Кіріспе
1820 жылдары Жозеф Смит құрған соңғы күнгі қасиеттілер шіркеуінің бастапқы атауы – Мәсіх шіркеуі. Жозеф Смит құрған соңғы күнгі қасиеттілер шіркеуінің түпкілікті атауы осы болды. 1829 жылы Нью-Йорк штатының солтүстігінде бейресми түрде ұйымдастырылып, кейін 1830 жылдың 6 сәуірінде ресми түрде құрылған бұл шіркеу, Смит жариялаған жаңа Мормон кітабындағы қағидаларды іске асырған алғашқы ұйым болды. Осылайша, оның құрылуы соңғы күнгі қасиеттілер қозғалысының ресми бастауын білдірді. Кейін бұл ұйымға соңғы күнгі қасиеттілер шіркеуі (1834 жылғы қаулы бойынша), Иса Мәсіх шіркеуі, Құдай шіркеуі және соңғы күнгі қасиеттілердің Иса Мәсіх шіркеуі (1838 жылғы аян бойынша) сияқты атаулар берілді. Смит және оның ізбасарлары Мәсіх шіркеуінің І ғасырдағы алғашқы христиан шіркеуін қайта жаңғырту екенін мәлімдеді. Смит бұл шіркеудің «Ұлы адасу» деп аталатын нәрсеге байланысты Құдайдың құрметінен және билігінен айырылғанын айтты. 1844 жылы Смит қайтыс болғаннан кейін билік дағдарысы туды. Шіркеу мүшелерінің көпшілігі Бригам Янгпен Солтүстік Лейк аңғарына көшті, бірақ бірнеше кішігірім конфессиялар Иллинойс штатында қалды немесе Миссури және басқа штаттарға қоныстанды. Осы бөліністен пайда болған әрбір шіркеу өзін Смит құрған бастапқы «Мәсіх шіркеуінің» заңды жалғасы деп санайды, олардың қазіргі атауына қарамастан (Соңғы күнгі қасиеттілердің Иса Мәсіх шіркеуі (LDS Church), Мәсіх қауымы, Иса Мәсіх шіркеуі (Бикертонит), Мәсіх шіркеуі (Temple Lot) және т.б.). Бұл шіркеу Мәсіхтің Біріккен шіркеуі сияқты, сол атауды тағы да алып жүрген басқа ұйымдармен байланысы жоқ, сондай-ақ реформаланған шіркеулер мен Мәсіх шіркеулері де одан бөлек. Бүгінде Хедриктік тармағында «Мәсіх шіркеуі» деп аталатын бірнеше соңғы күнгі қасиеттілер конфессиялары бар.
The Church of Christ was the original name of the Latter Day Saint church founded by Joseph Smith. Organized informally in 1829 in upstate New York and then formally on April 6, 1830, it was the first organization to implement the principles found in Smith's newly published Book of Mormon, and thus its establishment represents the formal beginning of the Latter Day Saint movement. Later names for this organization included the Church of the Latter Day Saints (by 1834 resolution), the Church of Jesus Christ, the Church of God, and the Church of Jesus Christ of Latter Day Saints (by an 1838 revelation). Smith and his associates asserted that the Church of Christ was a restoration of the 1st century early Christian church, which Smith claimed had fallen from God's favor and authority because of what he called a "Great Apostasy". After Smith's death in 1844, there was a crisis of authority, with the majority of the members following Brigham Young to the Salt Lake Valley, but with several smaller denominations remaining in Illinois or settling in Missouri and in other states. Each of the churches that resulted from this schism considers itself to be the rightful continuation of Smith's original "Church of Christ", regardless of the name they may currently bear (The Church of Jesus Christ of Latter day Saints (LDS Church), Community of Christ, The Church of Jesus Christ (Bickertonite), Church of Christ (Temple Lot), etc.). This church is unrelated to other bodies bearing the same name, including the United Church of Christ, a Reformed church body, and the Churches of Christ, who have roots in the Restoration movement. Today, there are several Latter Day Saint denominations called "Church of Christ", largely within the Hedrickite branch of the movement.
