Коммунистік Чехословакияның сыртқы саудасы: даму мен қиындықтар
Foreign trade of Communist Czechoslovakia
Коммунистическая Чехословакия: внешняя торговля, влияние СССР, экономическая изоляция, замедление технологического развития и снижение качества экспорта.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Шетел саудасы Кеңес Одағының экономикалық жүйесінен өзгеше, коммунистік Чехословакияның ұлттық экономикасында маңызды рөл атқарды.
Foreign trade played an important role in the national economy of Communist Czechoslovakia as opposed to the economic system of the Soviet Union.
1948-1953 жылдар
1948 жылғы төңкерілгеннен кейін, сыртқы сауда кәсіпорындары 1948-1953 жылдар аралығында елдің сыртқы саудасының басым бөлігін коммунистік мемлекеттерге жылдам бағыттау саясатын табысты жүзеге асырды. Дегенмен, көптеген сарапшылар бұл жаңа жүйенің экономикаға елеулі зиян келтіргенін мәлімдеді. Экспорттық өнімдерді өндіретін отандық кәсіпорындарды шетелдегі жаңалықтардан оқшаулау, жаңа технологияларды енгізуді, өнімдердің сапасын жақсартуды, сондай-ақ жеткілікті қосалқы бөлшектері бар сату және қызмет көрсету мамандарын дамытуды тежеді. Оқшаулану экспорттық өнеркәсіптер мен өнімдердің дамуына бөгет қойып, кеңестік үлгінің өзін-өзі қамтамасыз етуге бейімділігін күшейтті.
After the 1948 coup d'état, foreign trade enterprises successfully carried out the government's policy of rapidly redirecting the bulk of the country's foreign trade to communist states in the period from 1948 to 1953. Many observers contended, however, that the new system had seriously adverse effects on the economy. Isolating domestic producers of export products—primarily manufactured goods—from developments abroad slowed the introduction of new technology, the upgrading of the appearance of products, and the development of sales and service staffs with adequate parts inventories. Isolation hampered the development of export industries and products, reinforcing the autarkic bias of the Soviet model.
1953-1960 жылдар
1953 жылы Иосиф Сталин қайтыс болғаннан кейін Чехословакияның Батыс әлемімен саудасы біртіндеп жандана бастады, бірақ ол соғысқа дейінгі деңгейден әлдеқайда төмен қала берді. Сыртқы сауданың үштен екісінен астамы Comecon мүше мемлекеттермен жүзеге асырылды. Comecon ішінде салыстырмалы түрде дамыған өнеркәсібіне байланысты, Чехословакияның машиналар мен жабдықтар экспорты үшін бастапқыда сенімді нарығы болды. Алайда, жылдар өткен сайын Кеңес Одағы Чехословакияның экспорттық мүмкіндігінің үлкен бөлігін сіңіріп алды, және көп ұзамай ел шикізат импорты үшін де Кеңес Одағына тәуелді бола бастады.
After Joseph Stalin's death in 1953, Czechoslovak trade with the Western world gradually revived, although it still was far below prewar levels. More than two thirds of the foreign trade continued to be with Comecon member states. Because of its relatively advanced industrial position within Comecon, Czechoslovakia initially had a secure market for its machinery and equipment exports. As years passed, however, the Soviet Union absorbed growing portions of Czechoslovakia's export capacity and very soon the country came to depend on the Soviet Union for imports of raw materials as well.
