Кіріспе

Неміс азаматтық инженеры, СС Обергруппенфюрері Ханс Каммлер (26 тамыз 1901 – 1945 [болжам бойынша]) нацистік азаматтық құрылыс жобаларына және оның аса құпия V қарулар бағдарламасына жауапты болды. Екінші дүниежүзілік соғыстың соңына қарай В-2 зымыран және Төтенше жағдай шайқаштары бағдарламаларын басқаруға тағайындалғанға дейін ол түрлі нацистік концлагерьлердің құрылысын қадағалады. Каммлер 1945 жылдың мамыр айында соғыстың соңғы күндерінде жоғалып кетті. Оның тағдырына қатысты көптеген пікірлер айтылуда.

Ерте өмір

Каммлер Германия империясының Штеттин қаласында (қазіргі Польшаның Штецин қаласында) дүниеге келген. 1919 жылы әскерге ерікті түрде шақырылып, Россбах фрейкорпсында қызмет етті. 1919 жылдан 1923 жылға дейін ол Гданьск және Мюнхендегі Техникалық жоғары мектепте азаматтық инженерияны оқыды және 1932 жылдың қараша айында, жергілікті құрылыс басқармасында бірнеше жыл тәжірибелік жұмыс істегеннен кейін инженерлік ғылымдарының докторы (Dr. Ing.) дәрежесін алды.

Нацистік партия

1931 жылы Каммлер нацистік партияға (НСДАП) қосылды, және 1933 жылы нацистік үкімет билікке келгеннен кейін түрлі әкімшілік лауазымдарды атқарды. Алғашқыда ол Авиация министрлігінің құрылыс бөлімінің басшысы болды. 1933 жылдың 20 мамырында СС қатарына қосылды. 1934 жылы ол Рейх министрлігінде Рейхсбунд дер Клейнгертнер унд Клейнзидлер (шағын бағбандар мен шағын үй иелерінің Рейх федерациясы) басшысы ретінде қызмет етті. Нацистік идеологияға берілген Каммлер сияқты инженерлер "қан мен топырақ тұжырымдамасы мен қазіргі заманғы ұйымдастыру және технология әдістері арасында қайшылықты көрмеді". Тарихшы Майкл Тэд Аллен Каммлердің "қазіргі заманғы ұйымдастырудың ең тиімді құралдарын" нацистердің қызметіне ұсынуға тырысқанын айтады, себебі ол ұлттық социализмді заманауи құрылыстың "қажетті катализаторы" деп есептеді. Каммлер үшін "қазіргі заманғы технология, ұйымдастыру және неміс үстемдігінің идеологиясы" ұғымдары тығыз байланысты болды.

Концентрациялық лагерьлер

Освальд Польдің СС-тің Бас экономикалық және әкімшілік басқармасына (WVHA) кірмес бұрын, Каммлер СС-тің нәсіл және қоныстану басқармасына кеңесші ретінде қызмет көрсеткен. 1941 жылдың маусым айында ол Вафен-СС қатарына қосылды. Гиммлердің СС құрылыс жұмыстарын жеделдету және кеңейту ниетімен, Каммлер Германияны күшейту жөніндегі рейхкомиссариаттағы кеңесші қызметінен босатылды, осылайша оның техникалық және басқарушылық қабілеттерін пайдалануға мүмкіндік болды. Алленнің сөзіне сүйенсек, Каммлерде «технологиялық біліктілік пен қатігез нацистік фанатизм бір адамда қатар өмір сүрген». Тіпті Гитлердің бас архитекторларының бірі – Альберт Шпеер де Каммлерден қорқып, оны «Гиммлердің ең қатыгез және ең аяусыз қолдарының» бірі деп санаған. Каммлер өзінің бағыныштыларының білімін де, Ұлттық социализмге адалдығын да мұқият тексергені белгілі, бұл олардың қызметтік міндеттері мен жоғарылауына әсер еткен. WVHA-ға тағайындалғаннан кейін, Каммлер Польдің орынбасары болды, онда ол СС группенфюрері Рихард Глюкспен бірге D басқармасында (Концентрациялық лагерьлер инспекциясы) жұмыс істеді, сондай-ақ барлық концентрациялық және жою лагерьлерін жобалап салған C басқармасының басшысы болып тағайындалды. 1941 жылдың 26 қыркүйегінде, Майданек жоспары жарияланғаннан кейін бірнеше күн өткен соң, Каммлер Аушвицтегі ең ірі лагерьдің құрылысын бастауға бұйрық берді. 1941 жылдың 19 желтоқсанында Каммлер Гиммлерге Аушвиц-Биркенау және Майданектегі баяу прогресс туралы хабарлап, құрылыстың суық ауа райы, материалдардың жетіспеуі және жұмыс күшінің аздығы салдарынан кешігіп жатқанын мәлімдеді. 1942 жылдың наурыз айының соңында еврейлерді Аушвицке жүйелі түрде жаппай көшіру басталды. Тарихшы Николаус Вахсманн Каммлердің «Аушвицтегі барлық маңызды құрылыс жобаларына тікелей қатысқанын» айтады. Мысалы, WVHA-дағы қызметі кезінде Каммлер нацистер Аушвиц-Биркенауды жою лагеріне айналдырғанда, тиімдірек кремациялық жабдықтарды орнатуды қадағалады. Каммлердің жетекшілігімен 1942 жылдың тамызында Биркенауда ай сайын жүз жиырма мыңға дейін мәйітті өртеуге арналған жаңа крематорийлер жоспарланды.

