Кіріспе
Гонконг киносы (t=香港電影) – Қытай және Тайвань киноларымен бірге қытай тіліндегі кино тарихындағы үш маңызды бағыттың бірі. Бұрынғы британдық колония болғандықтан, Гонконг материктік Қытай мен Тайваньға қарағанда саяси және экономикалық тәуелсіздікке ие болды және қытай тілдес әлем үшін (соның ішінде жаһандық диаспора үшін) кино өндірісінің орталығына айналды. Он жылдар бойы Гонконг АҚШ және Үнді киноларынан кейін әлемдегі үшінші ірі киноиндустриясы және екінші ірі экспорттаушы болып келді. 1990 жылдардың ортасынан басталган өнеркәсіптік дағдарысқа және 1997 жылдың шілдесінде Гонконгтың Қытайдың құзырына өтуіне қарамастан, Гонконг киносы өзінің ерекше сипатын сақтап, әлемдік кино аренасындағы маңызды рөлін жалғастыруда. Батыста Гонконгтың жанды поп-киносы (әсіресе гонконгтық әрекет фильмдері) ұзақ жылдар бойы жанкүйерлердің ықыласына бөленді, қазір ол мәдени ағымның бір бөлігіне айналды, кеңінен қолжетімді және үлгі алуға лайық. Экономикалық тұрғыдан алғанда, киноиндустриясы мәдени және шығармашылық индустрияның қосымша құнымен бірге Гонконг экономикасының 5 пайызын құрайды.
The cinema of Hong Kong (t=香港電影) is one of the three major threads in the history of Chinese language cinema, alongside the cinema of China and the cinema of Taiwan. As a former British colony, Hong Kong had a greater degree of political and economic freedom than mainland China and Taiwan, and developed into a filmmaking hub for the Chinese speaking world (including its worldwide diaspora). For decades, Hong Kong was the third largest motion picture industry in the world following US cinema and Indian cinema, and the second largest exporter. Despite an industry crisis starting in the mid 1990s and Hong Kong's transfer to Chinese sovereignty in July 1997, Hong Kong film has retained much of its distinctive identity and continues to play a prominent part on the world cinema stage. In the West, Hong Kong's vigorous pop cinema (especially Hong Kong action cinema) has long had a strong cult following, which is now a part of the cultural mainstream, widely available and imitated. Economically, the film industry together with the value added of cultural and creative industries represents 5 per cent of Hong Kong's economy.
Гонконг индустриясы
Көптеген киноиндустриялардан айырмашылығы, Гонконгта субсидиялар немесе импорттық квоталар арқылы тікелей мемлекеттік қолдау аз немесе мүлдем болған жоқ. Бұл толығымен коммерциялық кино: жоғары корпоративтік, комедия және экшн сияқты көрерменге ұнайтын жанрларға ден қояды, сондай-ақ формулаларға, жалғауларға және қайта түсірулерге көп жүктеледі. Гонконг киносы Голливудтан белгілі бір жанрлық шешімдер, "бір минутта қызықтыру" философиясы, жылдам қарқын және монтаж сияқты бірқатар элементтерді қабылдайды. Бірақ алынғандар дәстүрлі қытай драмасы мен өнерінің элементтері арқылы өңделеді, әсіресе стильдеуге құштарлық және батыстың реализм стандарттарын елемеу. Бұл, кино түсіру процесіне еркін және жылдам қарапайым тәсілмен бірігіп, шетелдік көрермендер Гонконг киносында байқаған энергия мен фантастикалық қиялға үлес қосады. 2010 жылы Гонконгтағы кассалық түсім 1,339 миллиард HK$ құрады, ал 2011 жылы – 1,379 миллиард HK$. 2011 жылы 56 гонконгтық және 220 шетелдік фильм көрсетілді. 2017 жылы кассалық түсім 1,85 миллиард HK$ болды, бұл 2016 жылғы 1,95 миллиард HK$ көрсеткішінен төмен. 2017 жылы 331 фильм шықты, бұл өткен жылғы 348 фильмнен азырақ.
Жұлдыздар жүйесі
Пол Макдональдтың айтуынша, Голливудта талантты іздеушілер, жаттықтырушылар және жарнама шеберлері актерлерді тауып, оларды жұлдыздарға айналдырғандықтан жұлдыздар жүйесі қалыптасты. 1920-шы, 1930-шы және 1940-шы жылдардағы вертикалды интеграцияланған Голливуд киноиндустриясында осы жауапкершіліктің бәрін студиялар өздері мойындады. Студиялар жұлдыздарды жасады және эксклюзивті қызмет көрсету шартының қатаң талаптарына байланысты студиялар сонымен қатар жұлдыздарға иелік етті (Макдональд, 2000). Коммерциялық кинодағыдай, индустрияның өзегі – жоғары дамыған жұлдыздар жүйесі. Ерте заманда қытай операсының сахнасындағы сүйікті актерлер көрермендерін экранға әкелген. Соңғы үш-төрт онжылдық бойы теледидар актерлік курстар мен екі ірі телеарна ұсынған драма, комедия және түрлі жанрдағы сериалдар арқылы киножұлдыздарының маңызды бастамасы болды. Одан да маңыздысы – кантондық поп-музыка индустриясымен байланыс. Көптеген, тіпті көбісі киножұлдыздары музыкалық жазбалармен айналысады, және керісінше; бұл американдық үлгідегі мультимедиалық жарнамалық кампаниялардың соңғы уақытқа дейін аз қолданылған ойын-сауық индустриясындағы маңызды маркетингтік стратегия болды (Бордвелл, 2000). Қазіргі коммерциялық қиындықтар кезеңінде жас Cantopop идолдарын (мысалы, Экин Ченг және Twins) маңызды жастар аудиториясын тарту үшін шақыру кең таралған құбылыс. Шағын және тығыз байланысты индустрияда актерлер (сондай-ақ басқа да қызметкерлер, мысалы режиссерлер) өте көп жұмыспен қамтылған. Алдыңғы өркендеу кезеңдерінде сәтті тұлға бір жылдың ішінде түсірген фильмдердің саны оннан асып кетуі мүмкін еді.
Бюджеттер
Американдық фильмдермен салыстырғанда фильмдердің бюджеті көбінесе төмен болады. Үлкен жұлдызды, "хит" болуға бағытталған ірі премьера әдетте шамамен 5 миллион АҚШ долларына тұрады (Ян және басқалар, 1997). Төмен бюджетті көркем фильм 1 миллион доллардан да арзанға түсірілуі мүмкін. Көбінесе өте танымал жұлдыздардың (мысалы, Джеки Чан немесе Стивен Чоу) жобалары немесе әлемдік нарыққа бағытталған халықаралық бірлескен ("кроссоверлер") туындылары 20 миллион АҚШ долларына дейін немесе одан да көп ақшаға түсуі мүмкін, бірақ мұндай жағдайлар сирек кездеседі. Бір кезде Гонконгта Хоккиен фильмдері де түсірілді, сондай-ақ Теочу диалектіндегі фильмдер де болды. Кантон фильмдері 1970-ші жылдары қайта жанданды, ал 1980-ші жылдардан бері фильмдер көбінесе кантон тілінде түсіріледі. Он жылдар бойы фильмдер көбінесе дыбыссыз түсіріліп, диалогтар мен басқа да дыбыстар кейіннен дубляждалатын. Бұл әдіс тірі дыбысты жазуға қарағанда жылдам әрі тиімді болды, әсіресе әртүрлі диалект аймақтарынан келген актерлерді пайдаланғанда; сонымен қатар, экспорттық нарық үшін басқа тілдерге дубляждауды жеңілдетті (мысалы, Қытай мен Тайвань үшін стандартты мандарин тілі). Көптеген атышулы актерлер тіпті өздерінің диалогтарын да жазбай, оларды нашар танымал актерлер дубляждайтын. Дыбыссыз түсіру киноға импровизациялық көзқарас қалыптастыруға да септігін тигізді. Фильмдер көбінесе дайын сценарийлерсіз өндіріске кірісіп, сахналар мен диалогтар түсірілім алаңында құрастырылатын; әсіресе, тар мүшеледегі төмен бюджетті фильмдерде актерлер үнсіз ерін қозғап немесе сандарды санап, нақты диалогты монтаж кезінде ғана жасайтын. 1990-шы жылдардың соңында синхронды дыбыспен түсіруге бағытталған үрдіс күшейді және қазір бұл әдіс қалыпты жағдайға айналды, бұл ішінара жоғары сапалы кино туралы кең таралған халықтық пікірмен байланысты.
