Кіріспе

Шетел саудасы Кеңес Одағының экономикалық жүйесінен өзгеше, коммунистік Чехословакияның ұлттық экономикасында маңызды рөл атқарды.

1948-1953 жылдар

1948 жылғы төңкерілгеннен кейін, сыртқы сауда кәсіпорындары 1948-1953 жылдар аралығында елдің сыртқы саудасының басым бөлігін коммунистік мемлекеттерге жылдам бағыттау саясатын табысты жүзеге асырды. Дегенмен, көптеген сарапшылар бұл жаңа жүйенің экономикаға елеулі зиян келтіргенін мәлімдеді. Экспорттық өнімдерді өндіретін отандық кәсіпорындарды шетелдегі жаңалықтардан оқшаулау, жаңа технологияларды енгізуді, өнімдердің сапасын жақсартуды, сондай-ақ жеткілікті қосалқы бөлшектері бар сату және қызмет көрсету мамандарын дамытуды тежеді. Оқшаулану экспорттық өнеркәсіптер мен өнімдердің дамуына бөгет қойып, кеңестік үлгінің өзін-өзі қамтамасыз етуге бейімділігін күшейтті.

1953-1960 жылдар

1953 жылы Иосиф Сталин қайтыс болғаннан кейін Чехословакияның Батыс әлемімен саудасы біртіндеп жандана бастады, бірақ ол соғысқа дейінгі деңгейден әлдеқайда төмен қала берді. Сыртқы сауданың үштен екісінен астамы Comecon мүше мемлекеттермен жүзеге асырылды. Comecon ішінде салыстырмалы түрде дамыған өнеркәсібіне байланысты, Чехословакияның машиналар мен жабдықтар экспорты үшін бастапқыда сенімді нарығы болды. Алайда, жылдар өткен сайын Кеңес Одағы Чехословакияның экспорттық мүмкіндігінің үлкен бөлігін сіңіріп алды, және көп ұзамай ел шикізат импорты үшін де Кеңес Одағына тәуелді бола бастады.

1960-1980 жылдар

1960 жылдары елдің сыртқы саудаға тәуелділігі зор екендігі және экономиканы қайта құру қажеттігі анық болды. 1970-ші жылдары үкімет бірқатар ірі кәсіпорындарға тікелей немесе Чехословакияның сыртқы сауда компаниялары арқылы өнімдерін шетелдік сатып алушылармен сауда жасауға рұқсат берді. Экспортты ынталандыру және жаңғырту мақсатында орталық билік чехословакиялық фирмаларға экспорттан түскен табыстың реттелген бөлігін қалдыруға мүмкіндік берді. Билік жаңа технологияларды енгізуде экономиканың коммунистік емес дамыған елдерден қалып қойғанын мойындады. Оған жауап ретінде, батыс өнімдерін және озық технологияларды қамтитын өндірістерді импорттау көлемін арттырды. 1970 жылдардың ортасында Чехословакияның сауда шарттары тез нашарлай бастады. 1975 жылы коммунистік елдер арасындағы саудада импорт пен экспорт бағаларын белгілейтін жүйе жаңартылып, әлемдік бағаларға жақындатылды. Бұл түзету отын мен шикізаттың (негізінен Чехословакия импорты) бағасын өндірілген тауарларға (елдің негізгі экспорты) қарағанда күрт өсірді. Осындай үрдіс батыс өнеркәсіптік елдерімен саудада да байқалды. 1970-ші жылдардың соңында сауда шарттары одан әрі нашарлады; импорттың бірдей көлемін сатып алу үшін экспорт көлемін арттыру қажет болды. Сауда шарттарының нашарлауы және экспортты кеңейтудегі қиындықтар Чехословакияның сауда балансының теңгерімсіздігінің өсуіне әкелді. 1975-1979 жылдар аралығында елдің импорты экспортын 1,2 миллиард АҚШ долларына, Шығыс Еуропамен – 690 миллион АҚШ долларына, ал коммунистік емес дамыған елдермен – 3,3 миллиард АҚШ долларына басып өтті. Бұл теңгерімсіздіктер отын мен шикізатты үнемдеу, басқа импортты шектеу және экспортты арттыру жөніндегі күш-жігерге қарамастан туындады. 1970 жылдары Чехословакия, Шығыс Еуропаның басқа елдері сияқты, импортты қаржыландыру және қазіргі заманғы технологияға ұзақ мерзімді инвестициялар үшін Батыс Еуропаның несие көздеріне жүгінді. Чехословакия бұл несиелер туралы ақпарат жариялаған жоқ. Алайда, батыстық сарапшылардың бірінің бағалауынша, 1979 жылдың соңында Чехословакияның Батысқа ауыр валютадағы қарызы 4 миллиард АҚШ долларын құрады, ал таза қарызы 3,1 миллиард АҚШ долларын шамасында болды. Дегенмен, Чехословакия ресми тұлғалары шетел валютасындағы қарызды басқа Шығыс Еуропа елдеріне қарағанда сақтырақ басқарды және елдің несиелік беделі жақсы сақталды.