Құпия қару жобалары

1943 жылдың тамызында RAF Peenemünde-дегі зымыран өндірісін сәтті бомбалағаннан кейін, Рейхтің қару-жарақ және соғыс өндірісі министрі Альберт Шпеер V-2 зымыран өндірісін жер астына көшіруді ұсынды. Гитлер Шпеермен бірден келісті, және екеуі де құл еңбегінің мол қорын ұстап тұрған СС осы міндетке ең лайықты екеніне келісті. SS құрылыс басшысы ретінде Каммлер жобаны бақылауға таңдалды – Спеердің министрлігінен Герхард Дегенкольб пен Карл Мария Хеттладж өкілдерімен бірге – ол Тюрингиядағы Mittelwerke GmbH-ның ірі отын сақтау базасында басталды. 1943 жылдың тамызының соңында Каммлер Бухенвальд концлагерінен әкелінген тұтқындардан тұратын үлкен отрядты жаңа жер асты қондырғысында жұмыс істеуге жіберді, ал жыл аяқталмас бұрын құл еңбекшілердің саны соншалықты көбейді, басқа да нысан (Миттельбау-Дора концлагері) құру қажет болды. Каммлердің жауапкершілігіне енген құпия қару жобаларына Messerschmitt Me 262 және V-2 зымырандарын өндіру кірді, оларды Каммлер 1943 жылдың соңына дейін қатыгездік пен үдемелі жылдамдықпен өндіріске қойды. Mittelbau-Dora лагерінен келген құлдар осы зымырандар мен қару-жарақтарды қорқынышты жағдайда жасады. Зерттеулер көрсеткендей, Mittelbau-Dora лагерінен өткен 60 000 адамның шамамен 10 000-ы V-2 зымыранын жасау кезінде қаза тапты, бұл Ұлыбритания мен Бельгияда осы қару жүйесінен қаза тапқан 5 000-нан екі есе көп. Mittelbau-Dora лагерінде лагерь бар болған уақыт ішінде барлығы 20 000-нан астам адам қаза тапты. Каммлердің тұтқындарға деген көзқарасы мүлдем бейжай болды, ол бірде: «Жәбірленушілер туралы уайымдамаңыз. Жұмыс ең қысқа мерзімде аяқталуы керек» деп айтқан. Шпеер Каммлерді «арнайы құрылыс тапсырмалары» бойынша өзінің өкілі етіп тағайындады, ол Каммлердің министрліктің негізгі құрылыс комитетімен үйлесімде жұмыс істеуіне үміттенді. Бірақ 1944 жылдың наурыз айында Каммлер Гёрингтен оны ұшқыш ұшақтар бағдарламасы бойынша «арнайы ғимараттар» жөніндегі өкілі етіп тағайындауын сұрады, бұл оны соғыс экономикасының ең маңызды басқарушыларының біріне айналдырды және Шпеердің көптеген ықпалын жойды. Каммлер сонымен қатар Солтүстік Франциядағы Па-де-Кале аймағындағы Сент-Омер қаласының жанындағы Éperlecques блокхаусын аяқтауға қатысты. Бұл нығайтылған бекініс V-2 зымыранын ұшыру алақаны ретінде пайдаланылуы тиіс еді, бірақ ол 1944 жылдың қыркүйегінде аяқталмай тасталды. 1944 жылдың наурыз айында Гиммлер Адольф Гитлерді V-2 жобасын тікелей СС бақылауына беруге көндірді. 8 тамызда Каммлер Вальтер Дорнбергерді директорлық қызметтен шеттету арқылы V-2 операцияларына басшылық етуге және бақылау жасауға кірісті. Бірінші зымырандар 1944 жылдың 8 қыркүйегінде Гаага маңынан Лондонға қарсы ұшырылды. 1945 жылдың 31 қаңтарында Гитлер Каммлерді барлық зымыран жобаларының басшысы етіп тағайындады, бірақ сол кезде жарылғыш заттардың жетіспеушілігі күрт болды және бағдарлама тоқтап қалды. 1945 жылдың наурыз айында Гитлер Герингті ұшқыш ұшақтарды қолдау, техникалық қызмет көрсету және жабдықтау жөніндегі өкілеттіктерінен айырып, осы міндеттерді Каммлерге жүктеді. Бұл сәуір айының басында Каммлердің «Фюрердің реактивті ұшақтар жөніндегі толық өкілі» болып тағайындалуымен аяқталды.