1909 жылдан Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін
Гонконг киносының алғашқы тарихында ол, әсіресе сол кездегі қытай тіліндегі киноның астанасы болған Шанхай қаласына қарағанда, екінші орында тұрды. Осы кезеңдегі туындылардың өте аз бөлігі сақталған: бір мәлімет бойынша, Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Гонконгте түсірілген 500-ден астам фильмнің тек төртеуі ғана жеткен (Фоноров, 1997). Осыған байланысты, осы кезең туралы толыққанды мәліметтер беру қиын және нақтылығы шектеулі.
Сахнадан шыққан пионерлер
Қытайдың көп бөлігіндегідей, алғашқы фильмдердің дамуы ғасырлар бойы басым драмалық ойын-сауық түрі болған қытай операсымен тығыз байланысты болды. Опера сахналары Гонконгта түсірілген ең алғашқы фильмдер деп есептелетін 1909 жылғы екі қысқа комедия – «Қуырылған үйрек ұрлау» және «Қыш ыдыспен әділеттілік орнату» фильмдерінің бастауы болды. Режиссер – сахналық актер және режиссер Лян Шаобо. Продюсер – америкалық Бенджамин Бродский (кейде «Поласки» деп транслитерацияланады), Қытайдың зор әлеуетті нарығын ашуға тырысқан батыстықтардың бірі. Гонконгтағы алғашқы толық метражды фильм деп әдетте «Чжуанцзы әйелін сынап көреді» (1913) фильмі саналады. Ол да сюжетін операдан алған, режиссерлігін сахналық режиссер жасаған және Бродскийдің қатысуы болған. Режиссер Лай Ман Вай (Мандаринше Li Ming Wei немесе Li Minwei) – Лян Шаобоның театр әріптесі, кейіннен «Гонконг киносының әкесі» деп танылды. Операдан алынған тағы бір мотив бойынша Лай өзі әйел рөлін ойнады. Оның інісі күйеу, ал әйелі – қызметшінің рөлін орындады, осылайша ол қытай фильмінде түскен алғашқы қытай әйелі болды. Бұл оқиға әйел актерлерге қатысты ұзақ жылдар бойы сақталған тыйымдарға байланысты кешікті (Лейда, 1972). «Чжуанчжи» – Лай мен Бродскийдің Гонконгтағы алғашқы киностудия ретінде құрған «Қытайлық-Америкалық фильмдер» компаниясы түсірген жалғыз фильм болды және ол ешқашан аумақта көрсетілген жоқ (Стокс және Гувер, 1999). Келесі жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, Германия колонияның кинолентасының негізгі көзі болғандықтан, Гонконгта киноның дамуына үлкен тоқтап қалу туды (Янг, 2003). Лай, оның інісі және туысы 1923 жылға дейін Лян Шаобомен бірігіп, Гонконгтың толыққанды қытай меншігіндегі және басқарылатын алғашқы өндіріс компаниясы – «China Sun Motion Picture Company» компаниясын құрмады. 1924 жылы олар студия салу жоспарларына үкіметтік бюрократияның кедергі келтіруіне байланысты қызметін материкке көшірді (Тео, 1997).
Дыбыстың пайда болуы
1930 жылдардың басында дыбысты фильмдердің танымалдылығы артып, Қытайдың әртүрлі диалектілері мәселесі шешілуге тиіс болды. Гонконг – кантон тілінің маңызды орталығы еді, ол ең көп таралған тілдердің бірі болатын, ал материктегі саяси жағдайлар қосымша мүмкіндіктер ұсынды. 1932 жылы «Tianyi Film Company» кинокомпаниясын құрған Шоу ағайындары кантон операсының әншісі 薛覺先пен бірлесіп, Шанхайда алғашқы кантон дыбысты фильмін – 白金龙 (电影) түсірді. Бұл фильм өте сәтті болды, ал 1934 жылы олар Каулунда кантон фильмдерін түсіру үшін Tianyi студиясының филиалын ашты. Гоминьдан немесе Ұлттық партия үкіметі «мандарин ғана» саясатын енгізуді қалап, Қытайда кантондық киноға жаулы көзбен қарады. Сонымен қатар, ол кең таралған уся жанрын – жауынгерлік өнер, қылышпен шайқас және қиял-ғажайып жанрларын тыйым салды, оны сенімсіздікті және зорлық-зомбылықты насихаттауда айыптады. Үкіметтің қарсылығына қарамастан, кантон және уся фильмдері танымал болды, ал Гонконгтың британдық колониясы осы екі бағыттың да еркін дамуына мүмкіндік берді. Тиани көп ұзамай кино өндірісінің барлық операцияларын Шанхайдан Гонконгқа көшіріп, Тианиді Наньян (南洋) Продакшн деп қайта ұйымдастырды. 粵語長片 (Pinyin: Yuèyǔ cháng piàn, Jyutping: jyut6 jyu5 coeng4 pin3*2) атауы көп ұзамай қара-ақ кантон фильмдерінің стандартты атауына айналды. Кантон опералары усядан тіпті сәттірек болды және 1930 жылдардың басты жанры болды. Бұл кезеңде Grandview, Universal және Nanyang (кейіннен Shaw Brothers студиясы болған, ол қытай киносына ұзаққа созылған әсер етті) студиялары гүлденді. (Тео, 1997)
Соғыс дәуірі
1930 жылдары тағы бір маңызды фактор – екінші Қытай-Жапон соғысы болды. "Ұлттық қорғаныс" фильмдері – жапон басқыншылығына қарсы тұрған қытайлар туралы патриоттық соғыс оқиғалары – Гонконгтың маңызды жанрларының біріне айналды; атақты фильмдердің қатарында Кван Ман Чиннің "Өмір жолы" (1935), Чиу Шу Сунның "Қолма-қол жекпе-жек" (1937) және Ситу Хуиминнің "Партизандардың жорығы" (1938) фильмдері болды. 1937 жылы Шанхай жапондықтар тарапынан басылып алынған кезде, эмигрант кино өнерпаздары мен компаниялардың келуі бұл жанрды және кино индустриясын одан әрі дамытты. Әрине, бұл Гонконгтың өзі 1941 жылдың желтоқсан айында жапондықтардың билігіне өткенде тоқталды. Бірақ Қытай материгінен айырмашылығы, оккупанттар бірлесіп жұмыс істейтін киноиндустрияны құра алмады. Олар 1945 жылы британдықтар оралғанға дейін бір ғана үгіт фильмін – "Гонконгқа шабуыл" (1942; басқаша атауы – "Англияның құлау күні") аяқтады (Тео, 1997). Жапондықтардың маңызды қадамы, соғысқа дейінгі Гонконг фильмдерін әскери қажеттіліктер үшін күміс нитратын алу мақсатымен балқыту болған деуге болады (Фоноров, 1997).
