Кіріспе

Құс түрі

Алтын қанатты қарлығаш (Vermivora chrysoptera) – Жаңа әлем қарлығашы. Ол Канаданың оңтүстік-шығысы мен оңтүстік орталығында, сондай-ақ Америка Құрама Штаттарының солтүстік-шығысындағы Аппалачи тауларында көбейеді. Әлемдік популяцияның көп бөлігі (~70%) Висконсин, Миннесота және Манитоба штаттарында қоныстанады. Алтын қанатты қарлығаштардың саны солтүстікке қарай баяу кеңейіп келеді, бірақ ареал бойынша жалпы төмендеу байқалады, бұл негізінен орта тұрақты жерлердің жоғалуы және өте жақын туысқан – көк қанатты қарлығашпен (Vermivora cyanoptera) бәсекелестікке/араласуға байланысты. Қазіргі уақытта популяция екі аймаққа ғана шектелген: Ұлы көлдер және Аппалачи таулары. Аппалачи популяциясы 1960 жылдардан бері 98%-ға төмендеді және қатты қауіп төндіреді. АҚШ Балық және жабайы табиғат қызметіне 1973 жылғы Қауіпті түрлер туралы заңға сәйкес осы түрді тізімге енгізу туралы петиция ұсынылды және оң нәтиже бергеннен кейін барлық ақпарат қайта қаралып жатыр. АҚШ Балық және жабайы табиғат қызметі петицияны қарастырғаннан кейін, "алтын қанатты қарлығашты тізімге енгізу қажеттігін көрсететін маңызды ғылыми немесе коммерциялық мәліметтер бар" деген қорытынды жасады.

Этимология

Vermivora туысы латын тілінен шыққан, "құрт" (vermis) және "жұту" (vorare) деген мағыналарды білдіреді. Ал түрлік атауы chrysoptera, ежегіс грек тілінен келген, "алтын" (khrusos) және "қанат" (pteron) сөздерінен тұрады.

Сипаттама

Бұл ұзындығы, салмағы және қанаттарының арақашықтығы 20 см болатын кішкентай сайрақ. Аталықтарының тамағы қара, құлақтарының шеті ақ жиектелген, басы мен қанаттары сары түсті. Аналықтары аталықтарына ұқсас, бірақ тамағы ақшыл сұр, ал құлақтарында ақшыл сұр жаңқалар бар. Екеуінде де құйрығындағы кең ақ дақ төменнен жақсы көрінеді. Кеудесі сұрғылт ақ, мүсігі ұзын және жұқа. Көптеген сайрақтардан өзгеше, жас сайрақтарды ұшқаннан кейін шамамен 15 күн өткен соң (тамақ дағының түсін пайдаланып) жынысын анықтауға болады.

Өмірбаян

Алтын қанатты құстар көшіп-қонып, Солтүстік Американың шығысында көбейіп, Орталық Американың оңтүстігінде және Колумбия, Венесуэла және Эквадордың көршілес аймақтарында қыстайды. Олар басқа жерде өте сирек кездесетін босқындар. Алтын қанатлы құсқұйрық осы мекендерге жақын орналасқан ашық бұталы жерлерде, ылғалды жерлерде және өскен ормандарда көбейеді. Олар 36 жұмыртқа (көбінесе 5) жерге немесе бұтаның төменгі жағына жасырын шашақ ұясына салады. Алтын қанатты құсқұйрықтар жәндіктер, жәндіктер мен балдырларды жейді. Олардың құйрығының айналасында қалың, ашық бұлшық еттері бар, бұл оларға жасырын балапандарды табуға мүмкіндік береді. Олардың әндері өзгермелі, бірақ көбінесе трилленген бзззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззз Шақыру - бұл буззи чип немесе зип. Еркек алтын қанатлы сойқышықтар мекендейтін ортаның сапасын көрсету үшін жарқын сары түстегі тажын, қара мойындысын және ақ құйрықты қауырсынды қолданады. Әдетте, олар өздерінің түстері жарқын емес туыстарына қарағанда аз агрессивті. Алайда, сәндеудің жалпы репродуктивті табысқа байланысты екені дәлелденген жоқ. Бұл, әрине, алтын қанатты, аз әшекейленген құстар бұған өтемақы ретінде агрессияны арттырады. 2014 жылдың сәуірінде Теннессиде бес геотректі алтын қанатты құс жүздеген шақырым оңтүстікке көшіп бара жатқанын байқады, олар бұрқасын дауылдардан аулақ болған деп болжанады. Кейбір адамдар дауылдың басталуынан бұрын, мүмкін, инфрақүні арқылы байқалғаннан кейін кеткен.

