Кіріспе

Құс түрлері

Көк қанатты сора (Vermivora cyanoptera) – Жаңа дүниеде кең таралған, ұзын және жеңіл салмақты құс. Ол Солтүстік Американың шығысында, Оңтүстік Онтариода және АҚШ-тың шығысында көбейеді. Оның ареалы солтүстікке қарай кеңейіп, өте жақын туысы – алтын қанатты сораны (Vermivora chrysoptera) ығыстырып жатыр.

Таксономия

Көк қанатты сора тұқымдасының атауы, еркек құстың денесінің ашық сары түсімен контраст жасайтын қанаттарының көгілдір-сұр түсіне сілтеме жасайды. Vermivora тұқымдасының атауы "құрт жеуші" дегенді білдіреді. Бұл тұқымға бұрын тағы тоғыз Жаңа әлем сорасы кірген, бірақ қазір тек осы түр, алтын қанатты сора және құрылысы жойылған деп есептелетін Бахман сорасы (Vermivora bachmanii) кіреді. Көк қанатты сора – Карл Линнейдің 18 ғасырдағы "Systema Naturae" еңбегінде сипатталған көптеген түрлердің бірі, бірақ ғылыми атауы бірнеше рет өзгерді. Линней 1766 жылы Pinus түрінің эпитетін берген, бірақ бұл қателік болды, себебі түрдің бастапқы сипаттамасы басқалар салған "қарағайдағы қыбыршықтардың" суреттеріне негізделген. Суреттерде екі түрлі түр бейнеленген, қазір біз оларды қарағай сорасы және көк қанатты сора деп атаймыз. 2010 жылы Американдық орнитологтар одағы қателікті түзету үшін көк қанатты сораның ғылыми атауын өзгертті. Қарағай соралары Pinus түрінің атын сақтап қалды, бірақ көк қанатты сораның түрінің эпитеті cyanoptera деп өзгертілді.

Алтын қанатты құспен будандасу

Көк қанатты және алтын қанатты құйрыққұйрықтар жиі бір-бірімен салыстырылады. Бастапқыда көк қанатты құс континенттің ішкі бөлігінде, ал алтын қанаттылар Атлантика жағалауына жақын жерде пайда болған. Алайда, соңғы жылдары урбанизация, орманды жою және басқа да факторларға байланысты олардың мекендеу аймақтары күрт өзгерді. Алтын қанатты құйрыққұйрықтар көк қанатты құйрыққұйрықтарға қарағанда ығысуға бейім. Мұның мысалы ретінде Нью-Йорк штатының орталық бөлігіндегі құйрыққұйрықтар популяциясын қарастыруға болады. 1980 жылдары көк қанатты құйрыққұйрықтар саны айтарлықтай өсті, ал алтын қанатты құйрыққұйрықтар саны азайды. Осы тенденцияға байланысты, көк қанатты құйрыққұйрықтар алтын қанатты құйрыққұйрықтардың жергілікті түрлердің жоғалуына себеп болады деп жиі болжанады. Алайда, молекулалық зерттеулер көк қанатты және алтын қанатты құйрыққұйрықтардың шамамен 1,5 миллион жыл бұрын бөлінген туыс түрлер екенін растайды. Зерттеулер екі түрдің генетикалық жағынан 99,97% ұқсас екенін, ал олардың негізгі айырмашылықтары олардың жалпы фенотиптік көрінісі мен ән айту реңктерінде екенін көрсетеді. Жаңа зерттеулер екі құстың таңдаған мекенінде бірге өмір сүре алатынын көрсетеді. Екі түрдің мекендеу аймақтары бір-бірімен жапсарласқан жерлерде олар гибридтесуге қабілетті, нәтижесінде екі гибрид түрі пайда болады: Лоуренс құйрыққұйрығы және Брюстер құйрыққұйрығы. Бұл түрлер Ұлы көлдер мен Жаңа Англия аймағында алтын қанатты құйрыққұйрықтармен ерекше гибридтер құрайды. Көп таралған және генетикалық жағынан басым Брюстер құйрыққұйрығының үсті жағы сұр, төменгі жағы ақшыл (еркек) немесе сары (әйел) түсті. Оның қара көздері және екі ақ қанаты бар. Сирек кездесетін рецессивті Лоуренс құйрыққұйрығының еркегінің қауырсыны үстінен жасыл және сары, төменгі жағы сары, ақ қанаты және алтын қанатты еркегі сияқты бет пішіні бар. Әйелінің үсті сұр, төменгі жағы ақшыл, екі сары қанаты және алтын қанатты әйелі сияқты бет пішіні бар. Ән Төрт түрдің Song I типті үлгілері әртүрлі, бірақ негізінен A B үлгісінен тұрады, бұл оларды бір-бірінен ажыратуды қиындатады. Олардың Song II типтері бір-бірінен анық ерекшеленеді. Морфология Брюстер құйрыққұйрықтары алтын қанаттылардың қауырсынына ұқсас, бірақ қанатының бет пішіні көк және сары түсті. Лоуренс құйрыққұйрықтары қауырсын жағынан көк қанаттыларға ұқсас, бірақ алтын қанаттыларға ұқсас қанатты үлгіге ие. Интрогрессиялық генотиптер Көк және алтын қанатты құйрыққұйрықтардың гибридтеріне жасалған зерттеулер бұл түрлер үшін бұрынғы жасырын гибридтеудің болуын көрсетті. Бұл амплифицирленген фрагмент ұзындығы полиморфизмі (AFLP) сияқты ДНК маркерлері арқылы жүзеге асырылады. Бұл екі түрдің және олардың гибридті ұрпақтарының гендері арасында қайталама кері будандасу болғанын көрсетеді.