1940-1960 жылдар
Соғыстан кейінгі Гонконг киносы, жалпы Гонконг индустриясы сияқты, Қытай материгінен капитал мен таланттардың үнемі келуімен дами бастады. 1940 жылы Гонконг халқы шамамен 1 миллион адамды құрады, ал 1967 жылы 3,9 миллионға жетті. Осы кезеңде халық саны шамамен 2,9 миллионға өсті. 1946 жылы Қытай Азамат соғысының қайта жаңғыруы (Жапонияға қарсы күрес кезінде тоқтатылған болатын) және 1949 жылы коммунистердің жеңісі осы ағынды күшейтті. Осы оқиғалар қытай тіліндегі кино өнерінің орталығын Гонконгқа көшірді. Колония сонымен қатар Оңтүстік-Шығыс Азия елдеріне (әсіресе, үлкен қытай диаспорасы бар елдерге, бірақ олармен ғана шектелмей) және Батыс елдеріндегі қытай кварталдарына фильмдер экспорттау арқылы табысқа жетті (Бордуэлл, 2000).
Бәсекелесетін тілдер
Соғыстан кейінгі кезеңде индустрия екі параллель кино саласына бөлініп, нығайтылды: бірі – материктік эмигранттардың басым диалектісі – мандарин тілінде, екіншісі – Гонконг тұрғындарының көпшілігі қолданатын кантон тілінде. Екі тілдің айырмашылығы дыбыста (Кей, 1994). Неміс тіліндегі фильмдер дәуірінде жазу тілі – қытай тілі болды және ол сөйлейтін тілге қарамастан, барлығына мәлім еді (Кей, 1994). Субтитрлер екі нарыққа да фильмдерге қол жеткізуге мүмкіндік берді (Кей, 1994). Мандарин фильмдері кейде әлдеқайда жоғары бюджетке және сәнді өндіріске ие болды. Мұның себебі – олардың үлкен экспорттық нарығы, Шанхай киношілердің тәжірибесі мен капиталы болды. Келесі ондаған жылдар бойы кантон фильмдері, кейде олардың саны көп болғанымен, екінші деңгейге түсірілді (Лейда, 1972). Фильмдер, газеттер және мақалалар басқармасы қараған фильмдердің көпшілігі субтитрлермен шығады, бірақ оларды талап ететін заң жоқ. Шу Кей (сонымен қатар Кеннет Ип ретінде танылған) айтуынша, ағылшын тіліндегі субтитрлерді қосудың себебі – шетелдегі көрермендерге бағытталған болуы керек, ал қытай тіліндегі субтитрлер қытайша оқи білетін, бірақ кантон тілін түсінбейтіндерге жету үшін қосылған. "Отпен өртенген қала: Гонконг киносы" (1999) және "Ян, 2003" кітаптарында британдық билік 1963 жылы барлық фильмдерге ағылшын тілінде субтитрлер енгізуді талап ететін заң қабылдады деп жалған мәлімдеме жасалған, бұл саяси мазмұнды бақылауға мүмкіндік беру үшін жасалған. Ал қажеттіліктен пайда тапқан студиялар басқа диалекттерде сөйлейтін көрермендерге фильмдеріне оңай қол жеткізуге мүмкіндік беру үшін қытай тіліндегі субтитрлерді де қосты. (Ян, 2003) Субтитрлер фильмдердің Батыста танымал болуына ықпал етті.
Subtitling facilitated the movies' popularity in the West.
Кантон фильмдері
Бұл кезеңде кинодағы кантон операсы басымдық құрды. Ең танымал жұлдыздар – Ям Ким Фай мен Пак Суэт Синнен (қысқаша Yam–Pak) құралған әйелдер дуэті еді. Ям Пактың әйел рөлдеріне қарсы еркек ғалым рөлдерін ойнауға маманданған. Олар бірге елуден астам фильм түсірді, соның ішінде "Көк түсті қысқаша" (1959) ең ұзақ сақталған және танымал фильмдердің бірі болды (Тео, 1997). Төмен бюджетті жекпе-жек фильмдері де танымал болды. Кван Так Хингтің тарихи халық қаһарманы Вонг Фэй Хунг рөлінде ойнаған шамамен 100 фильмнен тұратын серия түсірілді, ол "Вонг Фэй Хунгтың нағыз оқиғасы" (1949) фильмімен басталып, "Вонг Фей Хунгтың отты құрылымды батыл қиратуы" (1970) фильмімен аяқталды (Логан, 1995). Фильмге қолмен салынған арнайы эффекттермен жасалған фантастикалық уся (қылышпен шайқас) сериалдары, мысалы, "Лютаның алты саусақты иесі" (1965) фильмінде жасөспірімдердің сүйіктісі Конни Чан Почу басты еркек рөлінде ойнады, сондай-ақ үй және отбасылық өмір туралы заманауи мелодрамалар, оның ішінде Джули Йе Фенгтің "Біздің әпкеміз Хеди" (1957) сериалындағы бауырлар арасындағы бәсекелестікті бейнелейтін драма да танымал болды.
Мандарин фильмдері мен Шоулар / Катейлер арасындағы бәсекелестік
Мандарин өндірісінде Шоу ағайындары және Motion Picture and General Investments Limited (MP&GI, кейін Cathay деп аталды) 1960 жылдары ең ірі студиялар болып, қатал бәсекелестікке түсті. 1964 жылы MP&GI негізін қалаушысы және басшысы Лок Ван Тоның ұшақ апатында қаза болуынан кейін Шоулар басымдыққа ие болды. Cathay қайта аталғаннан кейін 1970 жылы кино өндірісін тоқтатып, әлсіреп қалды (Янг, 2003). Хуанмейдяо (黃梅調) деп аталатын музыкалық жанр қытай операсынан туындаған; Шоулардың рекордтық хиті "The Love Eterne" (1963) осы жанрдың классикасы болып саналады. Тарихи костюмді эпостар көбінесе Хуанмейдяомен байланысты болды, мысалы, "Патшалық және сұлулық" (1959) фильмі. (Жоғарыда аталған екі фильмнің де режиссері Шоудың жұлдыз режиссері Ли Хан Хсян болды). "Қызыл гүл қарда" (1956), "Соңы жоқ махаббат" (1961), "Көк және қара" (1964) сияқты романтикалық мелодрамалар, сондай-ақ Чиунг Яоның романдарының бейімдемелері танымал болды. MP&GI/Cathay компаниясының ерекшелігі – "Mambo Girl" (1957) және "Жабайы, жабайы раушан" (1960) сияқты голливудтық стильдегі мюзиклдері болды. 1960 жылдары Motion Picture and General Investments Limited компаниясы "Солтүстік және Оңтүстік" атты махаббат туралы фильмдердің арнайы сериясын жасады. Олардың біріншісі – "Жер бетіндегі ең ұлы қабырға" (1961), екіншісі – "Жер бетіндегі ең ұлы той" (1962), үшіншісі – "Жер бетіндегі ең ұлы махаббат оқиғасы" (1964). Бұл фильмдердің бір бөлігі кантон тілінде, ал қалғаны мандарин тілінде түсірілді. Бұл фильмдерде Солтүстік және Оңтүстік Қытай арасындағы айырмашылықтар көрсетілді. Тілден басқа, фильмдерде неке және тағам мәдениеті сияқты мәдени ерекшеліктер де бейнеленді. Бұл фильмдердің басты идеясы – солтүстік пен оңтүстіктің мәдени интеграциясы болды. 1960 жылдардың екінші жартысында Шоулар өндіріс сапасын жақсарып, акробатикалық трюктар мен күшті зорлық-зомбылық көріністерін қосып, жаңа буын вуся фильмдерін жасады. Бұл трендке Жапониядан импортталған самурай фильмдерінің танымалдылығы (Чут және Лим, 2003, 8), сондай-ақ кино көрермендерінің теледидарға ауысуы ықпал етті. Бұл индустрияның әйелдерге бағытталған жанрлық жүйеден әрекет фильмдеріне қарай бұрылуын білдірді (Гонконг әрекет киносы туралы мақаланы қараңыз). Бұл трендтің бастаушылары: Сюй Цзэньхоңның "Қызыл лотос ғибадатханасы" (1965), Ху патшаның "Менімен ішіңіз" (1966) және "Аждаһа қонақүйі" (1967, Тайваньда түсірілген; басқаша атауы – "Аждаһа қақпасы қонақүйі"), Чан Чэнің "Жас жолбарыс" (1966), "Бір қолды семсерші" (1967) және "Алтын қарлығаш" (1968).