Арнсберг орманындағы қырғын

1945 жылдың наурыз айының соңында Каммлер ZV дивизиясына (V 2 зымырандарын іске қосатын бөлімшелерге) Сауэрландтағы көп адам бағатын жолда оның көлігі тоқтатылғаннан кейін, 200 ер адам, әйел және баладан тұратын мәжбүрлі еңбекшілер мен олардың отбасыларын өлтіруді бұйырды. Каммлер өзін қандай да бір "белгісіз қауіп" астында сезінгенін мәлімдеп, "осылайша бұл еңбекке жарамсыз адамдарды жою керек" деді. Осы өлтірулер Германияға одақтас әскерлерінің шабуылына байланысты V2 бөлімшелерінің эвакуациялануымен бірге болды.

Жоғалу және тағдыры

1945 жылдың 1 сәуірінде Каммлер 500 зымыран техникасын нацистердің Альпілік бекінісіне эвакуациялауға бұйрық берді. Батыс майданындағы соңғы V-2 наурыздың соңында ұшырылғандықтан, 5 сәуірде Каммлер Вермахттың Жоғарғы Бас Қолбасшылығы (Oberkommando der Wehrmacht) тарапынан Нордхаузен ауданының қорғанысын басқаруға тағайындалды. Бірақ, зымыран құрылысын қорғаудың орнына, ол бірден Сайк сақтау орнындағы барлық "арнайы V-1 жабдықтарын" жоюға бұйрық берді. Еуропадағы соғыстың соңғы апталарында Каммлердің қимылдары тұманды және қайшылы болды. Вернер фон Браунның айтуынша, Каммлер 1945 жылдың сәуірінде Бавариядағы Обераммергау қаласында болған. Нацистік ғалым кейіннен Каммлер мен оның көмекшісі арасындағы әңгімені естігенін мәлімдеді, онда Каммлер жақын маңдағы Этталь аббаттығында жасырынуды жоспарлап отырғанын айтқан. Фон Браунның сөзіне қарағанда, Каммлер және оның ізбасарлары қаладан кетіп қалған. Каммлердің іс-әрекеттеріне қатысты қосымша дәлел ретінде 16 сәуірде Шпеерге, Гиммлерге және Герингке жіберілген телеграмма бар, онда Мюнхенде "хабар алмасу орталығы" құрылғаны және Мессершмитт Me 262 құрылысына операция жетекшісі тағайындалғаны туралы хабарланған. 20 сәуірде ол техникалық мамандықтан тұратын топпен бірге Зальцбург маңындағы Гиммлердің штабына келді. 23 сәуірде Каммлер Берлиндегі кеңсе меңгерушісіне радиограмма жіберіп, "Берлин маңындағы V-1 жабдықтарын" дереу жоюды ұйымдастыруды және содан кейін Мюнхенге баруды бұйырды. Соғыс кезеңіндегі күнделікте, тау курорты Гармиш-Партенкирхеннің одақтас әскерлеріне берілуіне байланысты, Каммлер мен оның штабы туралы айтылады. Күнделікте Каммлер мен оның 600-ға жуық қызметкерлері, "жақсы сапалы" автомобильдер мен жүк көліктерімен 1945 жылдың 22 сәуірінде Обераммергауға (Гармиш-Партенкирхеннің солтүстігінде) келгені, бірақ жергілікті билік олардың келуін жақсы қабылдамағаны, тіпті Каммлермен бірнеше дау-жанжал болғаны жазылған. Бұл келіспеушіліктер 23 және 25 сәуірдегі жазбаларда көрсетілген. Соңғы сілтеме, тек Каммлердің "штабын" қамтиды, ол 28 сәуір түніне қатысты. Оберлейтенант Бюргер олардың американдық күштер Обераммергауға кіре бастаған түні кетіп қалғанын хабарлады. Сәуірдің соңы мен мамырдың басында Каммлер өзіне берілген жобалардың бірі орналасқан Эбензеедегі Вилла Мендельсонда болды. 