1830 жылға дейінгі ілімнің дамуы
Соңғы күндердің қасиеттілері "Мәсіх шіркеуі" туралы алғашқы сілтемелерді Мормон кітабының Смиттің 1829 жылдың сәуірінен маусым айына дейін диктант жазған бөлімдерінде кездестіреді. Осы диктант барысында сенушілер қауымының немесе шіркеу құрылымының жоспары біртіндеп айқындала бастады. Мұндай құрылымның Құдайдан берілген билігі, шомылдыру сияқты қасиетті амалдар мен тағайындалған дін қызметкерлері болуы керек еді. 1829 жылдың сәуір айында Смит бір зұлым патшаның бұрынғы діни қызметкері, өзінің ізбасарларын "Құдай Тағаланың билігімен" суға батырып шомылдырған және өз қауымын "Құдайдың шіркеуі, немесе Мәсіхтің шіркеуі" деп атаған Алма ақсақал туралы оқиғаны диктантпен жазып берді. Кітапта Алманың шіркеуіндегі дін қызметкерлері жалақы алмайтын дінбасылар екені және "тәубеге келу мен Иемізге сенім артудан басқа ештеңе уағыздамауы" керектігі айтылған. Алма кейіннен көптеген шіркеулер (немесе қауымдар) құрды, олар "бір шіркеу" деп есептелді, себебі "барлық шіркеулерде өкіну мен Құдайға сенімнен басқа ештеңе уағыздалмады". Бұл кітапта дін қызметкерлерінен басқа, осы шіркеулердің дінбасылары арасында ұстаздар да болғаны жазылған. Дегенмен, 1829 жылы мамыр айында Смит "шіркеуді" бейресми түрде сипаттады: "Міне, менің ілімім: кімде-кім тәубе етіп, маған келсе, сол менің шіркеуім: кімде-кім бұдан артық немесе кемін айтса, ол менікі емес, менің қарсымда: сондықтан ол менің шіркеуіме жатпайды". Смит Мормон кітабының диктанттарында "екі ғана шіркеу бар екендігін; біреуі - Құдайдың Тоқтысының шіркеуі, ал екіншісі - шайтанның шіркеуі" деп жазды. Сондай-ақ 1829 жылдың мамыр айында Смит пен Оливер Каудери періште түрінде келген Иоанн Крестительден зыярат алғанын, ол оларға Һарон діни қызметкерлігін бергенін, соның ішінде Иса Мәсіхтің атымен шомылдыру рәсімін жүргізуге берілген билікті де қамтығанын айтты. Смит пен Каудери бір-бірін суға батырып шомылдыру рәсімінен өткізді. Олар 1829 жылдың маусым айында ондаған адамды шомылдыру рәсімінен өткізді. Алайда, бұл адамдар шіркеудің ресми ұйымына мүше болған жоқ. Дегенмен, бұл сенушілер қауымы өздерін "Мәсіх шіркеуі" деп атады және Нью-Йорктің үш қаласындағы: Файетте, Манчестер және Коулсвиллдегі жаңа мүшелерді қабылдады. 1829 жылы маусымда Смит "Мормон кітабында менің шіркеуім, менің ізгі хабарым және менің жартасым туралы барлық нәрсе жазылған. Сондықтан егер сендер Менің шіркеуімді және Менің ізгі хабарымды, және Менің жартасымды құрсаңдар, тозақтың қақпалары сендерге қарсы тұра алмайды" деген аянды диктантпен жазды. 1829 жылдың маусым мен желтоқсан айлары арасында Каудери "өз шіркеуін қалай және қандай тәртіппен құру керектігі" туралы аян алғанын айтты. Бұл аян "Мәсіх шіркеуінің қағидалары" деп аталды және ол шіркеудің дін қызметкерлер мен ұстаздарды "Құдайдың адамдарға берген сыйы мен шақыруына сәйкес" тағайындауы керектігін көрсетті. Шіркеу мүшелері нан мен шараптан дәм тату үшін үнемі жиналатын болды. Каудери "Иса Мәсіхтің елшісі" деп сипатталды. Дэвид Уитмердің сөзіне сүйенсек, 1830 жылдың сәуір айында бұл бейресми "Мәсіх шіркеуі" алты ақсақал мен 70 мүшеден тұрды.
Чиркінің ұйымдастырылуы
1830 жылғы 6 сәуірде Джозеф Смит, Оливер Каудери және шамамен 30 сенуші Мәсіх шіркеуін заңды мекеме ретінде ресми түрде құру мақсатымен жиналды. Бұл оқиға Питер Уитмер ағаның Файетте, Нью-Йорк штатындағы үйінде болды ма, әлде Джозеф Смит ағаның Манчестердегі (Нью-Йорк штаты) меншігіне жақын орналасқан ағаш үйінде болды ма, әлі белгісіз. Осы ресми құрылымнан кейін Манчестер, Файетт және Коулсвилл қалаларында шағын бөлімшелер құрылды. Мақсаты заңды ұйым құру болғанымен, сол кездегі штат заңдарына сәйкес, Манчестер-Пальмира аймағында, Файетт аймағында және басқа да бірнеше округтерде осы уақытта корпорация тіркеу туралы ешқандай жазба табылған жоқ, сондықтан бұл құрылымның заңдық күші болмауы мүмкін: шіркеу қажетті заңдық рәсімдерді орындамаған.