Өзгеріс жылдары (1970-шы жылдар)
Жалпы алғанда, мандарин диалектісіндегі фильмдер, әсіресе Шоу ағайындылары студиясы 1970-ші жылдарды бәсекелестікке төтеп бере алмайтын күштің айқын позицияларында бастады. 1967 жылы халыққа қолжетімді болған мандарин студиялары мен кантон теледидарының қарсы тұруынан кантон киносы дерлік жойылды; 1972 жылы жергілікті диалектте ешқандай фильм түсірілмеді (Бордвелл, 2000). Шоулар өздерінің көп жылдық бәсекелесі Cathay-дың фильм өндірісін тоқтатып, жалғыз мегастудио қалдырғанын көрді. Кунг-фу фильмінің жекпе-жек жанры халықаралық деңгейде үлкен танымаллыққа ие болды, ал Шоулар осы толқынды бастап, басымдық танытты. Бірақ онжылдықтың соңына қарай индустрияны күрт өзгертетін өзгерістер басталып кетті.
Кантондықтар қайта оралды
Парадоксалды түрде, теледидар көп ұзамай кантон тілінің қайта жаңғыруына үлкен үлес қосты, бұл Гонконгтың қазіргі өмірі мен қарапайым адамдар туралы шынайы фильмдерге бет бұруға әкелді. Алғашқы ұшқын – 1973 жылы түсірілген жалғыз кантон тіліндегі «72 жалға алушы» комедиясы, ол үлкен сәттілікке ие болды. Ол белгілі пьеса негізінде жасалған және Шоулардың инновациялық телеарнасы TVB (Янг, 2003) актерлерін көрсету үшін шығарылған. Кантон тілінің қайта оралуы бұрынғы TVB жұлдыздары – Хуэй ағайындыларының (актер, режиссер және сценарийші Майкл Хуэй, актер-әнші Сэм Хуэй және актер Рикки Хуэй) комедияларының арқасында күш алды. Ағайындылардың «Ойын-саудагерлер ойыны» (1974) трейлерінде кантон тіліне көшудің себебі анық айтылды: «Сіздерді ойлап, адал жастар жасаған фильмдер». Гонконг киносының жергілікті көрермендерге қайта оралуы дереу нәтежесін берді. «Ойын-саудагерлер ойыны» Гонконг кассасында бастапқыда 1,4 миллион АҚШ доллары тауып, сол кезге дейін ең табысты фильм атанды. Хуэй фильмдері сонымен қатар өркендеп келе жатқан орта таптың қазіргі өмірін сатиралық тұрғыдан бейнелеп, колонияны заманауи өнеркәсіптік және корпоративтік алыпқа айналдырды (Тео, 1997). Кантондық комедия гүлденді, кантондық өндіріс күрт өсті; мандарин тілі 1980-ші жылдардың басына дейін сақталды, бірақ содан бері экранда сирек кездеседі.
Алтын Жемқорлық және тәуелсіздердің көтерілуі
1970 жылы Shaw Brothers компаниясының бұрынғы басшылары Реймонд Чоу мен Леонард Хо өздерінің Golden Harvest студиясын құру үшін кетіп қалды. Жаңадан құрылған студияның бизнеске қатысты икемділігі мен жомарттығы Шоулардың ескі үлгідегі студиясын озасып кетті. Чоу мен Хо Брюс Ли және Хуй ағайындары сияқты индустрияға жаңа идеялар әкелген, жас таланттармен келісімшарт жасасты және оларға дәстүрліге қарағанда шығармашылықта көбірек еркіндік берді. Калифорнияда туған Брюс Ли алғашқыда АҚШ фильмдері мен теледидарларында көмекші рөлдерде ғана ойнады, себебі 1970-жылдары Солтүстік Америкада шетелдік актерлер көбінесе сынға ұшырап, көрермендер тарапынан толық қабылданбады. Брюс шынайы шығыс адамдары, әсіресе Голливудта көрсетілмейтінін айтты, ал көптеген көрермендер азиялықтарды стереотиптер арқылы қабылдады (мысалы, кішкентай көзді, шашын өріп таққан). Сонымен қатар, режиссерлер оны көбінесе экзотикалық көріну үшін ғана жұмысқа алды. Golden Harvest студиясының «Үлкен босс» (немесе «Қасқырдың тұмсығы», 1971) фильмі кинотеатрларда көрсетілген кезде, Лидің мансабын серпіліспен бастап, жауынгерлік өнер мен кунг-фуны әлемдік трендке айналдырды. 1976 жылы Shaw Brothers шын оқиғаларға негізделген қылмыстық фильмдер сериясын жасады. Бірінші фильм, «Қылмыскерлер», 838,067 гонконг долларын жинап, сол жылы Гонконг кассасында 33-орынға ие болды. Осы сәттіліге байланысты, Shaw Brothers сол жылы «Қылмыскерлер 2: Кісі өлтірулер» фильмін түсірді, ал келесі жылы тағы үш фильм шықты («Қылмыскерлер 3: Өрт сөндіру», «Қылмыскерлер 4: Шабуыл» және «Қылмыскерлер 5: Жасөспірімнің қорқынышы»). «Қылмыскерлер» сериясының алғашқы фильмі үш нағыз оқиғадан тұрды: «Адам денесі», «Каскадерлер» және «Асқын аңғар». Әр оқиғаны әртүрлі режиссер түсірді. «Асқын аңғар» Гонконгтағы үш адамды өлтіру және адал емес әйелдің күйеуін қорлау туралы әңгімелерді баяндады. Shaw Brothers фильмдері көрермендерді эротикалық және зорлық-зомбылық көріністерімен толы, таңғажайып шын оқиғалармен қызықтырды. Олар Гонконг тұрғындарының күнделікті өмірінің қарапайым жақтарын да көрсетті, мысалы, маджонг – танымал құмар ойыны ойнау. 1970-жылдардың соңында Golden Harvest жетекші студияға айналып, Джеки Чанмен келісімшарт жасасты, ол келесі 20 жыл бойы Азияның ең табысты актері болды (Чан және Янг, 1998, 164–165 беттер; Bordwell, 2000). Реймонд Чоу Лидің «Үлкен босс» (немесе «Қасқырдың тұмсығы», 1971), «Қасқырдың тұмсығы» (немесе «Қытай байланысы», 1972) және «Аждаһа жолы» (немесе «Аждаһаның оралуы», 1972) фильмдерінің сәттілігін пайдаланып, Гонконг кассасында жаңа рекордтар жасады. Брюс Ли Warner Bros. компаниясымен бірлесіп түсірілген, үлкен бюджетті «Enter the Dragon» (1973) фильмінде Голливудтың көшпенді актерлерімен бірге ойнады. Лидің таңсық жағдайдағы өлімі оны культтік кейіпкерге айналдырды. Ли Гонконг фильмдеріне шетелдік нарықтарды ашуда маңызды рөл атқарды. Лидің фильмдері, Үшінші әлемде кең танымал болды және көбінесе бүлікшіл Азияның мақтаныш белгісі ретінде қарастырылды. Осы арада кантон тілі мен кунг-фуның өркендеуі және Golden Harvest студиясының табысы тәуелсіз продюсерлер мен өндіріс компанияларына жаңа мүмкіндіктер ашты. Студиялық алыптардың дәуірі аяқталды. Shaw Brothers 1985 жылға дейін фильм түсіруді жалғастырды, содан кейін толыққанды теледидар өндірісіне көшті (Тео, 1997).
