Кіріспе
Тайвань киносы Тайвань киносы немесе Тайвань киносы (t=臺灣電影 немесе 台灣電影) аралдың ерекше тарихымен тығыз байланысты. 1901 жылы Жапон үкімшілігі кезінде Тайваньға енгізілгеннен бері, кино Тайваньда ROC үкімшілігі тұсында бірнеше кезеңдерден өтті, оның ішінде 1950 және 1960 жылдардағы тайю пиань (Тайвань фильмі), 1960 және 1970 жылдардағы жанрлық фильмдер, соның ішінде цзянькан шиеши пиань (денсаулықты реализм фильмі), уся пиань (қылышпен шайқас фильмі), айцин вэньи пиань (әдеби романтикалық фильм), чжэнсюань пиань (саяси үгіт фильмі) және шэхуэй шиеши пиань (әлеуметтік реализм фильмі), 1980 жылдардағы Тайваньның жаңа киносы және 1990 жылдардан бастап жаңа толқын. Жаңа мыңжылдықтың екінші онжылдығынан бастап деректі фильмдер де Тайвань киносының маңызды бөлігіне айналды.
The cinema of Taiwan or Taiwan cinema (t=臺灣電影 or 台灣電影) is deeply rooted in the island's unique history. Since its introduction to Taiwan in 1901 under Japanese rule, cinema has developed in Taiwan under ROC rule through several distinct stages, including taiyu pian (Taiwanese film) of the 1950s and 1960s, genre films of the 1960s and 1970s, including jiankang xieshi pian (healthy realist film), wuxia pian (sword fighting film), aiqing wenyi pian (literary romantic film), zhengxuan pian (political propaganda film), and shehui xieshi pian (social realist film), Taiwan New Cinema of the 1980s, and the new wave of the 1990s and afterwards. Starting in the second decade of the new millennium, documentary films also became a representative part of Taiwan cinema.
Тайваньдық режиссерлер
Тайвань киносы халықаралық деңгейде өкілді режиссерлерімен танымал, оның ішінде Ху Цзиньцюань (қытайша: 胡金銓), Хоу Сяосянь (қытайша: 侯孝賢), Эдвард Ян (қытайша: 楊德昌), Цай Минлян (қытайша: 蔡明亮), Чжан Цзоцзи (қытайша: 張作驥), Чжун Монгхон (қытайша: 鍾孟宏) және Чжао Дии (қытайша: 趙德胤).
Үкіметтің ықпалы
Жапон отаршылдығының соңынан Тайваньдағы әскери жағдайға дейін Тайвань киносының дамуы ресми студиялардың өркендеуімен тікелей байланысты болды. Осы кезеңде түсірілген фильмдердің көп бөлігі – үкіметтік студиялар (Тайвань кинокомпаниялары, Орталық кинокорпорациясы, Қытай киностудиясы) түсірген жаңалықтар мен саяси насихаттан құралды. Бүгінгі күні Тайвань үкіметі елдің киноиндустриясын қаржылық тұрғыдан қолдау мақсатында "Фильм қорын" сақтап келеді. Бұл қор кейбір дауларды тудырғанымен, қолдауға ие. 2012 жылға дейін фильмдерге гранттарды Үкімет ақпараттық басқармасы (қытайша: 新聞局) басқарды. Гранттар 5 миллион және 800 миллион доллар көлемінде бөлінді. 15 фильмнің өндірістік құны кемінде 120 миллион долларды құрады. Өтінімдерде фильмнің өндірісіне қажетті соманы дұрыс бөлу үшін нақты талаптар қарастырылған, мысалы, 5 миллион долларлық гранттың мақсаты – жаңа режиссерлерді тұңғыш рет толық метражды фильм түсіруге ынталандыру. 2012 жылдан бері кино саясаты мен киноиндустриясы Мәдениет министрлігінің (қытайша: 文化部) қарауында.
