Кіріспе

Чехословакия Социалистік Республикасы кезінде (1948 жылғы коммунистік төңкерістен 1989 жылғы Барқыт төңкерісіне дейін болған социалистік республика) ауыл шаруашылығы практикасында зор өзгерістер енгізілді. Жеке меншік компаниялардың 95%-ы және шаруашылықтардың 95%-ы ұлттандырылды. Ешкімге 50 гектардан аспайтын жерге ие болуға рұқсат берілді. Коллективтеудің кейбіреулер үшін тиімді болғанымен, енді біреулер үшін болмады. Ірі шаруашылықтар үш деңгейлі иерархия бойынша ұйымдастырылды, бұл жұмысшылардың шешім қабылдауға қатысуын төмендетті. Коллективтеудің бастапқы кезеңінде жас жұмысшылардың қалаларға жақсы жұмыс іздеуге кетіп, өнімділік төмендеуі жиі кездесті. 1970 жылдардағы реформалар инвестициялардың өсуіне және жақсарулардың біртіндеп байқалуына әкелді. 1980 жылдары рекордтық егін жинақталды.

Негізгі деректер

Соғыстан кейінгі Чехословакияның жалпы жер ауданы шамамен 128 000 км² құрады, оның ішінде 68 000 км² ауыл шаруашылығы жерлері деп есептелді. Қалған жерлер ауыл шаруашылығына жатпайтын жерлер ретінде жіктеліп, 45 000 км² орманды қамтыды. 1980-жылдардың ортасында ауыл шаруашылығы қызметі елдің барлық аймақтарында жүргізілді. Қалалану мен индустриялану ауыл шаруашылығы жерлерінің көлемін баяу, бірақ тұрақты түрде азайтты; ол 1948 жылдан 1970-жылдардың соңына дейін 6 000 км²-ден астамға төмендеді. 1984 жылы 3 220 км²-ден астам жерге суару жүйелері орнатылған, бұл егістік жердің шамамен 6%-ын құрады. 1980 жылғы мәліметтер бойынша елде 13 000 км² мелиорацияланған жерлер болды, бұл барлық ауыл шаруашылығы жерлерінің шамамен 18%-ын құрады.

Социалистік сектор

1985 жылы елдің ауыл шаруашылығы жерінің 95%-ы социалистік секторға тиесілі болды, яғни ауыл шаруашылығы кооперативтері немесе мемлекеттік шаруашылықтар арқылы басқарылды. 1989 жылы ауыл шаруашылығы жерлерінің үштен екісі фермерлік шаруашылықтар немесе шаруалар ұжымдары арқылы басқарылды. 1950 жылдан бері ұжымдық шаруашылықтардың аумағы 6,5 есеге ұлғайды. 1985 жылы 997 798 мүшесі бар 1 677 ұжым болды. Қалған ауыл шаруашылығы жерлерінің үштен бірі мемлекеттік меншікте болды және мемлекеттік кәсіпорын арқылы басқарылды. Басқарылатын жерлерге 226 мемлекеттік шаруашылық және мал шаруашылығымен айналысатын шаруашылықтар, сондай-ақ Чехословакия мемлекеттік шаруашылықтарының Орталық академияларына қарасты жерлер кірді. 1985 жылы ЧССС 166 432 жұмысшыны жұмысқа алды. Ұжымдық шаруашылықтар шамамен 43 000 км2 (жеке меншік учаскелері 870 км2-ге жуық), ал мемлекеттік шаруашылықтар 21 000 км2 жерді иеленді. Ұжымдық шаруашылық мүшелеріне 5000 м2 немесе одан аз жерді өңдеуге және мал өсіруге рұқсат берілді. Мұндай жеке учаскелер 1960 жылдардың басында ең жоғары танымалдылыққа ие болды, сол кезде олар 3 550 км2 құрады. 1975 жылы олардың аумағы 1710 км2-ге дейін азайды. Жеке учаскелерден алынатын өнім аз болды және негізінен оны өндірушінің өзі тұтыну үшін пайдаланды.

Жеке фермерлер

Жеке фермерлер бар болғаны 4040 км² жерге иелік етті, олардың көп бөлігі Словакияның таулы аймағындағы шағын шаруашылықтардан тұрды. 1980 жылға қарай мұндай шағын фермалардың саны 150 000-ға жуық болды. Алайда, 1982 жылы үкімет жекеменшік шағын мал өсіруді және жеміс-жидек пен көкөніс өндірісін қолдау үшін шаралар енгізді. Жоспарлау органдары бұл іс-әрекет шағын фермерлердің негізгі табыс көзі болатынын күтпеді, сондықтан осы мақсатта пайдаланылатын жерді негізінен қолданылмайтын, маргиналды ауыл шаруашылығы жерлерінен қайта иеленумен шектеді, 1984 жылы бұл жердің көлемі 1000 км² деп бағаланды. Үкімет жеміс-жидек, көкөніс және етке деген сұраныстың көп бөлігін осылай толықтыруға үміттенді. 1984 жылғы ресми мәліметтерге сәйкес, шағын жеке өндірушілер ет өндірісінің шамамен 10%, көкөніс өндірісінің 38% және жеміс өндірісінің 64% құрады. Үкімет шараларының екінші мақсаты – жерді қайта иелену мәселесі, 1970-ші және 1980-ші жылдардың басындағы ауыл шаруашылығы жерлерінің азаюына байланысты өте маңызды болды.