Басқа да өзгерістер
Әлемнің көп бөлігінде кең таралған кино мазмұнының жылдам өсуі Гонконг киносына да әсер етті. Фэньюэ деп аталатын жұмсақ эротика жанры жергілікті маңызды туындыға айналды (атауының қытай тіліндегі сөз тіркесінен қысқартылуы, ол тәлкеулікке ұрындыратын құлдырауды білдіреді). Мұндай материал Гонконгта Батыс елдеріндегідей айыптауға ұшырамады; ол көбінесе бағыттың бір бөлігі болды, кейде Чор Юэн және Ли Хан Хсян сияқты белгілі режиссерлердің еңбектері де кездесетін, ал көбінесе жекпе-жек өнері, костюмдік фильмдер және әсіресе комедия сияқты басқа да танымал жанрлармен үйлесетін (Тео, 1997; Янг, 2003). Зорлық-зомбылық та, әсіресе жекпе-жек өнерін көрсететін фильмдер жасаушылардың ықпалымен, күшейе түсті. Режиссер Лунг Конг осы тенденцияларды әлеуметтік мәселелерді көтеретін драмаларға біріктірді, ол 1960-шы жылдардың кантондық классикаларымен, мысалы, «Босатылған тұтқынның тарихы» (1967) және «Тедди қыздары» (1969) фильмдерімен-ақ танымал болған. 1970-ші жылдары ол мандарин тілінде түсіре бастады және жезөкшелік («The Call Girls» және «Лина»), атом бомбасы («Хиросима 28») және өркениетті қоғамның осалдығы («Кеше, бүгін және ертең» (1970), онда болашақтағы Гонконгта оба салдарынан құлпыраған жағдай бейнеленген) сияқты тақырыптарға арналған фильмдерге сенсациялық элементтер енгізді (Тео, 1997). Аймақтың алғашқы танымал әйел режиссері Тан Шу Шуеннің шағын мансабы екі фильмді – «Арка» (1968) және «Қытайдың ар жағы» (1974) – жасады, олар жергілікті, әлеуметтік сынға ұрындыратын авторлық киноның жолын ашты. Олар сонымен қатар онжылдықтың соңғы маңызды жетістігінің – дәстүрлі студиялық иерархиядан тыс пайда болған және индустрия үшін жаңа мүмкіндіктерге нұсқау берген «Гонконгтың жаңа толқыны» деп аталатын құбылыстың белгілі бір хабаршысы деп есептеледі (Bordwell, 2000).
1980 жылдар - 1990 жылдардың басында: өсім жылдары
1980-ші жылдар мен 1990-шы жылдардың басында 1970-ші жылдары себілген дәннің гүл ата бастауы байқалды: кантон тілінің үстемдікке шығуы, жаңа және қазіргі киноның дүниеге келуі, Шығыс Азия нарығындағы аса қуатты держава мәртебесі және Батыстың Гонконг киносына қызығушылық танытуы. Техникалық тұрғыдан жетілдірілген, әдемі визуалды стильге ие кино өте жылдам дамыды, соның ішінде заманауи арнайы эффекттер технологиясын қолдануға алғашқы қадамдар жасалды. Осы көріктілікке жаңа кино жанрларды әртүрлі үйлестіруді және сенсациялық мазмұнның шегін кеңейтуге ұмтылысты қосты. Комедиялық ойын, секс, мистика және, ең бастысы, әрекет (жауынгерлік өнер және полиция мен қылмыскерлер туралы фильмдер) үстемдік құрды, кейде тіпті бір фильмде бірге кездесетін. Осы кезеңдегі ең танымал фильмдердің бірі – Джон Вудың 1989 жылғы «Қатыгез» (The Killer) фильмі, ол қаһармандық қантөгіс жанрының үлгісі болып саналады.
Халықаралық нарық
Бұл кезеңде Гонконг индустриясы Голливудтың күшейе берген әлемдік басымдығына қарамастан, әлемдегі санаулы өркендеген салалардың бірі болды. Шындығында, ол өзінің аймағында да сондай басымдыққа ие болды. Аймақтық көрермендер әрқашан маңызды болған, бірақ қазір Гонконг өнімдері Таиланд, Сингапур, Малайзия, Индонезия және Оңтүстік Корея сияқты елдердегі кинотеатрлар мен бейне дүкендерін толтырып жатты. Тайвань Гонконг киносы үшін жергілікті нарықтан кем емес маңызға ие болды; 1990 жылдардың басында Тайвань киноиндустриясы, бұрынғыдай күшті болса да, Гонконг импортының күшті шабуылына тап келіп, құлдырауға жақын болды (Бордуэлл, 2000). Олар тіпті өзінің жоғары дамыған және қаржылық жағынан жақсы қолдауға ие киносы бар, сондай-ақ американдық фильмдерге деген жоғары сұранысы бар Жапонияда да бекінді. Джеки Чан мен Лесли Ченг сол жерде кең танылған жұлдыздардың қатарында болды. Гонконг 1970-ші жылдардағы кунг-фу қызығушылығы кезінде қондырған назардың арқасында, көбінесе кездейсоқ түрде, Батысқа да жол ашты. Қытай қалаларындағы кинотеатрлар мен бейне дүкендеріндегі фильмдердің қолжетімділігі, батыстың кино культистеріне олардың "екзотикалық" ерекшеліктері мен шектен шығуларына қызығушылық танытуға мүмкіндік берді. Алдағы жылдары одан әрі кеңіне танылып, халықтық мәдениетке енуі біртіндеп жалғасты.