Құжаттамалық фильмдер
1999 жылы Тайваньде болған қатты жер сілкінісі туралы "Өмір" (2004) атты деректі фильм прокаттан рекордтық 30 миллион тайвандық доллары жинағаннан кейін, Тайваньның деректі фильмдерінің танымалдылығы артты. Тайваньдық деректі фильмдердің дамуы 1987 жылы әскери жағдайдың жойылғаннан кейін, кішкентай электрондық бейнекамералардың таралуымен, сондай-ақ Тайвань мәдениет кеңесінің қолдауы мен насихатының арқасында басталды. Деректі фильмдерді басқа да мемлекеттік органдар мен жеке компаниялар қолдайды. Деректі фильмдерді өндіруді ынталандыру үшін түрлі кинофестивальдер мен марапаттар құрылды. Тайваньдық деректі фильмдер көбінесе режиссердің немесе оның отбасының өміріне байланысты тақырыптарды қамтиды және маңызды әлеуметтік немесе саяси мәселелерді зерттейді. Бұл фильмдер халықаралық деңгейде біртіндеп танымал бола бастады, ал көптегендері халықаралық кинофестивальдерде жүлделер жеңіп алды.
Алғашқы кино, 1900-1945 жылдар
Тайваньға алғашқы фильмді 1901 жылы Тоёжиро Такаматсу (高松豊次郎) енгізді. Тайвань киносы алғашқы және 1900 жылдан 1937 жылға дейін Жапонияның отарлық кино нарықтарының ең маңыздыларының бірі болды. 1905 жылы Такаматсу Тайваньда көрсетілген Рус-жапон соғысы туралы фильмдерден түскен табысқа 10 000 иен жапон әскеріне қайырымдалық ретінде берді. 1910 жылы Тайвань отарлық үкіметі Такаматсу сияқты тәуелсіз киношілердің Тайвань колониясында фильм өндірісін ұйымдастыру жөніндегі күш-жігерін үйлестірді. Фильмдер Тайвань азаматтарын жапон империясына ассимиляциялау және империализмді жүзеге асырудың үлкен отарлық жобасына көмектесуде маңызды рөл атқарды. Тайваньда түсірілген алғашқы нұсқаусыз фильм – 1907 жылы Такаматсу түсірген «Тайваньның нақты жағдайына кіріспе» атты үгіт-насихат деректі фильмі болды. Такаматсу алғашқы фильмдер көбінесе жергілікті тайваньдықтарға емес, жапон көрермендері үшін жасалғанын атап өтті. Сондықтан алғашқы фильмдер көбінесе білім беру мақсатында түсіріліп, Жапонияның аралдағы жаңаруына мақтау айтты. Басқа фильмдер жапон көрермендерінің Тайваньға деген құштарлығын, оның қауіп-қатерлі және шымыр жағдайын бейнеледі, мысалы, «Тайваньның туған жерлік бүлікшілерін бағындыру» (1910) және «Тайваньді жою отрядының батырлары» (1910). Жапон фильмдеріндегі көптеген конвенциялар тайваньдық киношілер тарапынан қабылданып алынды. Мысалы, нұсқаусыз фильмдердің баяндаушысы – бэнши, жапондық кино көру тәжірибесінің маңызды бөлігі болды, тайваньдықтар бұл тәсілді қабылдап, оны пиан су деп атады. Бұл баяндаушы батыс әлеміндегі аналогынан мүлдем өзгеше болды. Ол тез жұлдыздық жүйеге айналды, бірақ ол жапондық жүйеге негізделген. Шын мәнінде, адамдар бір фильмді әртүрлі бэншилердің оқып беруіне барып, басқа бэншилердің түсіндіруін тыңдайтын. Романтикалық фильм комедияға немесе драмаға айналуы мүмкін, бұл баяндаушының стилі мен шеберлігіне байланысты болды. Тайваньның танымал актері және бэншиі Лу тайвань киносы туралы ең толық анықтамалық кітап жазды. Тайваньдағы алғашқы бэнши шебері – музыкант және композитор Ван Юнфэн, ол Тайбэйдегі Фанг Най Тинг театрының оркестрінде тұрақты түрде ойнаған. Ол сондай-ақ 