Кіріспе

Иыққа орнатылатын, қабықшаларды, бағытталмайтын немесе бағытталатын ракеталарды (зымырандарды) және т.б. үшін кері импульсіз ұшыру жүйесі. Иықтан атылатын зымыран, иықтан ұшырылатын зымыран немесе адам көтере алатын зымыран, басқа да түрлерінің арасында, жоғары калибрлі иыққа орнатылатын қару жүйелерін сипаттау үшін жиі қолданылатын сленг терминдері. Бұл қарулар ауыр снарядтарды ("зымырандарды") ұшырады, әдетте кері импульс принципін пайдаланады, бір адам көтере алатындай кішкентай және иыққа қойып ұшыруға мүмкіндік береді. Осы контексте "зымыран" сөзі ауыр снаряд деген бастапқы, кең мағынасында қолданылады және барлық қабықшалар мен ракеталарды, бағытталатын немесе бағытталмайтын (бағытталатын зымыранмен салыстырыңыз) қамтиды. Көбірек ресми нұсқасы – жай ғана иықтан атылатын қару жүйесі және осыған ұқсас. Иықтан ұшырылатын қарулар бағытталатын немесе бағытталмайтын болуы мүмкін, ал жүйелер бір реттік болуы мүмкін, мысалы, Panzerfaust 1, M72 LAW, AT4 және т.б., немесе қайта пайдаланылатын, мысалы, Panzerfaust 2, Carl Gustaf 8.4 см кері импульссіз мылтық, RPG 7 және т.б. Кейбір жүйелер жартылай бір реттік деп жіктеледі, мысалы, Panzerfaust 3.

Арнаулы лақаптар

Көптеген жағдайларда "базука" атауы иыққа орнатылатын "түтік тәрізді" ұңғыштардың бейресми атауы ретінде кеңінен қолданылады. Бұл атаудың шығуы – Екінші дүниежүзілік соғысының танымал M1 Базука және M20 Super Bazooka адаммен тасымалданатын реактивтік граната ұңғылары сияқты иықтан атылатын зымырандық жүйелерге байланысты. "Реактивтік граната" (РПГ) атауы адаммен тасымалданатын, басқарылмайтын реактивтік граната ұңғыларының бейресми атауы ретінде жиі қолданылады. Бұл орыс тіліндегі РПГ (Ручной Противотанковый Гранатомёт, Ruchnoy Protivotankovy Granatomyot) аббревиатурасының кері акронимі, яғни "қолда ұсталатын танкіге қарсы граната ұңғысы". Бұл термин орыс тілінде жаяу әскері қолданатын танкіге қарсы қаруларды ғана емес, сонымен қатар реактивтік жүйелерді де қамтиды (мысалы, RPG-2 қараңыз).

Түрлері

Ракеталық қарудың көптеген түрлері бар. Кейбір жүйелерді қайта зарядтауға болады немесе жартылай қайта пайдалануға мүмкіндік бар, ал басқалары қол гранатасы сияқты, бір рет қолданылатын, бір реттік жүйелер болып табылады. Оқ-дәрілер дәстүрлі түрде қозғалысқа келтіру үшін кері импульс принципін қолданады, яғни оқ атылғанда, жанар май газдары қарудың артқы жағынан шығарылып, оқ-дәрінің алға жылжуынан туындаған қарсы күшті азайтады. Егер қару тұрақты жанар май заряды бар оқ-дәрілерді қолданса, мысалы, қайта зарядталатын жүйелердегі патрондар арқылы немесе бір реттік жүйелердегі тұрақты контейнер арқылы, онда ол әдетте қолмен тасымалданатын немесе иықтан атылатын/іске қосылатын кері импульсі жоқ мылтық немесе қару деп аталады, оқпанның өрнегі реңді немесе тегіс болса. Тегіс оқпанды жүйелер көбінесе қанаттарымен тұрақтандырылған оқ-дәрілерді атуы мүмкін. Егер қару ракеталық қозғалтқышпен немесе ракеталық көмекпен ұшырылатын (күштік зарядпен ұшырылатын) снарядтарды қолданса, онда ол әдетте қолмен тасымалданатын немесе иықтан атылатын/іске қосылатын ракеталық ұшырғыш немесе зымыран жүйесі деп аталады, бұл оқ-дәрінің басқарылатынына немесе басқарылмайтынына байланысты. Мұндай жүйелер әдетте снарядты оқпаннан шығарып, операторды ракетаның кері импульсінен қорғау үшін жеткілікті қашықтыққа жеткізу үшін кішкентай кері импульсі жоқ зарядты (күштік заряд деп аталады) немесе қысылған газ жүйесін пайдаланады; ракета қауіпсіз қашықтықта тұтанғанда, ол снарядты одан әрі жылдамдатады немесе оның траекториясында тежелуіне жол бермейді.

Рөлдер

Кеудеден ұшырылатын қарулар көбінесе екі негізгі нысанаға – жердегі нысаналарға немесе әуедегі нысаналарға атылады. Жердегі нысаналарға қарсы қолданылатын қару-жарақтар түрлері мен өлшемдері жағынан алуан түрлі болады, кішкентай, басқарылмайтын қарулар көбінесе жақын арадағы шайқасқа, ал үлкен, басқарылатын жүйелер алыс қашықтыққа қолданылады. Осы қарулардың көпшілігі негізінен танкке қарсы күреске арналған, танкке қарсы басқарылатын зымырандар (ATGM) ретінде жасалған және бір немесе екі (тандемді заряд) жоғары жарылғыш танкке қарсы (HEAT) оқ-дәрілерді тасымалдайды. Дегенмен, олар ғимараттарға да тиімді, және осындай қарулардың көптеген түрлері осындай нысаналарға арнап жасалған. Ұшаққа қарсы қару, адаммен тасымалданатын әуе қорғанысы жүйелері (MANPADS) деп аталады, олар жерден ауаға шағын зымырандар болып табылады. Олар көбінесе инфрақызыл басқару жүйесімен жабдықталған және тікұшақтарға, ұшқышсыз әуе аппаратына (БПҰ) және басқа да төмен қанаты бар ұшақтарға қарсы қолданылады.