Көтерілістің жетекшілері
Оның бастамашысы 1980 жылы комедия актерлары Карл Мака, Реймонд Вонг және Дин Шек құрған Cinema City өндіріс компаниясы болды. Ол заманауи комедия мен әрекет фильмдеріне маманданған, нақты белгіленген коммерциялық формулалар бойынша шеберлікпен өндірілген. Эффекттерге толы, әзіл-қалжыңға толы "Aces Go Places" (1982) және оның көптеген жалғаулары көп еліктелген "Cinema City стилін" (Янг, 2003) көрсетеді. Режиссерлер мен продюсерлер Цуй Харк пен Вонг Цзин осы дәуірдің маңызды тұлғалары ретінде ерекше аталады. Цуй – Гонконгтың жаңа толқынының белгілі өкілі болды, ол осы қозғалыстың бағытын өзгертіп, индустрияның басты трендсеттері мен техникалық тәжірибешісіне айналды (Ян және басқалар, 1997, 75-бет). Ал Вонг, тіпті одан да көп фильм шығарған, көпшіліктің пікірінше, соңғы екі онжылдықтағы ең коммерциялық сәтті және сынға ұшыраған Гонконг кинорежиссері, ол көпшілікке ұнайтын және саудаға жарамды фильмдерін үздіксіз шығарып тұрды. Бұл дәуірдің тағы бір ерекшелігі – режиссер Джон Ву, продюсер және ұзақ жылдар бойы актер болған Алан Тан бастаған, ал актер Чоу Юн Фат басқарған гангстерлік немесе "Триада" фильмінің үрдісі; Бриджит Линнің ойнаған романтикалық мелодрамалары мен жекпе-жек өнеріне арналған фантастикалық фильмдер; Шери Чунг және Стивен Чоу сияқты жұлдыздардың комедиялары; Джет Лидің бас ролінде ойнаған дәстүрлі кунг-фу фильмдері; және Джеки Чанның туындыларында көрініс тапқан, каскадтық трюктерге толы заманауи кунг-фу әрекеті.
III санаттағы фильмдер
1988 жылы үкімет фильмдерді бағалау жүйесін енгізгені, келесі кезеңдегі трендтерге күдіксіз күтпеген әсер етті. "III категория" (тек ересектерге арналған) бағасы порнографиялық және жалпы алғанда, эксцентрикті фильмдердің қарқынды өсуіне мүмкіндік берді; алайда, бұл фильмдер қытай стандарттары бойынша графиктік болып есептелсе де, АҚШ-тағы "R" немесе "NC 17" рейтингісіндегі фильмдермен шамалас, бірақ "XXX" емес еді. 1990-жылдардың басында өндірілген көркем фильмдердің шамамен жартысы 1970-жылдардағы фэн-ю фильмдерінен туындаған III категориядағы жұмсақ эротикалық фильмдерді құрады (Ян, 2003). III категориядағы ең танымал фильмнің анық мысалы – Майкл Мактың "Секс және Дзен" (1991) фильмі, ол Ли Юдің (Даннен және Лонг, 1997) XVII ғасырдағы комикалық эротикалық әдебиет классигі "The Carnal Prayer Mat" шығармасынан шабыттандырылған кезеңдік комедия. "Жылаңаш кісі өлтіруші" (1992) де халықаралық культты фильмге айналды. Бұл рейтинг, сонымен қатар, қорқынышты, табуға қарсы, көбінесе нақты қылмыстық оқиғаларға негізделген, қанды және шоқтықты фильмдер трендіне де қатысты, мысалы, "Күннің артындағылар" (1988), "Доктор Лэмб" (1992), "Айтылмаған оқиға" (1993) және "Эбола синдромы" (1996). Үштік ұйымдардың рәсімдерін бейнелейтін фильмдер де III категорияны алды, мысалы Джеки Чанның "Қылмыс тарихы" (1993) фильмі. 1990-жылдардың ортасынан бастап, Гонконг кино нарығының тарылуы және үй жағдайындағы видео форматтарында порнографияның кеңінен қолжетімді болуымен байланысты бұл тренд сөніп қалды (Бордуэлл, 2000). Бірақ 2000-жылдары Джонни То режиссерлік еткен үш III категориядағы фильм: "Сайлау", оның жалғасы "Сайлау 2" (немесе "Триадалық сайлау") және "Жаңғырған детектив" Гонконгтағы кассада күтпеген табысқа ие болды.
Альтернативті кино
Бұл коммерциялық фильмдерге толы кеңістікте, Жаңа толқынның ықпалының арқасында, баламалы немесе авторлық кино үшін белгілі бір мүмкіндік сақталды. Жаңа толқынның Энн Хуи және Йим Хо сияқты режиссерлері негізгі ағымнан тыс жасалған жеке және саяси фильмдерімен әрі қарай атаққа ие болды. 1980 жылдардың екінші жартысында "екінші толқын" деп аталатын жаңа буын режиссерлер пайда болды. Олардың қатарында Стэнли Кван, Клара Лоу және оның серіктесі Эдди Фонг, Мейбел Ченг, Лоуренс Ах Мон және Вонг Кар ваи болды. Жаңа толқын режиссерлері сияқты, олар да көбінесе шетелдегі киномектептерді бітірген немесе жергілікті телеарналарда тәжірибе жинаған, әдеттегі коммерциялық тақырыптар мен стильдерден асып түсуге ұмтылған жандар еді. Осы суретшілер Гонконг киносына халықаралық сыншылар тарапынан және әлемдік кинофестивальдерде бұрын-соңды болмаған назар мен құрмет әкелді. Атап айтқанда, Вонг Кар вайдың 1990 жылдардағы Лесли Ченг, Тони Ленг Чиу Вай және Мэгги Ченгтің қатысуымен түсірілген фильмдері оны халықаралық деңгейде танымал және жүлделі режиссер етті.