1921 жылы Шанхайда түсірілген қытай фильмі «Тао хуа қи кьэ джи» («Персик қызы») музыкасын да жазған. Басқа да танымал тайваньдық бэнши шеберлері – Лу Су Шан және Чжан Тянь Ма. Лу Су Шан бэнши өнерімен емес, Тайвань киносы мен драмасының құнды тарихын жазғанымен есімдеріне іңкәр болды. Ең танымал бэнши, мүмкін, Чжан Тянь Ма болды, оның өмірі туралы жақында тайваньдық «Бақыт маршы» (Тайвань, 1999, режиссер: Лин Шэн Шин) фильмінде айтылды. Бэнши шеберлері көбінесе зиялы болды: олардың көпшілігі жапон тілінде сөйлеген, көбінесе Жапонияға және/немесе Қытайға саяхаттаған, ал кейбіреулері әр фильмге өз либреттоларын жазған ақындар болды. 1910 жылдан бастап фильмдер сценариймен таратыла бастады, бірақ бэншилер көбінесе өз түсіндірулерін жалғастыруды жөн көрді. Осы кезеңдегі көрнекті фильмдерге «Қайғылы ән» (1919), «Будданың көзі» (1922) және «Кімнің кінәсі?» (1925) кірді. Жапондық Маньчжуриядан айырмашылығы, Тайвань Жапония үшін маңызды өндіріс нарығына айналмады, бірақ маңызды көрсету нарығы болды. Жапондық киножаңалықтар, қысқаметражды, білім беру және көркем фильмдер 1920 жылдардың ортасынан 1945 жылға дейін және тіпті деколонизациядан кейін Тайваньда кеңінен таралды. Жапонияның басқа отарлық кино нарықтарындағыдай, 1937 жылғы Екінші Қытай-Жапон соғысы Азиядағы жапондық соғыс күшін күшейту дәуірінің басталуын белгіледі және Тайвань кино нарықтары американдық және қытай фильмдерінен тазартылды. Жапондықтар жергілікті тұрғындарды жапон азаматтарына айналдыруға тырысты, оларға жапон есімдерін берді, жапон білімін ұсынды, жапон киімдерін киюге және еркектерге ұзын шаштарын қысқа қылып кесуге шақырды. «Жапон полициясы Тайвань ауылын қадағалайды» (1935) сияқты фильмдер «дұрыс» императорлық азаматтардың қалай киінуі және мінез-құлқы болуы керектігін көрсетті, сондай-ақ жапондық билеушілердің арқасында олардың жоғары шаруашылық шеберліктерін насихаттады. Тайваньдық режиссерлер Хоу Сяо Сяньнің «Қайғылы қала» (1989) және «Күлік шебері» (1993) фильмдерімен, сондай-ақ Ву Ниен Дженнің «Қаржыланған өмір» (1994) фильмімен бұл мәдени аннексия процесінің мұрасын жақсылап қайта қарастырды.
1949 жылдан кейін
Тайвань киносы 1949 жылдан кейін қайта дамыды, Қытай азамат соғысының аяқталуымен ұлтшылдарға көңіл білдіретін көптеген кино өндірушілер Тайваньға келді. Одан кейін де көптеген фильмдер тайваньдық хоккиен тілінде түсірілді, және бұл көп жылдар бойы сақталды, 1956 жылдан 1981 жылға дейін мыңнан астам тайвань тілінде фильмдер жасалды. 1962 жылы түсірілген 120 фильмнің бар болғаны жетісі ғана мандарин тілінде болды, ал қалғаны тайвань тілінде түсірілді. Бірақ, тайвань тілінде фильмдердің өндірісі түрлі себептермен азая бастады, олар фильмдердің шектеулі көлемінен және оларға деген қызығушылықтың төмендеуінен бастап, ұлттық үкіметтің бұқаралық ақпарат құралдарында стандартты қытай тілін насихаттауына және тайвань тілін тым "қабақты" деп санауына дейін. 1969 жылы елде мандарин тілінде тайвань тілінен гөрі көбірек фильмдер түсірілді. Жаңа тайвань киносы фильмдері Тайваньның қазіргі заманғы әлеуметтік-экономикалық және саяси өзгерісінің қызықты тарихын көрсетеді.
