Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Чехословакия Социалистік Республикасы кезінде (1948 жылғы коммунистік төңкерістен 1989 жылғы Барқыт төңкерісіне дейін болған социалистік республика) ауыл шаруашылығы практикасында зор өзгерістер енгізілді. Жеке меншік компаниялардың 95%-ы және шаруашылықтардың 95%-ы ұлттандырылды. Ешкімге 50 гектардан аспайтын жерге ие болуға рұқсат берілді. Коллективтеудің кейбіреулер үшін тиімді болғанымен, енді біреулер үшін болмады. Ірі шаруашылықтар үш деңгейлі иерархия бойынша ұйымдастырылды, бұл жұмысшылардың шешім қабылдауға қатысуын төмендетті. Коллективтеудің бастапқы кезеңінде жас жұмысшылардың қалаларға жақсы жұмыс іздеуге кетіп, өнімділік төмендеуі жиі кездесті. 1970 жылдардағы реформалар инвестициялардың өсуіне және жақсарулардың біртіндеп байқалуына әкелді. 1980 жылдары рекордтық егін жинақталды.
Huge changes in agricultural practice were instituted under the Czechoslovak Socialist Republic (a socialist republic which lasted from the communist revolution of 1948 until the Velvet Revolution of 1989). 95% of all privately owned companies were nationalized, and 95% of farms were nationalized. No one could own more than 50 hectares of land. Collectivization worked for some but not others. Larger farms were organized on 3 levels of hierarchy which actually reduced worker participation in decision making. A massive trend during the early part of the collectivization period was that younger workers left for better jobs in the cities and productivity fell. Reforms in the 1970s saw more investment and improvements began to appear gradually. There were record harvests in the 1980s.
Негізгі деректер
Соғыстан кейінгі Чехословакияның жалпы жер ауданы шамамен 128 000 км² құрады, оның ішінде 68 000 км² ауыл шаруашылығы жерлері деп есептелді. Қалған жерлер ауыл шаруашылығына жатпайтын жерлер ретінде жіктеліп, 45 000 км² орманды қамтыды. 1980-жылдардың ортасында ауыл шаруашылығы қызметі елдің барлық аймақтарында жүргізілді. Қалалану мен индустриялану ауыл шаруашылығы жерлерінің көлемін баяу, бірақ тұрақты түрде азайтты; ол 1948 жылдан 1970-жылдардың соңына дейін 6 000 км²-ден астамға төмендеді. 1984 жылы 3 220 км²-ден астам жерге суару жүйелері орнатылған, бұл егістік жердің шамамен 6%-ын құрады. 1980 жылғы мәліметтер бойынша елде 13 000 км² мелиорацияланған жерлер болды, бұл барлық ауыл шаруашылығы жерлерінің шамамен 18%-ын құрады.
The total land area of post war Czechoslovakia was nearly 128,000 km², of which almost 68,000 km² was considered agricultural land. The remaining land was classified as non agricultural, and included 45,000 km² of forests. In the mid 1980s, agricultural activity was spread throughout the country. Urbanization and industrialization had slowly but steadily reduced the amount of agricultural land; it declined by over 6,000 km² between 1948 and the late 1970s. In 1984, irrigation facilities existed for over 3,220 km², a little over 6% of the arable land. As of 1980 the country had 13,000 km² of drained area, constituting about 18% of all agricultural land.
Социалистік сектор
1985 жылы елдің ауыл шаруашылығы жерінің 95%-ы социалистік секторға тиесілі болды, яғни ауыл шаруашылығы кооперативтері немесе мемлекеттік шаруашылықтар арқылы басқарылды. 1989 жылы ауыл шаруашылығы жерлерінің үштен екісі фермерлік шаруашылықтар немесе шаруалар ұжымдары арқылы басқарылды. 1950 жылдан бері ұжымдық шаруашылықтардың аумағы 6,5 есеге ұлғайды. 1985 жылы 997 798 мүшесі бар 1 677 ұжым болды. Қалған ауыл шаруашылығы жерлерінің үштен бірі мемлекеттік меншікте болды және мемлекеттік кәсіпорын арқылы басқарылды. Басқарылатын жерлерге 226 мемлекеттік шаруашылық және мал шаруашылығымен айналысатын шаруашылықтар, сондай-ақ Чехословакия мемлекеттік шаруашылықтарының Орталық академияларына қарасты жерлер кірді. 1985 жылы ЧССС 166 432 жұмысшыны жұмысқа алды. Ұжымдық шаруашылықтар шамамен 43 000 км2 (жеке меншік учаскелері 870 км2-ге жуық), ал мемлекеттік шаруашылықтар 21 000 км2 жерді иеленді. Ұжымдық шаруашылық мүшелеріне 5000 м2 немесе одан аз жерді өңдеуге және мал өсіруге рұқсат берілді. Мұндай жеке учаскелер 1960 жылдардың басында ең жоғары танымалдылыққа ие болды, сол кезде олар 3 550 км2 құрады. 1975 жылы олардың аумағы 1710 км2-ге дейін азайды. Жеке учаскелерден алынатын өнім аз болды және негізінен оны өндірушінің өзі тұтыну үшін пайдаланды.