Тарих

Ракеталық қарудың тарихы ұзақ, ежелгі қытайлықтар қолданған қара ұнтақпен атылатын от жебелерінен бастап, АҚШ-тың ұлттық әнұранында айтылған Конгрев зымыранына дейін созылады. Олар әрқашан ұшыру жүйелерінің ыңғайлылығымен бағаланады. Императорлық Қытайда құжатталған ең алғашқы зымыран ұшырғыштары ағаш, себет және бамбук түтікшелерден жасалған құрылғылармен от жебелерін атқан. Зымыран ұшырғыштары от жебелерін бір-бірінен бөлек ұстауға арналған жақтаулармен жабдықталған және бір мезгілде бірнеше жебелі зымырандарды атуға қабілетті болды. Әр түрлі ерте зымыран ұшырғыштарының мәтіндік айғақтары мен суреттері 11-ғасырдағы Оңтүстік Сун әулетінің "Уцзин Цзунъяо" еңбегінде кездеседі. "Уцзин Цзунъяо" зымыран жебелерін тасуға арналған, ілмек пен бамбук түтікшеден тұратын портативті құрылғыны сипаттайды. Иықтан атылатын зымырандардың ұшыру түтігі болады. Операторды қауіпті газдардан қорғау үшін зымыран (немесе кемінде оның бірінші сатысы) түтікшенің ішінде толық жануы керек, ал егер екінші сатысы болса, зымыран ұшырғыштан қауіпсіз қашыққа шыққаннан кейін ғана іске қосылуы тиіс. Оператор қауіпсіз болса да, арт жағында күшті жарылыс болады. Сонымен қатар, зымыранның сенімді тұтандыру жүйесі болуы керек. Қазіргі жүйелерде бұл көбінесе соққылы қақпақ болып табылады. Бұл жүйе екінші дүниежүзілік соғыстағы неміс Panzerfaust-ына дейін толық жетілдірілмеді, ол алғашқы бір реттік конструкция болды және сонымен қатар алғашқы практикалық, кері соққысы жоқ танкке қарсы қару болды, сондықтан зымыран қолданбады. Базука – қайта зарядталатын, зымыранмен қозғалатын құрал.

Қолданылуы

Бірінші дүниежүзілік соғыста пайда болғаннан бері көптеген портативті ракеталар жаяу әскерге бронетранспорттық құралдарға және бекіністі құрылыстарға қарсы тиімді қару ретінде қолданылды. Жарылыс күшінің арқасында қарудың тиімділігі, мысалы, артиллериялық қарудан атылатын дәстүрлі бронебойғыш снарядтар сияқты, қарудың ұңғысының немесе қарудың мөлшерімен шектелмеді. Осылайша, бұл қолда бар қару-жарақтарды жаяу әскер бөлімдерін танкке қарсы және авиацияға қарсы қарулармен жарақтандыру үшін пайдалануға мүмкіндік берді. Иықтан атылатын ракеталар немесе кері реакциясы жоқ зеңбіректер – тиімді техникаға қарсы қару болып табылады. Олар нашар немесе аз қаруланған әскерлерге (мысалы, жасақтарға) жақыннан қолдау көрсететін ұшақтар, тікұшақтар және жеңіл бронетранспорттық құралдар сияқты қазіргі заманғы күрделі техниканы жоюға мүмкіндік береді. Шабуылдар күтпеген жерден, жасалған тұтқырлаудан басталады, көліктер колоннасын тоқтатуға тырысады, содан кейін оны қорғаушыларын жояды, содан кейін оның ішіндегі заттарды жояды, содан кейін әуе немесе артиллериялық қолдау келгенге дейін қашып кетеді. Әдетте, жасақтар шабуылға ұшыраған әрбір көлікке 2-4 атушыдан қарулы топты жібереді. Шабуылдың сенімді қашықтығы 50-100 м, бірақ шабуылдар 300 м-ге дейін сәтті аяқталуы мүмкін. RPG-7 сияқты кең таралған ракеталық қарулардың өзін-өзі жою қашықтығы шамамен 900 м құрайды.

Мұндай шабуылдарға жауап ретінде, көбінесе атысшыларды басу, аймақты жоққа шығару мақсатымен антиперсоналдық оқтармен, артиллериямен немесе әуе шабуылдарымен жауап қайтарылады. Субмунициялық және термобарикалық қарулар көбінесе тікұшақтар үшін қону алаңдарын (LZ) тазарту үшін қолданылады. Қазіргі заманғы көтерілісшілерге қарсы операцияларда, тұманды, шаңды немесе түнгі жағдайларда, инфрақызыл телескоптар сияқты жетілдірілген оптикалық құралдар тікұшақтарға колонналарды адам көзімен көру қашықтығынан тыс жерден байқауға және көтерілісшілерге арзан антиперсоналдық оқтармен шабуыл жасауға мүмкіндік береді. Бұл тәсіл аймақты жоққа шығарудан тиімді. Конвойдың тек 20% қорғалса, белсенді көтерілісшілердің аумағы тез таусылады.