Шаруашылықтар арасындағы ынтымақтастық

Үкімет саясаты әртүрлі ауыл шаруашылығы бірліктері арасындағы ынтымақтастық пен мамандануды ынталандырды. Бұл ресми және бейресми келісімдер түрінде көрінді. Көршілес шаруашылықтар арасында техника немесе еңбек көмегі көрсету дәстүрі ұзақ жылдар бойы сақталды және ұжымдық шаруашылық жүйесінде де жалғасты. 1960 жылдары олар формалды түрде құрылып, 1970 жылдары кеңейді. Олардың көпшілігі акционерлік қоғамдарға едәуір ұқсас "бірлескен ауыл шаруашылығы кәсіпорындары" болып тіркелді. Кейбір кооперативтер шошқа мен мал бордақылау, жұмыртқа өндіру, шөп кептіру және жем-шөп қоспаларын дайындау сияқты салаларға маманданған. Ал басқалары агрохимиялық, құрылыс, жерді мелиорациялау немесе сату қызметтерін ұсынды. Осы ұйымдардың көптегені бірнеше бағытта жұмыс істеді.

Шаруашылықты басқару

Ірі шаруашылықтардың басқаруы үш деңгейде иерархиялық түрде ұйымдастырылды. Ірі кооперативтерде шаруашылық қызметіне заңды жауапкершілікті мүшелер жиналысы немесе олардың сайланған өкілдері қойды, бірақ күнделікті басқаруды комитет және оның төрағасы жүзеге асырды. Іс жүзінде, жиналыс төрағаның бұрын қабылданған шешімдерін бекітумен көбінесе айналысты. Кооперативтердің көлемі ұлғайған сайын, мүшелер жиналысының құзыреті азайды. Төраға мен түрлі салалардағы сарапшылардан тұратын экономикалық басқару кеңестері басқарудың ең маңызды функцияларын өз мойнына алды. Ірі кооперативтер мен мемлекеттік шаруашылықтардағы басқарудың екінші деңгейі белгілі бір аумақта немесе өндірістің нақты бір саласындағы кішігірім операцияларға жауапты болды. Басқарудың үшінші деңгейі, мысалы, далалық бригадалар сияқты шаруашылық жұмыстарын атқаратын еңбек ұжымын ұйымдастырды. Кооператив төрағасы немесе мемлекеттік шаруашылық директоры ұйымдағы басым биліктің иесі болды, ал төменгі деңгейлер шешім қабылдау құқығында шектеулі болды.