In 1985, some 95% of the country's agricultural land was in the socialist sector, either via agricultural cooperatives or state owned farms. In 1989, two thirds of agricultural lands were managed by (; ) or farmers' collectives. Collective farms had increased in area by 6.5 times since 1950. In 1985 there were 1,677 collectives with 997,798 members. The remaining one third of agricultural lands were owned by the government and managed by the (; ), a state enterprise. Areas managed included 226 state estates engaged in farming and animal husbandry, and lands of the Central Academies of the Czechoslovak State Estates. The ČSSS employed 166,432 workers in 1985. Collective farms held about 43,000 km2 (plus about 870 km2 in private plots), and state farms held 21,000 km2. Members of collective farms were permitted to cultivate personal plots of 5,000 m2 or less and to maintain some livestock. Such personal plots reached a peak of popularity in the early 1960s, when they accounted for 3,550 km2. By 1975 their area had decreased to 1,710 km2. Production from personal plots was minor and served primarily as a food source for the cultivator.
Жеке фермерлер
Жеке фермерлер бар болғаны 4040 км² жерге иелік етті, олардың көп бөлігі Словакияның таулы аймағындағы шағын шаруашылықтардан тұрды. 1980 жылға қарай мұндай шағын фермалардың саны 150 000-ға жуық болды. Алайда, 1982 жылы үкімет жекеменшік шағын мал өсіруді және жеміс-жидек пен көкөніс өндірісін қолдау үшін шаралар енгізді. Жоспарлау органдары бұл іс-әрекет шағын фермерлердің негізгі табыс көзі болатынын күтпеді, сондықтан осы мақсатта пайдаланылатын жерді негізінен қолданылмайтын, маргиналды ауыл шаруашылығы жерлерінен қайта иеленумен шектеді, 1984 жылы бұл жердің көлемі 1000 км² деп бағаланды. Үкімет жеміс-жидек, көкөніс және етке деген сұраныстың көп бөлігін осылай толықтыруға үміттенді. 1984 жылғы ресми мәліметтерге сәйкес, шағын жеке өндірушілер ет өндірісінің шамамен 10%, көкөніс өндірісінің 38% және жеміс өндірісінің 64% құрады. Үкімет шараларының екінші мақсаты – жерді қайта иелену мәселесі, 1970-ші және 1980-ші жылдардың басындағы ауыл шаруашылығы жерлерінің азаюына байланысты өте маңызды болды.
Private farmers owned only 4,040 km2, consisting mainly of small farms in the hill country of Slovakia. By 1980 there were only 150,000 such small farms operating. In 1982, however, the government introduced measures to encourage private small scale animal breeding and fruit and vegetable cultivation. Planning authorities did not expect this activity would be the main source of income for small farmers, and they limited the land used for this purpose primarily to that reclaimed from currently unused, somewhat marginal agricultural land, estimated at 1,000 km2 in 1984. The government hoped that a large proportion of demand for fruit and green vegetables, as well as for meat, would be satisfied in this way. In 1984, according to official reports, small scale private producers accounted for about 10% of meat production, 38% of vegetable production, and 64% of fruit production. A secondary purpose of the government measures, land reclamation, was a matter of considerable urgency because of the decline in agricultural land that took place in the 1970s and early 1980s.
