin.
Компьютерлік ғылым
7 сәуір – Интернет-инженерлік жұмыс тобының алғашқы Пікірлер сұранысы жарияланды. 29 қазан – Калифорния университеті, Лос-Анджелес (UCLA) және Стэнфорд зерттеу институтындағы компьютерлер арасында ARPANET желісінің алғашқы хабарламасы жіберілді. 21 қараша – UCLA және Стэнфордтағы интерфейс хабар процессорлары арасында ARPANET-тің тұрақты алғашқы байланысы орнатылды. Кен Томпсон және Дэннис Ричи Белл зертханасында B бағдарламалау тілін жасады. CCD AT&T Bell Labs-те ойлап табылды және фото және бейнекамераларда электрондық бейне түсіру құрылымы ретінде қолданылды. Лазерлік принтерді Xerox компаниясында Гэри Старквезер ойлап тапты. Multics ("Көптеген ақпараттық және есептеу қызметтері") – бір деңгейлі жад тұжырымына негізделген, ықпалды ерте уақытты бөлісу операциялық жүйенің алғашқы нұсқасы шығарылды.
April 7 – , the first Request for Comments document from the Internet Engineering Task Force, is published. October 29 – The first ARPANET message is sent, between computers at the University of California, Los Angeles (UCLA) and Stanford Research Institute. November 21 – The first permanent ARPANET link is established, between Interface Message Processors at UCLA and Stanford. The B programming language is developed at Bell Labs by Ken Thompson and Dennis Ritchie. CCD invented at AT&T Bell Labs, used as the electronic imager in still and video cameras. The laser printer is invented at Xerox by Gary Starkweather. Initial release of Multics ("Multiplexed Information and Computing Service"), an influential early time sharing operating system based on the concept of a single level memory.
Медицина
Наурыз – Жапонияда диффузды панбронхиолит ауруы атауланды. 4 сәуір – Хирургтер Дентон Кули және Доминго Лиотта алғашқы уақытша жасанды жүрек имплантациялайды. 15 мамыр – Миссури штатының Сент-Луис қаласында "Роберт Р." деген жасөспірім түсініксіз медициналық жағдайдан қайтыс болды. 1984 жылы бұл Солтүстік Америкадағы ең алғашқы ХИВ/ЖИТС жағдайы ретінде анықталды. ЖИТС вирусының алғашқы штамы Гаити арқылы АҚШ-қа келген болуы мүмкін. "Кенеттен нәрестелер өлімі синдромы" диагностикалық термині халықаралық деңгейде қабылданады.
March – The condition diffuse panbronchiolitis is named, in Japan. April 4 – Surgeons Denton Cooley and Domingo Liotta implant the first temporary artificial heart. May 15 – A teenager known as 'Robert R.' dies in St. Louis, Missouri, of a baffling medical condition. In 1984 it will be identified as the earliest confirmed case of HIV/AIDS in North America. The first strain of the AIDS virus (HIV) has probably migrated to the United States via Haiti. International adoption of the diagnostic term 'Sudden infant death syndrome'.
Метеорология
Қаңтардың соңында Орегон штатының Юджин қаласында үш күнде 90 сантиметрден астам қар жауды: «Ананас экспресі» суық ауа толқынымен аймаққа келді, одан кейін қар жауын болды. Герберт Саффир мен Боб Симпсон Саффир-Симпсон дауылдық шкаласын жасады.
Late January – Eugene, Oregon, has a record snowfall of 3 feet in 3 days: a pineapple express moves into the region with a shot of cold air, followed by some snow showers. Herbert Saffir and Bob Simpson develop the Saffir Simpson Hurricane Scale.
Палеонтология
Джон Остром Deinonychus динозавры туралы зерттеулерін жариялап, оны құстармен тығыз байланысты, шағын, епті түр ретінде сипаттады.
John Ostrom publishes his findings on the dinosaur Deinonychus, describing it as being a small, agile species closely related to the birds.
Физика
Йоитиро Намбу мен Леонард Сускинд алғаш рет струн теориясын таныстырады. Испания ЦЕРН-нен шықты.
Yoichiro Nambu and Leonard Susskind make the first presentations of string theory. Spain withdraws from CERN.
Туылғандар
7 қазан – Карен Л. Найберг, американдық ғарыш инженері және ғарышкер. 16 желтоқсан – Адам Рисс, американдық астрофизик, 2011 жылы физика саласындағы Нобель сыйлығының лауреаты. 28 желтоқсан – Линус Торвальдс, фин компьютер бағдарламашысы. Никола Фокс, Англияда туған гелиофизик және ғарыш ғылымының маманы. Томас Рирдон, американдық компьютер бағдарламашысы.
October 7 – Karen L. Nyberg, American space engineer and astronaut. December 16 – Adam Riess, American astrophysicist, Nobel laureate in Physics in 2011. December 28 – Linus Torvalds, Finnish computer programmer. Nicola Fox, English born heliophysicist and space scientist. Thomas Reardon, American computer programmer.