Соңғы үрдістер
Жергілікті кинорежиссерлердің өнімдерін жаңартуға жасаған тыраныстарының жалпы нәтижесі әртүрлі болды. Оларға техникалық тұрғыдан жарқыраған визуалды эффектілер, оның ішінде көптеген цифрлық суреттер; Голливуд стиліндегі жаппай маркетингтік тәсілдерді кеңінен қолдану; және жасөспірімдерге ұнайтын Кантопоп музыкасының жұлдыздарын көптеп шақыру кірді. 1990-шы жылдардың соңы мен 2000-шы жылдардың басындағы сәтті жанрлық циклдарға мыналар кірді: «Downtown Torpedoes» (1997), «Gen X Cops» және «Purple Storm» (екеуі де 1999), «The Legend of Zu», «Gen Y Cops», «The Avenging Fist» (екеуі де 2001 жылы шықты), «Young and Dangerous» (1996–2000) фильмінен бастау алған «Triad kids» жанры; «The Truth About Jane and Sam» (1999), «Needing You» (2000), «Love on a Diet» (2001) сияқты yuppie-ге арналған романтикалық комедиялар; және «Horror Hotline: Big Head Monster» (2001) және «The Eye» (2002) сияқты қорқынышты фильмдер, олар көбінесе сол кезде халықаралық деңгейде танымал болған жапондық қорқынышты фильмдер үлгісінде жасалған. 2000-шы жылдары бірнеше жарқын жетістіктер болды. 1990-шы жылдардың ортасында Джонни То мен Вай Ка Фай режиссерлері құрған «Milkyway Image» компаниясы, әсіресе «The Mission» (1999) және «Running on Karma» (2003) сияқты ерекше және кейіпкерлерге негізделген қылмыстық фильмдерімен айтарлықтай сынға түсіп, коммерциялық сәттілікке қол жеткізді. Жанрдың тағы бір сәтті мысалы – Эндрю Лау мен Алан Мактың бірлесіп режиссерлік еткен «Infernal Affairs» трилогиясы (2002–2003) (Оскар жеңімпазы «The Departed» фильмі осы фильм негізінде түсірілген). 1990-шы жылдардың ең танымал актері, комик Стивен Чоу «Шаолин футбол» (2001) және «Кунг-фу шуы» (2004) фильмдерін режиссерлік етіп, сонымен қатар басты рөлдерде ойнады. Бұл фильмдерде оның ерекше юморын жаңа сюрреалистік деңгейге көтеру үшін цифрлық арнайы эффектілер қолданылды және олар осы уақытқа дейін аумақтың ең көп табыс әкелген екі фильміне айналды, сондай-ақ жергілікті және халықаралық деңгейде көптеген марапаттарға ие болды. Джонни Тоның екі III санаттағы фильмі: «Сайлау» және «Сайлау 2» Гонконг кассасында сәтті болды. «Сайлау 2» тіпті АҚШ-та «Triad Election» деген жаңа атаумен кинотеатрларда көрсетілді; бұл фильм АҚШ-та өте жағымды пікірлер алды және Rotten Tomatoes сайтында 90%-дан астам «Жаңа» рейтингіне ие болды. «City Without Baseball» (2008), «Permanent Residence» (2009) және «Amphetamine» (2009) сияқты жаңа ЛГБТ фильмдері 1990-шы жылдардың басындағы «Bugis Street» (1995 жылы Гонконг пен Сингапурдың бірлесіп түсірген фильмі) және «Hold You Tight» (1998) фильмдерінің сәттілігін жалғастырды. Дегенмен, кейбір сарапшылар индустрияның құлдырағанын және Гонконг, материктік Қытай және Тайвань арасындағы экономикалық және саяси байланыстардың күшейіп бара жатқанын ескере отырып, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін пайда болған Гонконг киносының ерекшелігі шектеулі болуы мүмкін деп санайды. Материктік Қытай мен Гонконг индустриялары арасындағы шекара көбінесе нашарлап барады, әсіресе Қытайдың жаппай талғамға арналған, тартымды фильмдерді көбейтіп шығаруына байланысты. Осы тез өзгеріп жатқан әлемде болжам жасау өте қиын, бірақ ХХ ғасырдың бірінші жартысында болғандай, жалпықытайлық киноға қарай үрдіс қалыптасуы мүмкін.
Цензура
2021 жылдың маусым айында Гонконгтың киноцензурасы OFNAA жаңа ұлттық қауіпсіздік саясатын енгізді. Бұл заң 2021 жылдың 27 қазанында қабылданды. Ол бас хатшыға фильмнің лицензиясын алып тастау құқығын береді, егер ол "ұлттық қауіпсіздікке қауіп төндіретін іс-әрекеттерді мақұлдаса, қолдаса, дәріптесе, көтермелейді және қозғайды" деп табылса. Жаңа заң бойынша рұқсат етілмеген фильмдерді көрсету үшін ең көп жаза үш жылға бас бостандығынан айыру және 1 миллион Гонконг доллары көлемінде айыппұл салу болып табылады. Профессор Кенни Нг және кинорежиссер Киви Чоу сияқты сыншылар жаңа заңның киноиндустрияны құлдыратады деген қорқынышты туғыза отырып, саяси цензура туралы алаңдаушылықтарын білдірді. 2022 жылдың маусымында "Жастардың билеуші дауысы" және 2022 жылдың тамызында "Жұмсалған жердің жоғалған жағы" цензураға ұшырады. 2022 жылдың қазан айында OFNAA "Қараңғы салт атты" фильмінің көрсетілімін тоқтатуды ұсынды. 2023 жылдың сәуірінде "Wake in Silence" фильмі OFNAA-дан рұқсат ала алмады, себебі фильмде "100% еркіндік" деген жалауша көрсетілген. 2023 жылдың маусым айында жергілікті Гонконг кинофестивалінде OFNAA көптеген фильмдерді цензуралады. 2023 жылдың маусым айында OFNAA фильмдерді халық алдында шығару үшін OFNAA-ның алдын ала мақұлдауы керектігін талап ететін Киноцензуралау туралы жарлық үкімет шығарған фильмдерге қолданылмайтынын мәлімдеді.
Жалпы және келтірілген дереккөздер
Бордуэлл, Дэвид. Гонконг планетасы: Халық киносы және ойын-сауық өнері. Кембридж, Массачусетс штаты: Гарвард университетінің баспасы, 2000. Чан, Джеки, Джефф Янгпен бірлесіп. Мен Джеки Чанмын: Менің өмірдегі әрекеттерім. Нью-Йорк: Баллантайн Букс, 1998. Чёк, Пак Тонг. Гонконгтың жаңа толқыны (1978–2000). Бристоль: Интеллект, 2008. Чайт, Дэвид және Ченг Сим Лим, редакторлар. Батырлық рақым: қытай жекпе-жегінің киносы. Лос-Анджелес: UCLA кино және телеархиві, 2003. (Фильмдер сериясының каталогы; ISBN жоқ.) Кинорежиссерлердің өмірбаяндары, сондай-ақ киносыншылардың пікірлері. Фонаров, Пол. Күміс жарық: Гонконг киносының суреттеме тарихы, 1920–1970 жылдар. Гонконг: Бірлескен баспа, 1997. Лейда, Джей. Дианинг/Электрлік көлеңкелер: Қытай киносы және кино көрермендері туралы есеп. Кембридж, Массачусетс штаты: МТИ баспасы, 1972. Ли Чук То (2004 жылғы қыркүйек-қазан). "Бұрынғы отардың соңғы киносы Қытаймен арақатынасының шиеленісін және оның болашағының белгісіздігін көрсетеді". Фильм туралы пікір: 10, 12 беттер. Логан, Бей. Гонконгтың әрекет киносы. Вудсток, Нью-Йорк: The Overlook Press, 1995. Макдональд, Пол (2000). "Жұлдыздық жүйе: Голливуд жұлдыздарының студиялық кезеңнен кейінгі өндірісі". Қазіргі Голливуд киноиндустриясы. Пол Макдональд және Джанет Васко, редакторлар. Хобокен, Нью-Джерси: Blackwell Publishing. 167–181 беттер. Стокс, Лиза Одхам және Майкл Гувер. Өртеніп жатқан қала: Гонконг киносы. Лондон: Версо, 1999. Гонконг киносы марксистік көзқараспен талданады. Тео, Стивен. Гонконг киносы: Қосымша өлшемдер. Лондон: Британдық кино институты, 1997. Янг, Джефф (2003). Бір кезде Қытайда: Гонконг, Тайвань және материктік Қытай киносы бойынша нұсқаулық. Нью-Йорк: Атриа.