1960-1980 жылдар
1960 жылдары елдің сыртқы саудаға тәуелділігі зор екендігі және экономиканы қайта құру қажеттігі анық болды. 1970-ші жылдары үкімет бірқатар ірі кәсіпорындарға тікелей немесе Чехословакияның сыртқы сауда компаниялары арқылы өнімдерін шетелдік сатып алушылармен сауда жасауға рұқсат берді. Экспортты ынталандыру және жаңғырту мақсатында орталық билік чехословакиялық фирмаларға экспорттан түскен табыстың реттелген бөлігін қалдыруға мүмкіндік берді. Билік жаңа технологияларды енгізуде экономиканың коммунистік емес дамыған елдерден қалып қойғанын мойындады. Оған жауап ретінде, батыс өнімдерін және озық технологияларды қамтитын өндірістерді импорттау көлемін арттырды. 1970 жылдардың ортасында Чехословакияның сауда шарттары тез нашарлай бастады. 1975 жылы коммунистік елдер арасындағы саудада импорт пен экспорт бағаларын белгілейтін жүйе жаңартылып, әлемдік бағаларға жақындатылды. Бұл түзету отын мен шикізаттың (негізінен Чехословакия импорты) бағасын өндірілген тауарларға (елдің негізгі экспорты) қарағанда күрт өсірді. Осындай үрдіс батыс өнеркәсіптік елдерімен саудада да байқалды. 1970-ші жылдардың соңында сауда шарттары одан әрі нашарлады; импорттың бірдей көлемін сатып алу үшін экспорт көлемін арттыру қажет болды. Сауда шарттарының нашарлауы және экспортты кеңейтудегі қиындықтар Чехословакияның сауда балансының теңгерімсіздігінің өсуіне әкелді. 1975-1979 жылдар аралығында елдің импорты экспортын 1,2 миллиард АҚШ долларына, Шығыс Еуропамен – 690 миллион АҚШ долларына, ал коммунистік емес дамыған елдермен – 3,3 миллиард АҚШ долларына басып өтті. Бұл теңгерімсіздіктер отын мен шикізатты үнемдеу, басқа импортты шектеу және экспортты арттыру жөніндегі күш-жігерге қарамастан туындады. 1970 жылдары Чехословакия, Шығыс Еуропаның басқа елдері сияқты, импортты қаржыландыру және қазіргі заманғы технологияға ұзақ мерзімді инвестициялар үшін Батыс Еуропаның несие көздеріне жүгінді. Чехословакия бұл несиелер туралы ақпарат жариялаған жоқ. Алайда, батыстық сарапшылардың бірінің бағалауынша, 1979 жылдың соңында Чехословакияның Батысқа ауыр валютадағы қарызы 4 миллиард АҚШ долларын құрады, ал таза қарызы 3,1 миллиард АҚШ долларын шамасында болды. Дегенмен, Чехословакия ресми тұлғалары шетел валютасындағы қарызды басқа Шығыс Еуропа елдеріне қарағанда сақтырақ басқарды және елдің несиелік беделі жақсы сақталды.
By the 1960s, it became clear that the country's dependence on foreign trade was substantial and that a restructuring of the economy was necessary. In the 1970s, the government authorized a number of large enterprises to deal directly, or through affiliations with Czechoslovak foreign trade companies, with foreign purchasers of their products. To encourage further export and modernization, the central authorities permitted Czechoslovak firms to retain a regulated portion of export proceeds. Authorities also acknowledged that the economy seriously lagged behind the non communist industrialized countries in application of new technologies. In response, they increased imports of Western products and processes that incorporated advanced technology. In the mid 1970s, the terms of trade for Czechoslovakia began to deteriorate rapidly. In 1975 the pricing system used to set values on imports and exports in trade between communist countries was adjusted to make them more current and closer to world prices. The adjustment raised the price of fuels and raw materials (primarily Czechoslovak imports) much more than it did manufactured goods (the country's main export). The same trend manifested itself in trade with Western industrialized countries. During the late 1970s, the terms of trade continued to worsen; greater and greater quantities of exports were required to purchase the same volume of imports. The combination of worsening terms of trade and the difficulty of expanding exports caused Czechoslovakia's trade imbalance to grow in almost every area. Between 1975 and 1979, the country's excess of imports over exports was nearly US$1.2 billion with the Soviet Union, US$690 million with Eastern Europe, and US$3.3 billion with noncommunist developed countries. These imbalances emerged despite efforts to conserve fuel and raw material use, to slow the volume of other imports, and to increase exports. During the 1970s, Czechoslovakia, like other countries of Eastern Europe, turned to West European credit sources to obtain financial help for imports as well as longer term investments in modern technology. Czechoslovakia did not publish information on these credits. However, one Western estimate placed Czechoslovakia's hard currency debt to the West at the end of 1979 at US$4 billion gross and about US$3.1 billion net. Czechoslovak officials had been much more prudent in building up a foreign currency debt than had several other East European nations, however, and the country's credit standing remained good.