Тұрғын үйді таңдау

Алтын қанатты бауырластар - неоропикалық және неоарктикалық көшіп баратын құстар, олардың мекендеу таңдауы маусымға қарай өзгереді. Коста-Рикада қыстайтын алтын қанатты бауырластар тропикалық құрғақ орманнан гөрі тауалды мәңгі жасыл орманды таңдайды. Алтын қанатты бауырластар аспалы, құрғақ жапырақтармен қоректенеді, бұл көбінесе орман өсімдік қауымдастығына тигізетін орташа шаруашылықтың салдары болып табылады. Көбейту маусымында алтын қанатты бауырластар бұталы жерлерде және бұзылудың нәтижесінде пайда болып, сақталатын жас өсімдіктердің ормандық қауымдастықтарында ұялайды. Өсімдіктердің бастапқы сатыдағы қауымдастықтарына тәуелділік – алтын қанатты бауырластар популяциясының төмендеуіне себеп болатын факторлардың бірі.

Гибридтеу

Бұл түр көк қанатты құрттармен екі ерекше будандастықты құрайды, олардың ареалдары Ұлы көлдер мен Жаңа Англия аймағында жақындасады. Көп таралған, генетикалық тұрғыдан басым Брюстер сойқысы жоғары жағынан сұр, ал төменгі жағында еркегі ақшыл, ал анасы сары болады. Онда қара көз жолағы және екі ақ қанат жолағы бар. Сирек кездесетін рецессивті Лоуренс сойқысының еркегінің түсі жоғары жағынан жасыл-сары, ал төменгі жағынан сары, ақ қанат жолақтары және алтын қанатты сойқыш еркегі сияқты бет пішінімен сипатталады. Анасы жоғары жағынан сұр, төменгі жағынан ақшыл, екі сары қанат жолағы және алтын қанатты сойқыш анасы сияқты бет пішінімен сипатталады. Тағы бір сирек кездесетін рецессивті будандастырма түрі – Бёркет сойқысы, ол Брюстер және Лоуренс сойқыштарымен бірдей географиялық аймақта кездеседі. Бёркет сойқысын алғаш рет Корнелл университетінің орнитология зертханасындағы зерттеушілер сипаттаған. Брюстер, Лоуренс және Бёркет сойқыштарының дене пішіні әр түрлі болуы мүмкін, ал олардың әндері көк қанатты немесе алтын қанатты сойқыштардың әндеріне ұқсауы мүмкін. Жұтқыншақтың түсі гибридтік типтің анықталуына сенімді түрде сәйкес келеді, бірақ дене асты бөлігінің түсі әртүрлі гибридтер арасында кең ауқымда өзгеруі мүмкін. Генетикалық интрогрессия олардың ареалында жүзеге асып, криптикалық гибридтерді (морфологиялық жағынан таза, бірақ көк қанатты сойқыш ДНК-сының аз мөлшерін қамтитын жеке тұлғалар) құрайды. Мұндай гибридтер көк қанатты сойқыштардың популяциясынан алыс, алтын қанатты сойқыштар ареалының шеттерінде де аз санда кездесуі мүмкін. Алтын қанатты және көк қанатты сойқыштар арасындағы будандасу бастапқыда ойланғаннан гөрі әлдеқайда жоғары деңгейде жүзеге асуы мүмкін. Генетикалық талдау ғалымдарға жұптасудан тыс көбеюді дәлірек бағалауға мүмкіндік берді, ал бір зерттеуде алтын қанатты сойқыштардың ұяларының 55% -ында мұндай құбылыс орын алатыны көрсетілді, нәтижесінде фенотиптік алтын қанатты сойқыштардың ішінде гибридтер кездесті. Жеке тұлғаның гибридтік статусын анықтаудың дәстүрлі көрсеткіштері, мысалы, дене асты бөлігінің түсі де

Түрлер аралық өзара әсерлесулер

2015 жылы ғалымдар ерекше оқиғаны байқады. Алтын қанатты қарлығаша анасы ұядан ұшқаннан кейін 5 және 9 күн өткен соң екі жас балапанын тастап кетті. Бұл екі балапанды қара-ақ қарлығаша атасы қабылдап, 23 күн бойы қоректендіріп, өздігімен тіршілік етуге жеткізді.