Ұйымның орналасқан жері
1834 жылға дейін барлық шіркеу жарияланымдары мен құжаттарында шіркеу Нью-Йорк штатының Манчестер қаласында Смиттердің ағаш үйінде құрылғаны айтылған. Алғашқы Смиттердің ағаш үйі Пальмирадағы Самюэл Дженнингстің жерінде, қаланың оңтүстік шекарасының солтүстігінде орналасқан, содан кейін Смиттердің Манчестердегі үйі болды. Смиттер өздерінің жерлерінде екінші ағаш үй салып, мүмкін. 1834 жылдан бастап бірнеше шіркеу жарияланымдары ұйымдастыру жиынының орнын Питер Уитмердің үлкен ұлының Файеттегі үйі деп көрсетуге басталды. Уитмердің үйі сол кезде көптеген басқа жиындардың да орны болған. 1834 жылдан кейін бірнеше ресми шіркеу есептері жиын Манчестерде өткенін айтты, ал бірнеше куәгерлер оқиға Манчестерде болғанын мәлімдеді. Тәуелсіз зерттеуші Х. Майкл Маркардт дәлелдер Манчестерде құрылғанын көрсететінін және осы шатасудың себебі бірнеше жыл бұрын Манчестер мен Файеттеде өткен бірнеше жиынның естелікте бірігіп кеткені болуы мүмкін екенін айтады. Сынаушылар 1834 жылы ұйымның орны қасақана өзгертілгенін, сол кезде шіркеу атауы "Соңғы күндердің қасиеттілер шіркеуі" деп өзгертілгенін, бұл жаңа шіркеу ұйымы "Мәсіх шіркеуінен" ерекшеленуі үшін, шіркеудің кредиторларын ренжіту және қарыздарды төлеуден қашу мақсатында жасалғанын болжайды. Сонымен қатар, Файеттің құрылған жер екенін көрсететін дәлелдер де бар. Мысалы, "Құдайдың пәрмендері" кітабының XXII тарауының ең ерте нұсқасының бас жазбасында, аян 1830 жылдың 6 сәуірінде Файеттеде, шіркеу құрылғаннан кейін диктант етілгені айтылған. Бұл 1833 жылы кітап жарық көрген кезде "Манчестер" деп өзгертілді. Ресми түрде, Соңғы күндердің қасиеттілер қозғалысының ірі тармақтары Файетті діннің туған жері деп санайды, ал Смиттың 1838 жылы басталған ресми тарихы Файетті негізін қалаушы орын деп тіркеген. 1887 жылы тағы бір куәгер, Дэвид Уитмер, оқиғаның Файеттегі әкесінің үйінде болғанын еске алды; Маркардт Уитмердің 1887 жылы сипаттаған оқиғасының шіркеудің Файеттегі филиалының құрылуы сияқты, 1830 жылдың 11 сәуірінде Файеттеде өткен жиынға көбірек ұқсайтынын айтады. Мәсіх шіркеуінің ең ірі мұрагері – ЛДС шіркеуі Файетті ұйымдастыру жиынының ресми орны деп мойындайды.
Ұйымдағы оқиғалар
Кейінгі мәліметтерге қарағанда, 6 сәуірдегі ұйымдық жиын керемет оқиға болды. Жиынға қатысушылар көрінестер көрген, пайғамбарлық айтқан, тіл білмейтіндей сөйлеген, құдайға шабытпен мадақ айтқан және есінен айырылған. Осы жиында шіркеу ресми түрде жай ғибадатшыларды діякон, мұғалім, діни қызметкер және ақсақал лауазымдарымен бекітті. Смит пен Каудеридің 1831 жылғы есебіне сәйкес, олардың әрқайсысы "Иса Мәсіхтің елшісі, шіркеудің ақсақалы" ретінде тағайындалды. Бұл мәлімет 1835 жылы өңделді, онда Смит "Бірінші ақсақал" деп, ал Оливер Каудери "Екінші ақсақал" деп жазылды.
Тарихи негіздер
Смиттің аяндары 1830 жылы "Мәсіх шіркеуінің" құрылуына рұқсат берді және бұйырды, ал Смит алған аяндардың бірнешесінде Құдай осы шіркеуді осы атпен атады. Смит бұл шіркеудің Иса Мәсіхтің бірінші ғасырда құрған алғашқы христиан шіркеуінің қайта жаңғыртылуы екенін үйретті. Смит осы қайта жаңғырту әлемнің "Соңғы күндері" кезеңінде, яғни Исаның екінші келуіне дейін болған уақытта орын алғанын айтты.