1980-1991 жылдар
1980 жылдан бастап Чехословакия коммунистік емес елдермен саудада оң балансқа қол жеткізе алды, бірақ бұл тек импортты күрт қысқарту арқылы мүмкін болды. 1982 жылы Батыс банктері Шығыс Еуропаға несие беруді шектегенде (негізінен Польшаның төлем қабілетсіздігіне жауап ретінде), Чехословакия импортты қысқарту және қарызын төлеу жөніндегі күш-жігерін еселеді. Бұл сақтық көзқарас несие берушілердің саясаты жеңілдегеннен кейін де сақталды. Үкіметтің мұндай ұстанымының кемшілігі – Чехословакияны пайдалы болуы мүмкін батыстық технологиядан айырды. Дегенмен, 1984 жылдың соңында Чехословакия Шығыс Еуропадағы жан басына шаққандағы ең төменгі таза валюталық қарыздың бірімен мақтана алды (шамамен 15 АҚШ доллары); Болгарияның қарызы ғана одан төмен болды. Керісінше, Совет Одағымен Чехословакиядағы дефицит айтарлықтай деңгейде болды. 1980 жылдардың ортасындағы ресми статистикаға сәйкес, Чехословакияның сауда қызметі негізінен КОМЭКОН ішіндегі саудаға бағытталған. КОМЭКОН шеңберінде, 1971 жылғы Кешенді бағдарламада белгіленген аймақтық мамандану жоспарына сәйкес, Чехословакия станоктар мен электрлік локомотивтерді өндіруге шоғырланды. Сонымен қатар, дәстүрлі түрде күшті Чехословакияның қару-жарақ өнеркәсібі де маңызды рөл атқарды. 1985 жылы Чехословакияның сыртқы сауда айналымының шамамен 78% КОМЭКОН мүшелерімен жүзеге асты. Ал «дамыған капиталистік елдермен» сауда 16%-дан аспады, дамушы елдермен сауда көлемі 6%-тан асатын еді. Көптеген батыс сарапшылары ресми чехословакиялық есептеу әдістері, ауыстырылатын рубльмен (яғни КОМЭКОН серіктестерімен) жүргізілетін сауданың құнын едәуір көтеріп көрсетеді және коммунистік емес елдермен валюталық сауданың құнын төмен бағалайды деп санайды. Бірақ, Чехословакияның сыртқы саудасының жалпы құрылымы айқын болды.
Beginning in 1980, Czechoslovakia was able to achieve a trade surplus with non communist countries, but only by drastically curtailing imports. When Western banks tightened credit to Eastern Europe in 1982 (largely in reaction to Polish insolvency), Czechoslovakia redoubled its efforts to curb imports and pay off its debt. This cautious attitude continued to prevail even after the creditors' policy eased. The government's stance did have the disadvantage of depriving Czechoslovakia of potentially helpful Western technology. However, at the end of 1984, Czechoslovakia could boast one of the lowest net hard currency debts per capita (about US$15 per inhabitant) in Eastern Europe; only Bulgaria's debt was lower. With the Soviet Union, by contrast, Czechoslovakia continued to run a substantial deficit. In the mid 1980s, according to official statistics, Czechoslovak trade activities remained overwhelmingly oriented toward intra Comecon trade. Within Comecon, in keeping with the plan for regional specialization set forth in the Comprehensive Program of 1971, Czechoslovakia concentrated on production of machine tools and electric railroad locomotives; the traditionally strong Czechoslovak armaments industry also remained important. In 1985, almost 78% of total Czechoslovak foreign trade turnover was with Comecon members. Trade with "developed capitalist countries", by contrast, was listed at just under 16% and developing countries accounted for over 6%. Most Western analysts believed that official Czechoslovak methods of calculation tended to overstate considerably the value of trade conducted in transferable rubles, i. e., with Comecon partners, and to underestimate the value of hard currency trade with non communist countries. Nevertheless, the general structure of Czechoslovakia's foreign trade was unmistakable.