4 мамырда ол Эбензеедегі кеңсесін Прагаға көшіруге бұйрық берді. 1959 жылдың 16 қазанындағы жазбаша мәлімдемесінде Каммлердің жүргізушісі Курт Преук Каммлердің қайтыс болған күнінің "шамамен 1945 жылдың 10 мамыры" болғанын, бірақ өлім себебін білмейтінін айтты. 1965 жылдың 7 қыркүйегінде Хайнц Цёнер (Каммлердің соғыс кезеңіндегі көмекшісі) Каммлердің 1945 жылдың 7 мамырында қайтыс болғанын және оның денесін Цёнер, Преук және басқалар көргенін мәлімдеді. Барлық куәгерлер өлімнің себебі цианидпен улану болғанына сенімді. Каммлердің қимылдары туралы есептерде Преук пен Цёнер оның 1945 жылдың 28 сәуірінде Обераммергау маңындағы Линдерхофтан Зальцбургтегі танк конференциясына кетіп, содан кейін Эбензееге (танк шанағы өндірілген жерге) барғанын айтты. Преук пен Цёнердің сөзіне сүйенсек, ол кейін Эбензеден Тироль аймағындағы әйеліне сапар шегіп, оған екі цианид таблеткасын берген. Келесі күні, 5 мамырда, шамамен таңғы сағат 4-те ол Тирольден Прагаға аттанған. 1969 жылы жарық көрген "Вернер фон Браун: Ғарышқа арналған өмірім" кітабында Бернд Руланд Каммлердің 1945 жылдың 4 мамырында Прагаға ұшақпен келгенін, содан кейін ол 21 SS офицерімен бірге 9 мамырда 500-ден астам чех қарсыластарының шабуылынан бункерді қорғағанын мәлімдеді. Шабуыл кезінде Каммлердің көмекшілерінің бірі оны тұтқындауға жол бермеу үшін атып өлтірді. Бұл нұсқаның бастауы Уолтер Дорнбергерге дейін жетеді, ол өз кезегінде оны куәгерлерден естігенін айтқан.

Ресми үкім

1945 жылдың 9 шілдесінде Каммлердің әйелі оны 1945 жылдың 9 мамырында қайтыс деп жариялау туралы өтініш берді. Ол Каммлердің жүргізушісі Курт Преуктің көрсетуін ұсынды, онда Преук 9 мамыр күні 1945 жылы "Каммлердің денесін өзі көргенін және оның жерленуіне қатысқанын" айтты. Берлиннің Шарлоттенбург аудандық соты 1948 жылдың 7 қыркүйегінде оның өлімі 1945 жылдың 9 мамырында ресми түрде анықталды деп шешті. Преук және Зейнер 1990 жылдары берген сұхбаттарында оқиғаның осы нұсқасын сақтап қалды. Бұл нұсқаны қолдау үшін 1951 және 1955 жылдары СС көмекші корпусының әйел мүшесі Ингеборг Аликс Шаумбург-Липпе принцессасы Каммлердің әйеліне жазған хаттары болды. Онда ол Каммлердің 1945 жылдың 7 мамырында Прагада оған қоштасқанын, американдықтар оны іздеп жүргенін, оған ұсыныс жасағанын, бірақ ол бас тартқанын және оларды "тірі ұстамайтынын" айтқанын растады.

