Кіріспе

Венесуэланың әскери басшысы (1750–1816) Себастьян Франсиско де Миранда и Родригес де Эспиноса (28 наурыз 1750 – 14 шілде 1816), көбінесе Франсиско де Миранда деп танылады, – американдық революциялық соғыста, француз революциясында және испандық-американдық тәуелсіздік соғыстарында күрескен венесуэлалық әскери басшы және революционер. Ол Оңтүстік Американы испан империясынан азат етудің алға басушысы ретінде есептеледі және «Бірінші әмбебап венесуэлалық» және «Ұлы әмбебап америкалық» атағымен танымал. Жаңа Гранада вице-корольдігінің Каракас қаласында бай отбасында дүниеге келген Миранда 1771 жылы Мадридте білім алу үшін кетіп, кейін испан армиясына қабылданды. 1780 жылы Испанияның американдық революциялық соғысқа қатысуымен, ол Кубаға жіберілді және Пенсаколада британдықтармен шайқасты. 1783 жылы тыңшылық және контрабандамен айыпталып, АҚШ-қа қашып кетті. Миранда 1785 жылы Еуропаға оралып, континент бойынша саяхаттап, испандық Американың тәуелсіздігі жоспарларын қалыптастыра бастады. 1791 жылдан бастап ол француз революциясына белсенді қатысып, Вальми шайқасы мен Фландрия науқанында генерал болып қызмет етті. Жирондистердің одақтасы болған ол революциядан көңілі толып, Ұлыбританияға көшуге мәжбүр болды. 1806 жылы Миранда АҚШ еріктілерімен Венесуэланы азат ету үшін сәтсіз экспедиция ұйымдастырды. 1810 жылы Венесуэланың тәуелсіздік соғысы басталғаннан кейін ол Каракасқа оралды және Бірінші Республика құрылғаннан кейін диктаторлық өкілеттік алды. 1812 жылы республика құлап, Миранда испан роялистерімен келісімге келді. Симон Боливар сияқты басқа революционерлер оның капитуляциясын опасыздық деп есептеп, испан билігіне оны тұтқындауға рұқсат берді. Ол Кадис қаласындағы түрмеге қамалып, төрт жылдан кейін қайтыс болды.

Ерте өмір

Миранда 1750 жылдың 5 сәуірінде Венесуэла провинциясының Каракас қаласында, испандық колониялық Жаңа Гранада вице-корольдігінде дүниеге келді және осы күні крещениеден өтті. Оның әкесі, Себастьян де Миранда Равело, Канар аралдарынан көшіп келген испан иммигранты, табысты және бай саудагер болса, анасы Франсиска Антония Родригес де Эспиноза – бай венесуэлалық әйел еді. Миранда байлықта өсіп, ең жақсы жеке мектептерде білім алды. Дегенмен, ол міндетті түрде жоғары қоғамға жатпады, өйткені оның әкесі канарлық тегіне байланысты бәсекелестерінен кейбір кемсітулерге ұшырады.

Білім

Миранданың әкесі Себастьян отбасының жағдайын жақсартуға әрдайым тырысты, және байлық жинаумен қатар маңызды лауазымдарға ие болу арқылы, балаларына жоғары білім алуға мүмкіндік берді. Миранда алғашқыда иезуиттер Хорхе Линдо мен Хуан Сантаелладан жеке сабақтар алды, содан кейін Санта-Роза академиясына қабылданды. 1770 жылы Себастьян Карл III қол қойған ресми патент арқылы отбасының құқықтарын растады, ол Себастьянның титулын және қоғамдағы мәртебесін бекітті. Алайда, сот шешімі аристократиялық элитамен өтелмейтін антагонизм тудырды, олар осы қақтығысты ешқашан ұмытпады және бұл сынды ешқашан кешірмеді, бұл Миранданың болашақ шешімдеріне әсер етпеуі мүмкін емес еді. Багам аралдарында Миранда көрсеткен тиімділік Кагигальды Миранданы Кубадағы испан күштерінің бас қолбасшысы Бернардо де Гальвестің басшылығымен полковникке көтеруге ұсынды. Бұл қазіргі Венесуэланың орталық бөлігінде орналасқан Гуарико штатымен шатастырылмауы керек. Сол кезде испандықтар аймақтағы британдықтардың маңызды бекінісі болған Ямайкаға шабуыл жасау үшін француздармен бірлескен операцияға дайындалып жатты, ал Гуарико аралға жақындығы мен әскерлер мен командирлерге қолайлы қолжетімділігі болғандықтан, бұл операцияларды жоспарлау үшін өте қолайлы орын болды. Миранда операцияларды жоспарлауға лайықты адам деп есептелді, өйткені ол Ямайкадағы әскерлер мен бекіністердің орналасуын бірінші қолдан білген. Алайда, Корольдік флот Сент-Санс шайқасында француз флотын жеңіске жеткізді, сондықтан шабуыл жоспары іске аспады және Миранда Гуарикода қалды.