1980-1991 жылдар

1980 жылдан бастап Чехословакия коммунистік емес елдермен саудада оң балансқа қол жеткізе алды, бірақ бұл тек импортты күрт қысқарту арқылы мүмкін болды. 1982 жылы Батыс банктері Шығыс Еуропаға несие беруді шектегенде (негізінен Польшаның төлем қабілетсіздігіне жауап ретінде), Чехословакия импортты қысқарту және қарызын төлеу жөніндегі күш-жігерін еселеді. Бұл сақтық көзқарас несие берушілердің саясаты жеңілдегеннен кейін де сақталды. Үкіметтің мұндай ұстанымының кемшілігі – Чехословакияны пайдалы болуы мүмкін батыстық технологиядан айырды. Дегенмен, 1984 жылдың соңында Чехословакия Шығыс Еуропадағы жан басына шаққандағы ең төменгі таза валюталық қарыздың бірімен мақтана алды (шамамен 15 АҚШ доллары); Болгарияның қарызы ғана одан төмен болды. Керісінше, Совет Одағымен Чехословакиядағы дефицит айтарлықтай деңгейде болды. 1980 жылдардың ортасындағы ресми статистикаға сәйкес, Чехословакияның сауда қызметі негізінен КОМЭКОН ішіндегі саудаға бағытталған. КОМЭКОН шеңберінде, 1971 жылғы Кешенді бағдарламада белгіленген аймақтық мамандану жоспарына сәйкес, Чехословакия станоктар мен электрлік локомотивтерді өндіруге шоғырланды. Сонымен қатар, дәстүрлі түрде күшті Чехословакияның қару-жарақ өнеркәсібі де маңызды рөл атқарды. 1985 жылы Чехословакияның сыртқы сауда айналымының шамамен 78% КОМЭКОН мүшелерімен жүзеге асты. Ал «дамыған капиталистік елдермен» сауда 16%-дан аспады, дамушы елдермен сауда көлемі 6%-тан асатын еді. Көптеген батыс сарапшылары ресми чехословакиялық есептеу әдістері, ауыстырылатын рубльмен (яғни КОМЭКОН серіктестерімен) жүргізілетін сауданың құнын едәуір көтеріп көрсетеді және коммунистік емес елдермен валюталық сауданың құнын төмен бағалайды деп санайды. Бірақ, Чехословакияның сыртқы саудасының жалпы құрылымы айқын болды.