Ертедегі өзгерістер
Реставрация қозғалысының бірқатар шіркеулерінің "Мәсіх шіркеуі" деп аталуы, соңғы күндердің қасиеттілері қозғалысының алғашқы жылдарында қатты жаңсақтық тудырды. Смиттың ізбасарларының Мормон кітабына деген берік сенімі болғандықтан, шіркеуден тыс адамдар оларды "мормондықтар" немесе "мормондар" деп атай бастады. Смит және басқа шіркеу ақсақалдары "мормон" деген атты қарапайымдыққа толы деп есептеді. 1834 жылдың мамыр айында шіркеу, енді "Соңғы күндердің қасиеттілері шіркеуі" деп аталатындығы туралы қаулы қабылдады. Джеймс Стрэнгтің ізбасарлары өз шіркеуінің аты ретінде "Соңғы күнгі қасиеттілер Иса Мәсіх шіркеуі" деген, жалпы қолданыстағы атаудың жазылуын пайдаланады. "Соңғы күнгі қасиеттілердің Иса Мәсіх шіркеуі" деген атты Смиттың ұлы, Жозеф Смит III-ті әкесінің мұрагері деп мойындаған мүшелер де қолданды. Кіші Смит 1860 жылдың 6 сәуірінде осы топтың пайғамбар-президенті болды. Бірақ, 1872 жылы шіркеу "Соңғы күнгі қасиеттілердің Иса Мәсіхтің қайта ұйымдастырылған шіркеуі" (RLDS Church) деп тіркелді, бұл Ютадағы ірі шіркеуден ерекшелену үшін жасалды, сол кезде көп әйел алуға байланысты федералдық мәселелер туындап жатқан еді. 2001 жылы RLDS шіркеуі өзінің атын "Мәсіх қауымы" деп өзгертті – бұл бастапқы "Мәсіх шіркеуі" атын әдейі қайталау болды. Сидней Ригдон тобының өкілдері азайып, 1862 жылы оның ақсақалдарының бірі Уильям Бикертон оларды "Иса Мәсіх шіркеуі" деген атпен қайта ұйымдастырғанға дейін жетпеді. Басқа соңғы күндердің қасиеттілері ағымдары бастапқы атауға немесе оның вариациясына қайта оралды, оның ішінде Мәсіх шіркеуі (Temple Lot), Иса Мәсіх шіркеуі (Cutlerite) және қазір жойылған Мәсіх шіркеуі (Whitmerite).
Мұрагерлік талаптары
Іс жүзінде, Соңғы күндердің қасиеттілері деп аталатын барлық ағымдар өздерін Мәсіхтің алғашқы шіркеуінің заңды мұрагері деп санайды және Жозеф Смитті оның негізін қалаушы пайғамбары немесе бірінші президенті деп есептейді. Мысалы, ЛДС шіркеуі, Мәсіх қауымы, Иса Мәсіх шіркеуі (Странгайт), Мәсіх шіркеуі (Храм Лот) және Ілияс хабары бар Мәсіх шіркеуі Смиттің 1830 жылғы 6 сәуірде Мәсіх шіркеуі ұйымдастырылған күні ұйымдастырғанын мәлімдейді. Иса Мәсіх шіркеуі (Бикертон) сияқты басқа конфессиялар өздерінің ұйымдары осы күннен кейін құрылғандығын мойындайды, бірақ бәрібір бастапқы шіркеудің қайта құрылуы екенін мәлімдейді. 1880 жылы Огайо соты RLDS шіркеуінің Смиттің алғашқы Мәсіх шіркеуінің заңды мұрагері екенін анықтады. Сот сондай-ақ ЛДС шіркеуінің заңды мұрагер еместігін нақты айтты, себебі ол "аталған алғашқы шіркеудің сенімінен, ілімдерінен, заңдарынан, рәсімдерінен және әдет-ғұрыптарынан айтарлықтай және көп дәрежеде алшақтады". 1894 жылы АҚШ-тың Миссури штатындағы федералды сот RLDS шіркеуінің алғашқы шіркеудің заңды мұрагері екенін тағы да растады. Алайда, апелляциялық шағым бойынша АҚШ-тың Сегізінші округтік апелляциялық соты заңды мұрагерлік мәселесін талқыламастан, бүкіл істі қараудан бас тартты.