Құрама Штаттардағы жер аударылу

Ямайкаға жасалған шабуыл сәтсіз аяқталғаннан кейін испан билігінің басымдықтары өзгерді және Мирандаға қарсы тергеу процесі күш алды. Билік Миранданы тұтқындау үшін Гаванаға жіберді, содан кейін Испанияға жолдау жоспарланған еді. 1783 жылдың ақпан айында Үндістер жөніндегі министр Хосе де Гальвес Гавананың генерал-капитаны Дон Луис де Унзага и Амесагаға оны қамауға алу туралы бұйрық берді. Миранда оның қамауда отыруы туралы ақпаратты алдын ала білді. Испанияда әділ сот болмайтынын сезінген Миранда, Каджигал мен америкалық Джеймс Сигровтың көмегімен АҚШ-қа бағытталған кемеге мініп, 1783 жылдың 10 шілдесінде Солтүстік Каролина штатының Нью-Берн қаласына жетіп, қашып құтылуға ұмтылды. АҚШ-та болған кезінде Миранда оның әскери қорғанысын жан-жақты зерттеді, бұл американдық қақтығыстар мен ахуалдың дамуы туралы терең білімін көрсетті. Ол сол сапарында пайдаланған хат алмасу әдісін дайындады: кітап сыйлау немесе қарызға беру арқылы адамдармен танысып, өтіп кеткен жерлердің мәдениеті мен әдет-ғұрыптарын жүйелі түрде зерттеді. Чарльстон, Филадельфия және Бостон қалалары арқылы өтіп, американ қоғамының түрлі өкілдерімен байланыс жасады. Нью-Йоркте ол белгілі және саяси байланыстары бар Ливингстон отбасымен танысты. Миранда канцлер Ливингстонның қызы Сьюзан Ливингстонмен романтикалық қарым-қатынаста болған. Оған жылдар бойы хат жазғанымен, Нью-Йорктен кеткеннен кейін оны қайта көрген жоқ. АҚШ-та болған кезінде Миранда көптеген маңызды тұлғалармен кездесті. Ол Филадельфияда Джордж Вашингтонмен жеке танысты. Сонымен қатар, генерал Генри Нокспен де кездесті, бірақ өз мақсатына қолдау таппады. Алайда, кейіннен Швециядағы тәжірибесі туралы күнделігінен үзінділер жариялады. Гетеборгқа сапар шеккен кезде, Гетеборгтың ең бай саудагерлерінің бірі Джон Холлдың әйелі Кристина Холлмен құпия қарым-қатынаста болды. Ол сондай-ақ қала шетіндегі Гуннебо үйіне барып қайтты. Содан кейін Миранда Норвегияға бағыт алып, 1787 жылы Данияға келді. Бірақ даниялық баспасөз оны Ресей императрицасының тыңшысы деп айыптады. Оны Испанияға қайтару туралы әңгімелер тарады. Алайда, Дания королі оған қолдау көрсетуге уәде берді. Франсиско Миранда Дания сарайында көңілі тоймады. Германияға кетуге шешім қабылдады. Балтық теңізін Солтүстік теңізімен байланыстыратын каналды көріп, Панама арқылы Атлант мұхитын және Тынық мұхитын біріктіретін канал қазу мүмкіндігін ойлады. Содан кейін ол Бельгия мен Швейцарияға сапар шегіп, 1789 жылдың 24 мамырында Франсиско Миранда Парижге келді.

Ресей

Содан кейін Миранда бүкіл Еуропаны, қазіргі Бельгия, Германия, Австрия, Венгрия, Польша, Грекия және Италияны аралап, онда бір жылдан астам уақыт қалды. Түркияның Константинополь қаласы арқылы өтіп, Ұлы Екатеринаның сарайына барды. Енді Революцияның барлық бағыты дұрыс емес екеніне көз жеткізген ол, Директорияға қарсы орташа монархистермен құпия сөз байласып, тіпті әскери төңкерістің болу мүмкін лидері деп аталды. Ол тұтқындалып, елден қуылды, бірақ қашып, жасырын өмір сүрді. Францияда қалуға рұқсат алғаннан кейін қайтадан көзге түсті, алайда бұл оның 1797 жылдың қыркүйегінде тағы бір монархиялық қастандыққа қатысуына кедері келтірмеді. Полицияға "Перу генералын" тұтқындауға бұйрық берілді, ал ол генерал тағы да жер астына суиты. Франция мен Революция туралы енді ешқандай іллюзиясы қалмаған ол, Дания кемесімен Англияға аттанып, 1798 жылдың қаңтарында Доверге жетті.