Тарих

Екінші дүниежүзілік соғыстан бұрын Чехословакиядағы индустрияландыру ауыл шаруашылығының экономикадағы салыстырмалы маңыздылығын едәуір төмендетті. Компартия (КСЧ) үкіметке келуіне дейін Чехословакия ауыл шаруашылығы негізінен Еуропаның көп бөлігімен салыстырылатын тиімділікке ие шағын және орташа отбасылық шаруашылықтардан тұрды. 1949 жылы КСЧ ұжымдастыру саясатын бастағанға дейін жағдай өзгермеді. Ұжымдастыру қарқыны 1950 жылдардың соңына дейін біртіндеп жүрді және Чехияда Словакияға қарағанда толыққандырақ болды. 1960 жылы ұжымдастыру толығымен аяқталды. Көптеген шаруалар, әсіресе жастар, ауыл шаруашылығын тастап, өнеркәсіптегі тартымды жұмыс орындарына кетті. 1960 жылдары ауыл шаруашылығындағы белсенді халықтың көп бөлігін әйелдер мен егде жастағы ерлер құрады. Коммунистік үкімет кезінде ауыл шаруашылығына өнеркәсіпке қарағанда аз көңіл бөлінді және инвестициялық қаржыландыру да аз болды. Осының салдарынан ауыл шаруашылығы өнімінің өсуі баяу болды және 1960 жылға дейін соғыс алды деңгейге жете алмады. Өнімділіктің төмендеуі және ауыл шаруашылығы импортын азайту үшін өндірісті арттыру қажеттігі салдарынан ауыл шаруашылығына ресми назар аударылды. Үкіметтің басты мақсаты – заманауи технологиялар мен қуатты шаруашылық техникасын пайдаланатын ірі шаруашылықтарды дамыту болды. 1980 жылдары шаруашылықтарды біріктіру процесі баяу болды, ал 1970 жылдары қарқынды жүрді. Көптеген ірі кооперативтер бірнеше ауылды қамтыды және әртүрлі дақылдар мен мал өсірді. 1960 жылдары ауыл шаруашылығы табысын арттыру үшін үкімет ауыл шаруашылығы өнімдерінің бағасын көтерді. Алдыңғы онжылдықта ауыл шаруашылығы өнімдерінің бағасы төмен ұсталды, бұл өнеркәсіптің кеңеюі үшін жұмыс күші мен инвестициялық қаражатты тартуға бағытталған шара еді. 1970 жылдардың басында ауыл шаруашылығының орташа табысы қалалық кеңсе қызметкерлерінің табысына теңесті. 1980 жылдардағы ауыл шаруашылығы жұмыс күші салыстырмалы түрде жас болды (1980 жылы 45% 40 жасқа дейін болды) және жақсы білім алған. 1970 жылдар мен 1980 жылдардың бірінші жартысында ауыл шаруашылығының көрсеткіштері едәуір жақсарды. 1960 жылы ауыл шаруашылығының жалпы өнімінің ресми индексі (1980 жылғы тұрақты бағаларда) 96 болды, ал 1936 жылы 100 болды. 1970 жылы индекс 116,8-ге жетті, ал 1980 жылы 143-ке дейін өсті. 1981-1985 жылдар аралығында ресми деректерге сәйкес, жалпы ауыл шаруашылығы өнімі 1980 жылғы деңгейден 9,8%-ға өсті. Аграрлық сектордың жалпы өнімінде егін шаруашылығының үлесі бірте-бірте төмендеді. 1960 жылы егіншілік пен мал шаруашылығы шамамен тең болды, бірақ 1985 жылы егіншілік өнімдері ауыл шаруашылығының жалпы өнімінің 43%-ын, ал мал шаруашылығы өнімдері 57%-ын құрады. 1980 жылдары негізгі өнімдер: бидай, арпа, картоп, қант қызылшасы, қара бидай және шөп (маңызды экспорттық дақыл). Қант қызылшасынан алынатын қант маңызды экспорттық өнім (әсіресе, қатты валютамен айналысатын аймақтарға) және ішкі тұтынудың маңызды бөлігі болды. Жеміс-жидек пен көкөніс егілетін жердің шағын бөлігін құрады. 1950 жылдан бастап мал шаруашылығының көлемі үкіметтің қолдауының арқасында бірте-бірте артты. Өндірушілер халықтың табысының өсуімен байланысты етке деген сұранысты қанағаттандыруға шақырылды. Ауыл шаруашылығын ұжымдастырудан кейін мал шаруашылығы кең ауқымды операцияға айналды, әдетте ол егіншілікпен бірге жүзеге асырылды. Мал шаруашылығын кеңейтудің басты кедергісі – жем-шөп пен жем-шөп қоспаларының жетіспеушілігі болды, бірақ үкіметтік баға саясаты мен мал шаруашылығының еңбек талаптары да күш-жігерді тоқтатуға әсер етті. 1970 жылдары жемшөп пен жемшөп қоспаларын жеткізу және елдің өңдеу қуатын кеңейту бойынша жетістіктерге қол жеткізілді. Алайда, азық-түлік пен жемшөппен жабдықтауды импорт арқылы толықтыру қажет болды, бұл ауыртпалық тудырды, өйткені олар коммунистік емес елдерден келді және айырбасталатын валютада төлеуді талап етті. 1980 жылдардың ортасында ауыл шаруашылығы саясатының негізгі мақсаты – өсімдіктер мен мал шаруашылығы өндірісі бойынша өзін-өзі қамтамасыз ету болды. 1984 және 1985 жылдары рекордтық өнім алу жылына шамамен 500 000 тонна астық импорттауды тоқтатуға мүмкіндік берді. Жетіінші бесжылдық жоспар кезінде үкімет мал шаруашылығының тиімділігін арттырғанды білдіретін жетістік ретінде жан басына шаққандағы ет тұтынуды азайтпай, жемдік дәндер импортын алдыңғы бесжылдық жоспар деңгейінің үштен біріне дейін төмендетті. Алайда, 1980 жылдары ауыл шаруашылығы секторының көрсеткіштері біркелкі болмады. Кейбір шаруашылықтар өте жақсы астық өнімдерін алса, шаруашылық басқаруының сапасының әртүрлілігі шаруашылықтар арасындағы үлкен айырмашылықтарға әкелді.