Екінші жаңа толқын, 1990-2010
Жаңа Тайвань киносы біртіндеп Тайваньдық перспективаны бейнелеуге ұмтылғанмен, халыққа көбірек ұнайтын, аздап жеңілдетілген, ресми түрде «Екінші жаңа толқын» деп аталатын киноға жол берді. Мысалы, 1994 жылы Венеция кинофестивалінде «Алтын арыстан» жүлдесін жеңіп алған Цай Мин Лянның «Vive L'Amour» фильмі Тайбэйдің жоғары деңгейлі пәтерлерінде тұратын жас ересектердің оқшаулануын, үмітсіздігін және махаббатын көрсетеді. Стан Лайдың «Бейіршөп гүлдеген жер» (1992) фильмі – екі актерлік топтың бір сахнада әртүрлі пьесаларды репетициялауы туралы трагикомедия; оның шеберлікпен салыстыруы және пьесаның саяси және психологиялық мағыналарының тереңдігі Токио мен Берлиндегі кинофестивальдерде мойынсоқ табуға көмектесті. Анг Ли, бәлкім, «Екінші жаңа толқын» режиссерлерінің ең танымал өкілі. Оның алғашқы фильмдері «Қолдау көрсету» (1991), «Түйме жасау тойы» (1993) және «Іш, іш, адам, әйел» (1994) заманауи отбасылардың ұрпақтар арасындағы және мәдени қақтығыстарына назар аударады. Оның «Тығырықтан шығу жолы» (2000) фильмі уся жанрын сәтті жаңартып, қайта жандандырды. Жаңа толқын немесе Екінші жаңа толқын дәстүріне жатпаса да, ол коммерциялық табысқа жетіп, азиялық фильмдерді халықаралық аренада бекітті. Соңғы фильмдер «Мәңгілік жаз» (2006), «Көздердің ханзадасы» (2009) және «Қыркүйек желдері» (2009) Тайвань киноөнерінің шекарасын кеңейтіп, аралдағы ұзақ жылдар бойы табу саналған, даулы тақырыптарды бейнелеуге қатысты шектеулерді бұзды. Тайвань киносы 1990-жылдардың соңы мен 2000-жылдардың басында Голливудтың блокбастерлерімен бәсекелесуде қиындықтарға тап болды. Жергілікті фильмдердің кассалық табысы жылына 20-дан аз фильмге дейін төмендеді, ал көптеген тайваньдық көрермендер Гонконг немесе Голливуд фильмдерін көруді ұнатты, нәтижесінде елдің киноиндустриясы шетелдік фильмдермен толып кетті. Тайвань киноиндустриясы 1994 жылы құлдырауға ұшырады және 1997 жылы кинопираттықтың өркендеуіне байланысты толық құлдырап кетті. Вэй Те Шэннің «Қапа №7» (2008) фильмінің жоғары кассалық табысы және 2008 жылдан кейінгі Тайвань фильмдері жергілікті киноиндустриясының құлдыраудан қалпына келгенін көрсетті. «Қапа №7» Тайваньда соншалықты танымал болды, 2008 жылдың 1 қарашасында ол елдегі ең көп кассалық табыс тапқан фильмге айналды, Тайвань кинематографиясының тарихында «Титаник» (1997) фильмінен кейін екінші орынды иеленді. Ол отандық деңгейде 530 миллион TWD (17,9 миллион АҚШ доллары) тауып, Тайвань фильмдері үшін жаңа кассалық рекорд орнатты және қазіргі уақытта Тайваньның ең табысты фильмі болып табылады. Ол 2008 жылы өткен 45-ші «Алтын жылқы» кинофестивалінде «Жылдың үздік тайваньдық фильмі» сияқты 15 марапатқа ие болды.
Қайта өрлеу, 2010 жылдан қазіргі уақытқа дейін
«Мыс №7» фильмінің табысынан кейін Тайвань киноиндустриясы шамамен 10 жылға созылған құлдыраудан бастап қалпына келе бастады. Тайвань киносының жаңаруына ықпал еткен көрнекті фильмдер: «Монга» (2010), «Жеті күн жұмақта» (2010), «Түнгі базардың батыры» (2011), «Махаббат» (2012). Үкіметтік ақпарат кеңсесінің басшысы: «2011 жыл тайваньдық фильмдер үшін жаңа жыл және жаңа бастама болады» деді. «Мыс №7» фильмінің режиссері Вэй Те Шенгтің «Седик Бале» (1- және 2-бөлімдері) фильмі 2011 жылдың қыркүйегінде шықты, 1-бөлімі («Күн туы») – Тайваньдағы барлық уақыттағы ең табысты тайваньдық фильмдердің екіншісі, ал 2-бөлімі («Көсеге») – жетіншісі. Ол 68-ші Венеция халықаралық кинофестивалінде көрсетілді және 2011 жылы 84-ші «Оскар» сыйлығының «Шетел