Дипломатиялық келіссөздер, 18041805

1804 жылы британдықтардың бейресми көмегімен Миранда Венесуэланың генерал-капитандығын испан үкімшілігінен азат ету үшін әскери жоспар ұсынды. Сәтсіз экспедициядан кейін, Вашингтондағы испан министрі, Ирухо үйінің маркізі, 1794 жылғы бейтараптық заңына қайшы келіп, Венесуэланы басып алуға генерал Мирандаға АҚШ-тың көрсеткен қолдауын сынады. Каракас қалалық кеңесі Миранданы қатысқан жоқ кезде айыптап, оны қарақшы және сатқын деп таныды, өлім жазасына кесті. Полковник Смит және Огден Нью-Йорктегі федералдық қазылар алқасы тарапынан пираттық және 1794 жылғы бейтараптық заңын бұзғаны үшін айыпталды. Сотта полковник Смит өзінің бұйрықтарын президент Томас Джефферсон мен мемлекеттік хатшы Джеймс Мэдисон бергенін мәлімдеді, олар сотқа келмейтін болды. Полковник Смит пен Огден екеуі де сотқа тартылып, кінәсіз деп танылды. Осы қиын жағдайларда Миранданың үкіметі оған кең саяси өкілеттіктер берді.

Республика армиясының жеңілісі

Боливар 1812 жылғы 30 маусымда Пуэрто-Кабельо қаласындағы Сан-Фелипе бекінісі мен оның оқ-дәрі қоймаларын жоғалтты. Жағдайдың үмітсіз екенін түсінген Боливар, шын мәнінде өзінің лауазымын тастап, Сан-Матеодағы жеке меншігіне шегінді. Шілде айының ортасына таман Монтеверде Валенсияны басып алды, ал Миранда да республикалық мақсатқа қол жеткізу мүмкін емес деп санады. Ол 1812 жылғы 25 шілдеде Сан-Матеода қол қойылған уақытша бітімге келісім шарттарын аяқтаған роялистермен келіссөздер жүргізді. Кейін полковник Боливар және басқа революциялық офицерлер оның іс-әрекеттерін мемлекетке қарсы қылмыс деп бағалады.

Миранданың тұтқындалуы

Боливар мен басқалары Миранданы тұтқындап, оны Ла Гуаира портындағы испан корольдік армиясына тапсырды. Роялистік мақсатқа қызмет еткені үшін Монтеверде Боливарға паспорт берді, ал Боливар 27 тамызда Кюрасаоға кетті. Миранда роялистер келгенге дейін британдық кемеге отырып кетуге ниеттеніп, Ла Гуаира портына келді, бірақ соғыс тоқтату шарты бойынша саяси қылмыстарға кешірім берілген болатын. Кейін Боливар Миранданы сатқын деп атып өлтіргісі келгенін, бірақ басқалары оны тоқтатып қалғанын айтты. Боливартың пікірінше: "Егер Миранда испандықтар келісімді орындайды деп сенсе, олардың сөзін сақтау үшін қалу керек еді; егер сенбесе, ол әскерін құрбан еткен сатқын". Миранданы испандықтарға тапсыру арқылы Боливар испан билігінен паспорт алуға қол жеткізді (бірақ соғыс тоқтату шарты бойынша мұндай паспорттар барлық республикашыларға берілуге тиіс еді), бұл оған Венесуэладан еркін шығуға мүмкіндік берді, ал Миранда жағдайдың үмітсіз екенін түсінді.

Соңғы жылдары (1813-1816)

Миранда енді ешқашан бостандық көрмеді. Оның ісі әлі қаралып жатқанда, 1816 жылдың 14 шілдесінде 66 жасында Кадис қаласының сыртындағы Арсенал де ла Карракадағы Penal de las Cuatro Torres түрмесінде қайтыс болды. Ол көптеген адамдармен бірге бір қабірге көмілді, сондықтан оның денесін табу мүмкін емес, алайда Венесуэланың Ұлттық пантеонында оған арналған бос мазар сақталған.

Саяси көзқарастары

Миранда Латын Америкасындағы испан отарларының тәуелсіздік үшін күресімен ұзақ жылдардан бері байланысты. Ол Миссисипи өзенінен Кейп-Горнға дейін, Испания және Португалия үстемдігінде болған барлық территорияны қамтитын тәуелсіз империяны көздеді. Бұл империяны "Инка" деп аталатын мұрагерлік император басқаруға тиіс болған, бұл атау ұлы Инка империясын құрметтеу үшін таңдалған, және екі палаталы парламент болар еді. Ол осы империяға зерттеуші Христофор Колумбтың құрметіне Колумбия деген ат қоюды ұсынды.

Фримасондық

Америка Тәуелсіздігі тарихындағы Джордж Вашингтон, Хосе де Сан Мартин, Бернардо О’Хиггинс және Симон Боливар сияқты басқа да кейбір тұлғаларға ұқсас, Миранда да масон болған. Ол Лондонда "Ұлы американдық бірігу" ложасын құрды.