Ұйым
Чехословакия жүйесінде сыртқы сауда мемлекеттік монополия болып табылды және оны Орталық Сыртқы сауда министрлігі қадағалап отырды. Министрлік шамамен отыз шетелдік сауда кәсіпорнының жұмысын бақылады. Кәсіпорындар ішкі экспорттаушы өндірушілер мен импорттаушы сатып алушылар арасында делдалдық қызмет атқарып, келісімшарттар жасасумен қатар Чехословакияның сыртқы саудасын қаржыландыру және жалпы қадағалауға жауапты болды, көбінесе ішкі өндіріс факторларымен байланысы аз бағалар белгілейтін. Шетелдік сауда компаниялары экспортқа арналған чехословакиялық тауарларды ішкі бағамен сатып алып, шетелдік тауарларды чехословакиялық тұтынушыларға ішкі бағамен сатты; алайда, осы операциялардың қалған бөлігі, нақты сыртқы саудамен байланысты, шетелдік валютада және шетелдік нарықтарда жүзеге асырылды. Содан кейін мемлекеттік бюджет сыртқы және ішкі бағалардың өзгеруіне байланысты туындаған кез келген пайда мен зиянды өтеу үшін түзетулер жасады.
Under the Czechoslovak system, foreign trade was a state monopoly, supervised by the central Ministry of Foreign Trade. The ministry oversaw the operation of about thirty foreign trade enterprises. As intermediaries between the domestic export producers or import purchasers and the external market, the enterprises were responsible for arranging contracts as well as for financing and generally supervising Czechoslovak foreign trade, usually setting prices that have little connection with domestic production factors. The foreign trade companies bought Czechoslovak goods for export at domestic prices and sold foreign goods to Czechoslovak customers at domestic prices; but the other half of these transactions, involving actual foreign trade, took place in foreign currencies in foreign markets. The government budget then made adjustments to compensate for any unwanted gains and losses caused by varying foreign and domestic prices.
Шетел валютасы және валюта бағамы
1948 жылы Чехословакияға таңылған кеңестік модельдің маңызды ерекшелігі – ішкі экономиканы оқшаулауға және әлемдік экономикалық тенденциялардың ықпалын азайтуға жасалған тытыс болды. Бұл жүйе шетел валютасымен жасалатын операцияларды қатаң шектеу және оларды бекітілген, тиімді айырбас бағамымен ресми арналар арқылы жүргізу арқылы іске асырылды. Бірнеше жылдың ішінде айырбас бағамы тарихи негізін жоғалтып, басқа валюталардың сатып алу қабілетімен тікелей байланысын үзіп қалды.
An important characteristic of the Soviet model that was imposed on Czechoslovakia in 1948 was the attempt to insulate the domestic economy and minimize the impact of world economic trends. The system accomplished this in part by severely restricting foreign currency transactions and confining them to official channels at fixed and favorable exchange rates. Within a few years, the exchange rate had lost its historical basis and no longer bore any direct relationship to purchasing power in other currencies.