Шаруашылықтар арасындағы ынтымақтастық
Үкімет саясаты әртүрлі ауыл шаруашылығы бірліктері арасындағы ынтымақтастық пен мамандануды ынталандырды. Бұл ресми және бейресми келісімдер түрінде көрінді. Көршілес шаруашылықтар арасында техника немесе еңбек көмегі көрсету дәстүрі ұзақ жылдар бойы сақталды және ұжымдық шаруашылық жүйесінде де жалғасты. 1960 жылдары олар формалды түрде құрылып, 1970 жылдары кеңейді. Олардың көпшілігі акционерлік қоғамдарға едәуір ұқсас "бірлескен ауыл шаруашылығы кәсіпорындары" болып тіркелді. Кейбір кооперативтер шошқа мен мал бордақылау, жұмыртқа өндіру, шөп кептіру және жем-шөп қоспаларын дайындау сияқты салаларға маманданған. Ал басқалары агрохимиялық, құрылыс, жерді мелиорациялау немесе сату қызметтерін ұсынды. Осы ұйымдардың көптегені бірнеше бағытта жұмыс істеді.
Government policy encouraged cooperation and specialization among the various agricultural units. Both informal and formal arrangements existed. Mutual aid in terms of machinery or labor for particular tasks had long been practiced among neighboring farms, and this continued under the collectivized farming system. More formal arrangements took shape in the 1960s and expanded in the 1970s. Many of these took the form of "joint agricultural enterprises," entities that somewhat resembled stock companies. Some cooperative organizations specialized in such activities as fattening of hogs or cattle, production of eggs or drying and production of feed mixtures. Others offered agrichemical, construction, land improvement, or marketing services. A large number of these organizations engaged in multiple activities.
Шаруашылықты басқару
Ірі шаруашылықтардың басқаруы үш деңгейде иерархиялық түрде ұйымдастырылды. Ірі кооперативтерде шаруашылық қызметіне заңды жауапкершілікті мүшелер жиналысы немесе олардың сайланған өкілдері қойды, бірақ күнделікті басқаруды комитет және оның төрағасы жүзеге асырды. Іс жүзінде, жиналыс төрағаның бұрын қабылданған шешімдерін бекітумен көбінесе айналысты. Кооперативтердің көлемі ұлғайған сайын, мүшелер жиналысының құзыреті азайды. Төраға мен түрлі салалардағы сарапшылардан тұратын экономикалық басқару кеңестері басқарудың ең маңызды функцияларын өз мойнына алды. Ірі кооперативтер мен мемлекеттік шаруашылықтардағы басқарудың екінші деңгейі белгілі бір аумақта немесе өндірістің нақты бір саласындағы кішігірім операцияларға жауапты болды. Басқарудың үшінші деңгейі, мысалы, далалық бригадалар сияқты шаруашылық жұмыстарын атқаратын еңбек ұжымын ұйымдастырды. Кооператив төрағасы немесе мемлекеттік шаруашылық директоры ұйымдағы басым биліктің иесі болды, ал төменгі деңгейлер шешім қабылдау құқығында шектеулі болды.
Management of most large farms was organized hierarchically on three levels. On large cooperative farms, an assembly of members or their elected representatives was legally responsible for farm operation, although a committee and its chairman carried out daily management of operation. In practice, the assembly functioned largely to ratify decisions already made by the chairman. As cooperative farms increased in size, the authority of the assembly of members declined. Boards of economic management, consisting of the chairman and a staff of experts on various operations, took over the most important management functions. The second echelon of management in large cooperatives or state farms had responsibility for smaller operations in either a specific area or a particular branch of production. The third level of management organized the labor force performing the farm work, such as the field brigades. The chairman of a cooperative or the director of a state farm held most of the power in the organization, and the subordinate levels were severely restricted in their decision making.