Жеке өмір

Революциялық Франция үшін күрескеннен кейін Миранда ақыры Лондонда қоныс тепті, онда үй шаруасындағы Сара Эндрюспен екі баласы болды – Леандро (1803 – Париж, 1886) және Франсиско (1806 – Серенса, Колумбия, 1831). Кейін ол Сара Эндрюске үйленді. Миранда суретші Джеймс Барримен достық қарым-қатынаста болды, ол хирург Джеймс Барридің інісі еді; Миранда соңғысының биологиялық әйел екендігін құпия сақтауға көмектесті. Тарихшы Линда де Паудың сөзінше, "Миранда жақтас феминист болды, әдеби мұрагерлері ретінде әйелдерді тағайындады және Мэри Вулстонкрафттың "Әйелдер құқығын қорғау" атты атақты еңбегі жарық көргенге бір жыл бұрын әйелдердің білім алуы үшін құлшыныспен шақыру жасады". Миранданың кітапханасы Р. Х. Эванс аукционында сатылды. Бірінші бөлігі 1828 жылдың 22 шілдесінде (және одан кейінгі екі күнде) Лондонда сатылды, ал каталогтың көшірмесі Кембридж университеті кітапханасында сақталады (алмалық белгісі Munby. c.132(12)).

Мұрасы мен құрметтері

Венесуэлалық суретші Артуро Мишеленаның «Миранда ла Каррака» (1896) атты суреті, испан түрмесінде қаза тапқан батырды бейнелейді. Ол Венесуэла тарихының айқын символына айналып, Миранданың бейнесін ұрпақтар бойы сақтап қалды. Францияда Миранданың есімі Бірінші империя кезінде салынған Париждің Триумф аркасына қашап жазылған, ал оның портреті Версаль сарайында ілулі тұр. Оның мүсіні Латын Америкасы алаңында, 17-ші округте орналасқан. Миранданың есімімен Венесуэла мемлекеті Миранда (1889 жылы құрылған), Венесуэла порты Пуэрто Миранда, метро станциясы және Каракастағы маңызды даңғыл, сондай-ақ «Миранда» немесе «Франциско де Миранда» деп аталатын бірнеше Венесуэла муниципалитеттері аталды. Каракстағы әуе базасы мен саябақтың да аты оның есімімен байланысты. Франсиско де Миранда ордені 1939 жылы ғылымға, елдің дамуына және ерекше еңбегіне қызмет еткендерді марапаттау үшін тағайындалды. 2006 жылы Венесуэланың Ту күні 3 тамызға көшірілді, бұл Миранданың 1806 жылы Ла Вела де Короға түскен күніне арналған. Боливарлық миссиялардың бірі – Миссия Миранда оның есімімен аталады. Миранданың өмірі «Франсиско де Миранда» (2006) венесуэлалық фильмінде, сондай-ақ «Миранда регреса» (2007) атты екінші фильмде бейнеленген. Венесуэла композиторы Хосе Антонио Калканоның ең танымал шығармасы – «Миранда в России» балеті. Флорида штатының Пенсакола қаласында оның есімімен аталған алаң бар. Миранданың мүсіндері Анкарада, Боготада, Каракаста, Кадисте (Испания), Гаванада, Лондонда, Парижде, Патраста (Грекия), Пенсаколада (АҚШ), Филадельфияда, Фуншалда, Сан-Паулуда (Бразилия), Санкт-Петербургте (Ресей), Пуэрто-де-ла-Крусте (Испания) және Вальмиде (Франция) орналасқан. Миранданың Лондондағы 27 Графтон көшесінде (қазіргі 58 Графтон Уэй), Блумсбериде тұрған үйінің қабырғасында оның есімі жазылған еске алу тақтасы орнатылған. Бұл үй бүгінде Ұлыбританиядағы Венесуэла консулдығы болып табылады. Миранданың «Колумбия» деп аталатын мұрағаты Венесуэла Ұлттық мұражайында сақталады. 2007 жылы ЮНЕСКО осы жинақты «Әлемдік естелік тізіміне» енгізді. 2016 жылы Каракастың қалалық кеңесі Миранданы 1806 жылы Венесуэланы испан билігінен азат етуге жасаған сәтсіз әрекетінен кейін отарлық кеңесшілер тағайындаған сатқындық, қарақшылық және тіпті өлім жазасынан ақтап, кешірім берді. Оның қайтыс болғандығының екі жүз жылдығына арналған салтанатты шарада, атқарушы билік оған қайтыс болғаннан кейін Бас адмирал атағын берді. 2012 жылы ұшырылған Венесуэланың қашықтан зондтау спутнигі 1 (VRSS 1) оның есімімен аталды.