Ұйым

Чехословакия жүйесінде сыртқы сауда мемлекеттік монополия болып табылды және оны Орталық Сыртқы сауда министрлігі қадағалап отырды. Министрлік шамамен отыз шетелдік сауда кәсіпорнының жұмысын бақылады. Кәсіпорындар ішкі экспорттаушы өндірушілер мен импорттаушы сатып алушылар арасында делдалдық қызмет атқарып, келісімшарттар жасасумен қатар Чехословакияның сыртқы саудасын қаржыландыру және жалпы қадағалауға жауапты болды, көбінесе ішкі өндіріс факторларымен байланысы аз бағалар белгілейтін. Шетелдік сауда компаниялары экспортқа арналған чехословакиялық тауарларды ішкі бағамен сатып алып, шетелдік тауарларды чехословакиялық тұтынушыларға ішкі бағамен сатты; алайда, осы операциялардың қалған бөлігі, нақты сыртқы саудамен байланысты, шетелдік валютада және шетелдік нарықтарда жүзеге асырылды. Содан кейін мемлекеттік бюджет сыртқы және ішкі бағалардың өзгеруіне байланысты туындаған кез келген пайда мен зиянды өтеу үшін түзетулер жасады.

Шетел валютасы және валюта бағамы

1948 жылы Чехословакияға таңылған кеңестік модельдің маңызды ерекшелігі – ішкі экономиканы оқшаулауға және әлемдік экономикалық тенденциялардың ықпалын азайтуға жасалған тытыс болды. Бұл жүйе шетел валютасымен жасалатын операцияларды қатаң шектеу және оларды бекітілген, тиімді айырбас бағамымен ресми арналар арқылы жүргізу арқылы іске асырылды. Бірнеше жылдың ішінде айырбас бағамы тарихи негізін жоғалтып, басқа валюталардың сатып алу қабілетімен тікелей байланысын үзіп қалды.

Басқа серіктестер

Басқа да Шығыс Еуропалық КОМК елдері, мысалы, Болгария, Румыния және Венгрия да маңызды рөл атқарды (сәйкесінше жетінші және тоғызыншы орындарда). 1985 жылы Чехословакияның осы елдерге экспорты, ресми деректерге сәйкес, негізінен машиналар мен көлік құралдары, химиялық өнімдерден және (әсіресе Венгрияға) көмір мен брикеттен тұрды. Импорт та негізінен машиналар мен көлік құралдары, химиялық өнімдер және басқа да түрлі өндірілген тауарлардан құралды. Чехословакия Венгриядан азық-түлік және мал өнімдерін де импорттады. Австрия, Ұлыбритания, Италия және Франция да маңызды сауда серіктестері болды. Чехословакияның барлық экспортының 50%-дан астамын құраған инженерлік өнімдер, батыс Еуропаның өте күшті және табысты бәсекелестігіне байланысты, коммунистік емес саудада тек 10-11%-ға ғана ие болды. Оның орнына тұтыну тауарлары, металлургиялық өнімдер, химиялық заттар, отын және шикізат маңыздырақ болды. Коммунистік емес елдерден импортқа қатысты, 1986 жылы Чехословакия Батыс Еуропа мен Жапония ұсынған жоғары технологияға ерекше қызығушылық танытты (жиырма бесінші орында). Инженерлік, электроника және электр техникасы салаларының, сондай-ақ биотехнология және фармацевтика өнімдеріне сұраныс жоғары болды. 1985 жылдан бастап Чехословакия Югославиямен, Қытай Халық Республикасымен, Сириямен және Кубамен айтарлықтай сауда жүргізді. Чехословакияның АҚШ-пен саудасы (жиырма үшінші орында) шамалы болды. 1985 жылы Чехословакияның АҚШ-қа экспортында аяқ киім мен зергерлік бұйымдар, шыны бұйымдар, болаттан жасалған сымдар, пішінді болат, дайындалған немесе консервіленген ет және хмель болды. 1985 жылы импортқа шикізат (тері, өсімдік майын өндіруге арналған тұқымдар, қара және түсті металдардың кендері мен концентраттары), арнайы өнеркәсіптік машиналар және баспа материалдары кірді. 1970 жылдардың соңы мен 1980 жылдардың басында Чехословакия АҚШ-тан көп мөлшерде астық импорттады, бірақ отандық өнімнің артуы 1980 жылдардың ортасында бұл импортты азайтуға мүмкіндік берді.