Тарих
Екінші дүниежүзілік соғыстан бұрын Чехословакиядағы индустрияландыру ауыл шаруашылығының экономикадағы салыстырмалы маңыздылығын едәуір төмендетті. Компартия (КСЧ) үкіметке келуіне дейін Чехословакия ауыл шаруашылығы негізінен Еуропаның көп бөлігімен салыстырылатын тиімділікке ие шағын және орташа отбасылық шаруашылықтардан тұрды. 1949 жылы КСЧ ұжымдастыру саясатын бастағанға дейін жағдай өзгермеді. Ұжымдастыру қарқыны 1950 жылдардың соңына дейін біртіндеп жүрді және Чехияда Словакияға қарағанда толыққандырақ болды. 1960 жылы ұжымдастыру толығымен аяқталды. Көптеген шаруалар, әсіресе жастар, ауыл шаруашылығын тастап, өнеркәсіптегі тартымды жұмыс орындарына кетті. 1960 жылдары ауыл шаруашылығындағы белсенді халықтың көп бөлігін әйелдер мен егде жастағы ерлер құрады. Коммунистік үкімет кезінде ауыл шаруашылығына өнеркәсіпке қарағанда аз көңіл бөлінді және инвестициялық қаржыландыру да аз болды. Осының салдарынан ауыл шаруашылығы өнімінің өсуі баяу болды және 1960 жылға дейін соғыс алды деңгейге жете алмады. Өнімділіктің төмендеуі және ауыл шаруашылығы импортын азайту үшін өндірісті арттыру қажеттігі салдарынан ауыл шаруашылығына ресми назар аударылды. Үкіметтің басты мақсаты – заманауи технологиялар мен қуатты шаруашылық техникасын пайдаланатын ірі шаруашылықтарды дамыту болды. 1980 жылдары шаруашылықтарды біріктіру процесі баяу болды, ал 1970 жылдары қарқынды жүрді. Көптеген ірі кооперативтер бірнеше ауылды қамтыды және әртүрлі дақылдар мен мал өсірді. 1960 жылдары ауыл шаруашылығы табысын арттыру үшін үкімет ауыл шаруашылығы өнімдерінің бағасын көтерді. Алдыңғы онжылдықта ауыл шаруашылығы өнімдерінің бағасы төмен ұсталды, бұл өнеркәсіптің кеңеюі үшін жұмыс күші мен инвестициялық қаражатты тартуға бағытталған шара еді. 1970 жылдардың басында ауыл шаруашылығының орташа табысы қалалық кеңсе қызметкерлерінің табысына теңесті. 1980 жылдардағы ауыл шаруашылығы жұмыс күші салыстырмалы түрде жас болды (1980 жылы 45% 40 жасқа дейін болды) және жақсы білім алған. 1970 жылдар мен 1980 жылдардың бірінші жартысында ауыл шаруашылығының көрсеткіштері едәуір жақсарды. 1960 жылы ауыл шаруашылығының жалпы өнімінің ресми индексі (1980 жылғы тұрақты бағаларда) 96 болды, ал 1936 жылы 100 болды. 1970 жылы индекс 116,8-ге жетті, ал 1980 жылы 143-ке дейін өсті. 1981-1985 жылдар аралығында ресми деректерге сәйкес, жалпы ауыл шаруашылығы өнімі 1980 жылғы деңгейден 9,8%-ға өсті. Аграрлық сектордың жалпы өнімінде егін шаруашылығының үлесі бірте-бірте төмендеді. 1960 жылы егіншілік пен мал шаруашылығы шамамен тең болды, бірақ 1985 жылы егіншілік өнімдері ауыл шаруашылығының жалпы өнімінің 43%-ын, ал мал шаруашылығы өнімдері 57%-ын құрады. 1980 жылдары негізгі өнімдер: бидай, арпа, картоп, қант қызылшасы, қара бидай және шөп (маңызды экспорттық дақыл). Қант қызылшасынан алынатын қант маңызды экспорттық өнім (әсіресе, қатты валютамен айналысатын аймақтарға) және ішкі тұтынудың маңызды бөлігі болды. Жеміс-жидек пен көкөніс егілетін жердің шағын бөлігін құрады. 1950 жылдан бастап мал шаруашылығының көлемі үкіметтің қолдауының арқасында бірте-бірте артты. Өндірушілер халықтың табысының өсуімен байланысты етке деген сұранысты қанағаттандыруға шақырылды. Ауыл шаруашылығын ұжымдастырудан кейін мал шаруашылығы кең ауқымды операцияға айналды, әдетте ол егіншілікпен бірге жүзеге асырылды. Мал шаруашылығын кеңейтудің басты кедергісі – жем-шөп пен жем-шөп қоспаларының жетіспеушілігі болды, бірақ үкіметтік баға саясаты мен мал шаруашылығының еңбек талаптары да күш-жігерді тоқтатуға әсер етті. 1970 жылдары жемшөп пен жемшөп қоспаларын жеткізу және елдің өңдеу қуатын кеңейту бойынша жетістіктерге қол жеткізілді. Алайда, азық-түлік пен жемшөппен жабдықтауды импорт арқылы толықтыру қажет болды, бұл ауыртпалық тудырды, өйткені олар коммунистік емес елдерден келді және айырбасталатын валютада төлеуді талап етті. 1980 жылдардың ортасында ауыл шаруашылығы саясатының негізгі мақсаты – өсімдіктер мен мал шаруашылығы өндірісі бойынша өзін-өзі қамтамасыз ету болды. 1984 және 1985 жылдары рекордтық өнім алу жылына шамамен 500 000 тонна астық импорттауды тоқтатуға мүмкіндік берді. Жетіінші бесжылдық жоспар кезінде үкімет мал шаруашылығының тиімділігін арттырғанды білдіретін жетістік ретінде жан басына шаққандағы ет тұтынуды азайтпай, жемдік дәндер импортын алдыңғы бесжылдық жоспар деңгейінің үштен біріне дейін төмендетті. Алайда, 1980 жылдары ауыл шаруашылығы секторының көрсеткіштері біркелкі болмады. Кейбір шаруашылықтар өте жақсы астық өнімдерін алса, шаруашылық басқаруының сапасының әртүрлілігі шаруашылықтар арасындағы үлкен айырмашылықтарға әкелді.