Сипаттама

Көк қанатты қарлығаш – ұсақ қарлығаш, ұзындығы шамамен 1,5 метрдей, қанаттарының ені – 15 см. Еркек қарлығаштың көбелек қауырсыны жарқын сары бас, кеуде және ішкі бөліктерден тұрады. Құстың ішкі бөлігінде жолақтар жоқ. Оның көздерінен өтетін тар қара сызығы және екі ақ қанат жолағы бар, бұл оның ерекше белгілері. Көк қанатты қарлығаштар көбінесе денесі жақсы қалыптасқан, кішкентай және ауыр, үшкір мүсікке ие. Олардың ұзындығы шамамен 11-12 см, қанаттарының ені 15 см шамасында. Көк қанатты қарлығаштың орташа салмағы 8,5 грамм. Мекеңнің түсі жалпы алғанда ақырған, басында сары түс аз. Жастар зәйтүн жасыл түсті, қанаттары ересектерге ұқсас. Олардың қауырсынының түсі түрдің жынысына байланысты өзгереді. Еркектердің қауырсыны ашық сары және зәйтүн жасыл түсті болады. Еркектерде көбінесе ақ қанат жолақтары және қара көз шебі бар көкшіл сұр қанаттары болады, бұл олардың басқа қарлығаштарға қарағанда басын ұзын көрсетуіне себеп болады. Көбею ортасы – ашық бұталы жерлер. Бұл түр көбінесе бұталар мен ағаштармен өскен, биік жапырақты ағаштармен шектелінген егістік жерлерде кездеседі. Көк қанатты қарлығаштар көбінесе биік орналасқан, шөп және жапырақ жамылғысы көп аймақтарда табылсады.

Көбею

Көк қанатты қарғалар жерде немесе бұтаның төменгі жағында ұя салады, олар тостаған тәрізді ұяға төрттен жетіге дейін жұмыртқа салады. Аналықтары 10–11 күн жұмыртқаны басып шығарады. Балапандар көңілсіз болып туады және 8–10 күнде ұшып кетеді. Көк қанаттылар ән арқылы бір-бірімен байланысады. Сондықтан, олар төбелесу үшін (төмен түсетін араның гулы), ұя салу және басқа көк қанатты қарғалармен жұптасу үшін әндері бар. Жұптасу маусымында аталары алдымен келген жерге жетеді және мүмкін болатын жұбын күтеді. Әдетте, аналықтары аталарынан бір апта кейін келеді. Аталары жұбын күтіп отырғанда, үздіксіз ән салады. Аналықтары келгеннен кейін ән айту азаяды және серіктес тапқанша әуені өзгеріп тұруы мүмкін. Жұптасқаннан кейін олардың әнінің ұзақтығы күрт қысқарады.