тіліндегі ең үздік фильм» номинациясына үміткер ретінде іріктеліп, номинацияға іріктеудің келесі кезеңіне өтуге лайық деп танылған тоғыз фильмнің бірі болды. Басқа да көрнекті фильмдер: Гидденс Коның жазған «Қойшы» сериясынан алынған «Қойшы ешқашан өлтірмейді» (2011). Сонымен қатар, 2009 жылғы танымал «Black & White» телесериалы екі көркем фильмге әкелді: «Black & White» I эпизоды: «Шабуылдың таңы» (2012) (телесериалдың преквелі) және «Black & White: Әділеттің таңы» (2014) (телесериалдың тағы бір преквелі, бірақ 2012 жылғы фильмнің жалғасы). 2012 жылы Гидденс Коның «Сен менің көзімнің нұрысың» романы шамамен 425 миллион NT$ табыс әкеліп, Тайваньдағы ең табысты фильмдердің төртіншісі болды. 2013 жылы Чиу Ли Кванның «Дэвид Ломан» (2013) фильмі 428 миллион NT$ табыс әкеліп, Тайваньдағы барлық уақыттағы ең табысты үшінші фильмге айналды. 2015 жылы режиссер Юй Шань Чэнь (Фрэнки Чен) «Біздің уақытымыз» (2015) фильмін шығарды, ол жылдың ең табысты тайваньдық фильмі болды, кірісі 410 миллион NT$ (17,1 миллион АҚШ долларынан асып түсті), бұл оны Тайваньдағы барлық уақыттағы ең табысты бесінші фильмге айналдырды. Фильмде Вивиан Сунгтың тағы бір кассалық табысқа ие болған «Кафе. Күту. Махаббат» (2014) фильмінен де қатысты, ол Тайвань фильмдерінің ішіндегі ең көп табыс жинаған 11-ші фильм. 2014 жылы Умин Боя «Кано» (2014) бейсбол фильміне режиссерлік етті, ол 330 миллионнан астам NT$ кіріс әкеліп, Тайваньдағы барлық уақыттағы ең табысты алтыншы фильм болды. Тайваньдық фильмдердің ең көп табыс әкелген тоғызыншы және он бесінші фильмдері, тізбекте: «Zone Pro Site» (2013) (305 миллион NT$ кіріспен 9-шы), Анг Лидің «Құштарлық» (2007) (280 миллион NT$ кіріспен 10-шы), «Кафе. Күту. Махаббат» (2014) (260 миллион NT$ кіріспен 11-ші), «Монга» (2010) (258 миллион NT$ кіріспен 12-ші), «Ғажайып той» (2015) (250 миллион NT$ кіріспен 13-ші), «Beyond Beauty: Taiwan from Above» (2013) (220 миллион NT$ кіріспен 14-ші) және «Twa Tiu Tiann» (2014) (210 миллион NT$ кіріспен 15-ші). Тайваньдық кино өндірушілер Қытайдың материктік нарығына қадам басуға тырысып, материкте шығарылатын фильмдер цензура талаптарына сәйкес келуі керек, көбінесе Тайваньның Қытайдан бөлек ел екенін көрсететін элементтерді азайтуға немесе жоюға болады. Мұндай фильмдердің қатарында Хоу Сяо Сяньнің «Ассасин» (2015) фильмі бар, тіпті «Ғажайып той» фильмінде де осы жағдай орын алады, онда қытай күйеу жігіті мен тайваньдық келіннің отбасылары арасындағы комедиялық түсініспеушіліктерге сүйенсе де, оларды ұлттық емес, аймақтық деңгейдегі мәдени айырмашылықтарға жатқызады, бұл «саяси ақтау» деп сипатталды. Осыған қарамастан, фильм Тайваньдағы қытай тіліндегі мандарин сөздеріне байланысты тайвань диалектісіндегі комедиялық ойын-сауықтардың көптігіне байланысты сәтті болды. Мысалы, Джон Хсудың «Тұтқындалуы» фильмі 56-шы «Алтын ат» сыйлығындағы «Үздік режиссер» сыйлығын қоса алғанда, бес марапатқа ие болды.
Пайдаға үлестік
Тенг Сю Фэн "Мыс №7" фильмін Тайваньда пайданы қалай бөлісетінін мысал ретінде келтірді. Тенг түсімді 520 миллион NTD, ал өндіріс шығындарын 50 миллион NTD деп есептеді. Қосымша шығыстарды ескергеннен кейін, пайданың 60% кинотеатрларға, ал 10% дистрибьюторға беріледі. Режиссер шамамен 140 миллион NTD алады.
Фильм цензурасы
Бейянг үкіметі тұсында Қытайдағы алғашқы цензура 1923 жылдың шілдесінде Цзянсу провинциясында «Цзянсу провинциялық білім беру қауымдастығының киноцензура комитеті» құрылған кезде басталды. Ұлттық үкімет кезінде ол одан да кеңірек таралды.