Even before World War II, industrialization in Czechoslovakia had substantially reduced the relative importance of agriculture in the economy. Before the KSČ gained control of the government, Czechoslovak agriculture consisted primarily of small to mid size family farms with an efficiency on a par with most of Europe. The situation did not change until 1949, when the KSČ initiated a policy of collectivization. The pace of collectivization was gradual until the late 1950s and was generally more thorough in the Czech lands than in Slovakia. Collectivization was essentially completed by 1960. Large numbers of farmers, particularly the young, left agriculture for more attractive industrial jobs. In the 1960s, the active farm population consisted largely of women and older men. Under communist rule, agriculture received much less attention and investment funding than industry. Partly because of this fact, agricultural output grew slowly, not regaining prewar levels of production until the 1960s. Falling productivity and the need to increase farm output to reduce agricultural imports eventually drew official attention to agriculture. A principal government goal was to encourage large scale farming that could benefit from modern technologies and powerful farm equipment. Proceeding slowly during the 1980s, consolidation of farms accelerated in the 1970s. Most of the larger cooperatives encompassed several villages and raised a variety of crops and livestock. In the 1960s, in an effort to increase farm incomes, the government raised the prices of farm products; during the previous decade, by contrast, prices for farm produce had been kept low, partly to extract workers and investment funds for the expansion of industry. By the early 1970s, the average farm income reportedly had reached parity with that of urban white collar workers. The farm labor force of the 1980s was relatively young (45% was under 40 years of age in 1980) and well educated. The performance of the agricultural sector improved markedly during the 1970s and the first half of the 1980s. In 1960 the official index of gross agricultural output (in constant 1980 prices) had stood at 96, compared with 100 in 1936. In 1970 the index reached 116.8, and by 1980 it had increased to 143. Between 1981 and 1985, according to official sources, total agricultural production increased by 9.8% over the 1980 level. Crop cultivation slowly became less important in the gross output of the agricultural sector. Cropping and livestock were almost equal branches in 1960, but by 1985 crops accounted for only 43% of gross agricultural output compared with 57% for livestock products. The main crop products in the 1980s were wheat, barley, potatoes, sugar beets, rye, and hops (an important export crop). Sugar, derived from sugar beet production, was both a significant export crop (especially to hard currency areas) and an important item of domestic consumption. Fruit and vegetables accounted for only a small part of the cultivated area. Since the 1950s, the supply of livestock gradually increased because of government encouragement. Producers were urged to meet the demand for meat that accompanied the rise in income levels of the population. After the collectivization of agriculture, raising livestock increasingly became a large scale operation, usually undertaken in conjunction with cropping. The major constraint to livestock expansion was a shortage of fodder and feed mixtures, although government pricing policies and the labor demands of animal husbandry also tended to deter efforts. During the 1970s, progress was made in expanding the supplies of fodder and feed mixtures and the country's processing capacity. However, it remained necessary to supplement the supply of feed and fodder through imports, which became increasingly burdensome because they came from non communist countries and thus required payment in convertible currencies. The basic aim of agricultural policy in the mid 1980s, with regard to both crop and livestock production, was self sufficiency. Record harvests in 1984 and 1985 made it possible to virtually halt grain imports, which had amounted to about 500,000 tons per year. During the Seventh Five Year Plan, the government was able to reduce imports of feed grains to one third the level of the previous five year plan without causing a reduction in per capita meat consumption, an achievement suggesting that the efficiency of animal husbandry had improved. Performance in the agricultural sector as a whole remained uneven in the 1980s, however. Although some outstanding farms were obtaining excellent grain yields, the uneven quality of farm management contributed to large discrepancies in performance between farms.