Соғыстан кейінгі іздеулер

АҚШ оккупациялық күштері Каммлердің қайда екенін анықтау үшін түрлі сауалдамалар жүргізді. 1945 жылғы 21 мамырда 12-ші армия штабы зымыран өндірісімен айналысқан барлық қызметкерлердің толық тізімін жасауға бұйрық берді. Осының нәтижесінде Каммлер туралы іс құрылып, ол Мюнхенде болуы мүмкін екені көрсетілді. CIC мәлімдемесіне сәйкес, ол американдық әскерлер Оберхохқа келгенге дейін көрінген. Лондондағы Біріктірілген барлау мақсаттары жөніндегі кіші комитеті (CIOS) 1945 жылғы шілде айының басында оны іздеуді тапсырды. 12-ші армияның өкілдері оның соңғы рет 8 немесе 9 сәуірде Харц аймағында көрінгенін хабарлады. Тамыз айында Каммлердің есімі БҰҰ-ның нацистік соғыс қылмыскерлерінің "13-ші тізіміне" енді. 1948 жылға дейін CIOS Каммлердің Прагаға қашып, өз-өзіне қол жұмсады деген ақпаратты алған жоқ. Кейіннен Каммлердің маңызды жобаларының түпнұсқа жобалары Альсос миссиясының ғылыми жетекшісі Сэмюэл Годсмиттің жеке мүлігінде табылған. 1946 жылғы сәуірдегі CIC есебінде Каммлер Германиядан тыс жерде жүрген және CIC үшін ерекше қызығушылық тудырған SS офицерлерінің бірі ретінде тіркелді. 1945 жылғы шілде айының ортасында Гмундендегі CIC кеңсесінің басшысы майор Моррисон, бұрын SS басқарған ұшақ және зымыран өндірісіне қатысты құрылыс алаңдарымен байланысты нөмірленген шот туралы аты-жөні белгісіз неміспен сұхбаттастырды. Бірнеше жылдан кейін, 1947 жылдың соңында немесе 1948 жылдың басында жарияланған есепте тек Каммлер мен тағы екі адамның ғана осы шотқа қол жеткізе алатыны айтылды. Есепте сондай-ақ "окупация басталғаннан кейін көп ұзамай Ханс Каммлер Гмундендегі CIC-ге келіп, Эбензедегі операциялар туралы мәлімдеме жасады" делінген. CIC-тің сұхбатқа қатысты жазбаларында сұхбаттасушының аты-жөні көрсетілмеген, бірақ ол шотқа қол жеткізе алған үш адамның бірі болуы керек. Каммлерден басқа, біреуі 1945 жылғы мамыр айында Австриядан кеткен, ал екіншісі шілде айында тұтқын лагерінде болған. 1949 жылы Оскар Пакке Каммлер туралы жазған есебін Гессендегі АҚШ-тың денацификация кеңсесіне тапсырды. Есепте Каммлердің 1945 жылғы 9 мамырда Обераммергаудағы Мессершмитт зауытында АҚШ әскерлерімен ұсталғаны айтылған. Алайда Каммлер және басқа бірнеше жоғары лауазымды SS қызметкерлері Австрия немесе Италияға қарай қашып кеткен. Пакке өзін-өзі өлтіру туралы хабарларға сенбеді, себебі CIC-тің ұстау және қашу туралы толық ақпараты оларға қайшы келді. Дональд У. Ричардсон (1917-1997), Альсос миссиясына қатысқан бұрынғы OSS арнайы агенті, "Каммлерді АҚШ-қа әкелген адам" екенін мәлімдеді. Өмірінің соңында Ричардсон ұлдарына соғыс кезінде және одан кейін, соның ішінде "Кәдеге тіреу" операциясы кезінде болған оқиғалар туралы айтып берді. Олардың сөзіне қарағанда, Ричардсон 1947 жылға дейін Каммлерді бақылап отырған. Каммлер "өзін-өзі асып өлтіргенше, ешқандай үміті болмай, мейірімсіздікке ұшырап, күннің жарығын көрмей, максималды қауіпсіздік шараларымен күзетілген жерде тұтқындалған" делінеді. 2019 жылы Вудро Вильсонның халықаралық зерттеу орталығы Каммлердің 1945 жылғы мамыр айында Германияда американдықтармен ұсталғаны және сұраққа алынғаны туралы дәлелдерді жариялады. Алайда, Ричардсон мәлімдегендей, оның АҚШ-та болуы және кейіннен өзін-өзі өлтіруіне ешқандай дәлел табылмады.