Басқа серіктестер
Басқа да Шығыс Еуропалық КОМК елдері, мысалы, Болгария, Румыния және Венгрия да маңызды рөл атқарды (сәйкесінше жетінші және тоғызыншы орындарда). 1985 жылы Чехословакияның осы елдерге экспорты, ресми деректерге сәйкес, негізінен машиналар мен көлік құралдары, химиялық өнімдерден және (әсіресе Венгрияға) көмір мен брикеттен тұрды. Импорт та негізінен машиналар мен көлік құралдары, химиялық өнімдер және басқа да түрлі өндірілген тауарлардан құралды. Чехословакия Венгриядан азық-түлік және мал өнімдерін де импорттады. Австрия, Ұлыбритания, Италия және Франция да маңызды сауда серіктестері болды. Чехословакияның барлық экспортының 50%-дан астамын құраған инженерлік өнімдер, батыс Еуропаның өте күшті және табысты бәсекелестігіне байланысты, коммунистік емес саудада тек 10-11%-ға ғана ие болды. Оның орнына тұтыну тауарлары, металлургиялық өнімдер, химиялық заттар, отын және шикізат маңыздырақ болды. Коммунистік емес елдерден импортқа қатысты, 1986 жылы Чехословакия Батыс Еуропа мен Жапония ұсынған жоғары технологияға ерекше қызығушылық танытты (жиырма бесінші орында). Инженерлік, электроника және электр техникасы салаларының, сондай-ақ биотехнология және фармацевтика өнімдеріне сұраныс жоғары болды. 1985 жылдан бастап Чехословакия Югославиямен, Қытай Халық Республикасымен, Сириямен және Кубамен айтарлықтай сауда жүргізді. Чехословакияның АҚШ-пен саудасы (жиырма үшінші орында) шамалы болды. 1985 жылы Чехословакияның АҚШ-қа экспортында аяқ киім мен зергерлік бұйымдар, шыны бұйымдар, болаттан жасалған сымдар, пішінді болат, дайындалған немесе консервіленген ет және хмель болды. 1985 жылы импортқа шикізат (тері, өсімдік майын өндіруге арналған тұқымдар, қара және түсті металдардың кендері мен концентраттары), арнайы өнеркәсіптік машиналар және баспа материалдары кірді. 1970 жылдардың соңы мен 1980 жылдардың басында Чехословакия АҚШ-тан көп мөлшерде астық импорттады, бірақ отандық өнімнің артуы 1980 жылдардың ортасында бұл импортты азайтуға мүмкіндік берді.
Other East European Comecon countries, such as Bulgaria, Romania and Hungary, were also of considerable importance (seventh and ninth in rank, respectively). Czechoslovak exports to these countries in 1985, according to official data, consisted mainly of machinery and transport equipment, chemical products, and (especially to Hungary) coal and briquettes. Imports likewise were primarily machinery and transport equipment, chemical products, and various other manufactured goods. Czechoslovakia also imported food and animal products from Hungary. Other significant trading partners were Austria, Britain, Italy, and France. Engineering products, which accounted for more than 50% of all Czechoslovak exports, had a share of only 10 to 11% in noncommunist trade, owing to very strong and successful West European competition. Instead, consumer goods, metallurgical products, chemicals, and fuels and raw materials were more important. With regard to imports from noncommunist countries, Czechoslovakia in 1986 was especially interested in the high technology offered by Western Europe and Japan (twenty fifth in rank). Particularly in demand were products from engineering, electronics, and electrical engineering industries, as well as biotechnology and pharmaceuticals. As of 1985, Czechoslovakia also conducted substantial amounts of trade with Yugoslavia, the People's Republic of China, Syria, and Cuba. Czechoslovak trade with the United States (twenty third in rank) was modest. In 1985 Czechoslovak exports to the United States included, among other things, footwear and jewelry, glassware, steel bars, wire, shaped steel, prepared or preserved meats, and hops. In 1985 imports consisted, among other things, of raw materials (hides and skins, seeds for producing vegetable oil, and ores and concentrates of base metals), specialized industrial machinery, and printed materials. During the late 1970s and early 1980s, Czechoslovakia had imported substantial amounts of grain from the United States, but more abundant domestic harvests enabled the country to reduce these imports in the mid 1980s.