Гонконг киносы
Бейкер, Рик және Тоби Расселл; Лиза Бейкер (ред.). Өлімге әкелетін қытайлық қуыршақтардың толық нұсқаулығы. Лондон: Eastern Heroes Publications, 1996. Гонконг кино актрисаларының өмірбаяндық мақалалары. Бейкер, Рик және Тоби Расселл; Лиза Тилстон (ред.). Гонконг фильмдерінің толық нұсқаулығы. Лондон: Eastern Heroes Publications, 1994. Көбінесе шолулармен, бірақ Гонконг киносының тұлғалары туралы анықтамалық ретінде пайдалы. Бейкер, Рик және Тоби Расселл; Лиза Тилстон (ред.). "Шығыс батырларының ең жақсыларына" толық нұсқаулық. Лондон: Eastern Heroes Publications, 1995. Брэди, Терренс Дж. Александр Фу Шенг: "Чайнатаундағы баланың" өмірбаяны. Чарльстон, СК: CreateSpace, 2018. Чарльз, Джон. Гонконг кинографиясы 1977–1997: Британдық Гонконг студиялары түсірген 1,100 фильмге толық сілтеме. Джефферсон, Н. К.: McFarland & Co., 2000. Өте толық. Cheung, Esther M. K. және Yaowei Zhu (ред.). Үй мен әлем арасында: Гонконг киносы бойынша оқырман. Xianggang du ben xi lie. Оксфорд: Oxford University Press, 2004. Чу, Инчи. Гонконг киносы: отарлаушы, Отан және Өзім. Лондон: RoutledgeCurzon, 2003. Эберхард, Вольфрам. Қытайдың күміс экраны: 1960 жылдардағы Гонконг және Тайвань фильмдері. Тайбэй: Orient Cultural Service, 1972. Фицджеральд, Мартин. Гонконгтың қаһармандық қантөгісі. Солтүстік Помфрет, ВТ: Trafalgar Square, 2000. Фонаров, Пол. Гонконг кинотеатрында: 1988 жылдан беріліске дейінгі 600 шолу. Гонконг: Film Biweekly Publishing House, 1998; Odyssey Publications, 1999. Фу, Пошек және Дэвид Дессер (ред.). Гонконг киносы: тарих, өнер, сәйкестік. Кембридж, Ұлыбритания: Cambridge University Press, 2000 жылдың шілдесі. Гласснер, Верина. Кунг-фу: Кек алу киносы. Лондон: Lorimer; Нью-Йорк: Bounty Books, 1974. Хаммонд, Стефан. Голливудтың Шығысы: Гонконг фильмдері және оларды жасаушылар. Contemporary Books, 2000. Хаммонд, Стефан және Майк Уилкинс. Секс және Дзен және Басына оқ: Гонконгтың ақылға сыймас фильмдеріне толық нұсқаулық. Нью-Йорк: Fireside Books, 1996. Джарви, Ян С. Гонконгтағы терезе: Гонконг киноиндустриясы мен оның аудиториясының әлеуметтанулық зерттеуі. Гонконг: Centre of Asian Studies, 1977. Джарви, Иан С. "Кантондық киноның құлдырауының әлеуметтік және мәдени маңызы". Journal of Asian Affairs (SUNY Buffalo), 3-том, 2-шық., 1979 жылдың күзі, 40–50 беттер. Джарви, Иан С. "Жекешең фильмдер". Эрик Барну (ред.), Халықаралық коммуникациялар энциклопедиясы, 1989, 2-том, 472–475 беттер. Кар, Лоу және Фрэнк Брен. Гонконг киносы: мәдениеттер аралық көзқарас. Ланхам, МД.: Scarecrow Press, 2004. Ли, Х. С. Қытай киносы: бес библиография. Гонконг: Studio 8, 2003. Ло Че Ин (жинақталған). Гонконг кино плакаттарының таңдамалы жинағы: 1950–1990 жылдар. Гонконг суреттері сериясы. Гонконг: Joint Publishing (H. K.) Co., Ltd., 1992. Екі тілді. О'Брайен, Дэниел. Қорқынышты кездесулер: Гваилоның Гонконг қорқынышына арналған нұсқаулығы. Манчестер: Headpress, 2003. Пан, Лайкван және Дей Вонг (ред.). Гонконг киносындағы ерлік. Гонконг: Hong Kong University Press, 2005. Стоукс, Лиза Одхам, Джин Лукитш, Майкл Гувер және Тайлер Стоукс. Гонконг киносының тарихи сөздігі. Әдебиет пен өнердің тарихи сөздіктері, № 2. Ланхам, МД.: Scarecrow Press, 2007. Стрингер, Джулиан. "Гонконг киносын лагерь ретінде қарастырудағы мәселелер". Asian Cinema, 8-том, 2-шық. (1996–97 жылдың қысы), 44–65 беттер. Стрингер, Джулиан. Жалындаған құмарлықтар: қазіргі Гонконг киносы. Лондон: Wallflower, 2008. Тобиас, Мел С. Флешбектер: Брюс Лиден кейінгі Гонконг киносы. Гонконг: Gulliver Books, 1979. Вонг, Айн линг. Гонконг Гуандун кино байланысы. Гонконг: Гонконгтың кино мұрағаты, 2005. Вонг, Айн линг. Шоу экраны: алдын ала зерттеу. Гонконг: Гонконгтың кино мұрағаты, 2003. Вуд, Майлз. Cine East: Гонконг киносы көз арқылы. Гилфорд, Суррей: FAB Press, 1998. Гонконг кино жасаушыларымен сұхбаттар. Яу, Эстер С. М. (ред.). Толық жылдамдықпен: Гонконг киносы шекарасыз әлемде. Миннеаполис: University of Minnesota Press, 2001. Чжун, Баосиан. "Шығыстың Голливуды" құрылуда: Соғыстан кейінгі Гонконгтегі Cathay Organization vs. Shaw Organization. [Гонконг]: Centre for China Urban and Regional Studies, Hong Kong Baptist University, 2004. Чжун, Баосиан. Қытай киносының моголдары: Шанхайдағы, Гонконгтағы және Сингапурдағы Шоу ағайындыларының тарихы, 1924–2002. Жұмыс қағаздары сериясы (David C. Lam Institute for East West Studies); № 44. Гонконг: David C. Lam Institute for East West Studies, Hong Kong Baptist University, 2005. Ескеріңіз, "[ж]ыл сайын, 1978 жылдан бері, HKIFF сол жылы шыққан фильмдердің каталогын және ретроспективті кітапты жариялап келеді, кейде арнайы қызығушылық тудыратын кітаптар мен буклеттерді шығарады. 1996 жылы 10 жылдыққа арналған арнайы басылым шығарылды, ал 1997 жылдан бастап жылдық каталогтармен қатар "Панорама" атты арнайы қызығушылық тудыратын кітаптар да жарық көрді және кейде буклеттер шығарылды. 2003 жылы HKIFF Гонконг кино мұрағатының жарияланымдарын да қабылдай бастады." — Гонконг халықаралық кинофестивалінің ретроспективті кітаптарының Гонконгтың әрекет киносына қатысты библиографиясы.
O'Brien, Daniel. Spooky Encounters: A Gwailo's Guide to Hong Kong Horror. Manchester: Headpress, 2003. Pang, Laikwan, and Day Wong (eds.). Masculinities and Hong Kong Cinema. Hong Kong: Hong Kong University Press, 2005. , Stokes, Lisa Odham, Jean Lukitsh, Michael Hoover, and Tyler Stokes. Historical Dictionary of Hong Kong Cinema. Historical dictionaries of literature and the arts, no. 2. Lanham, Md. : Scarecrow Press, 2007. Stringer, Julian. "Problems with the Treatment of Hong Kong Cinema as Camp". Asian Cinema vol. 8, no. 2 (Winter 1996–97): 44–65. Stringer, Julian. Blazing Passions: Contemporary Hong Kong Cinema. London: Wallflower, 2008. , Tobias, Mel C. Flashbacks: Hong Kong Cinema After Bruce Lee. Hong Kong: Gulliver Books, 1979. Wong, Ain ling. The Hong Kong Guangdong Film Connection. Hong Kong: Hong Kong Film Archive, 2005. Wong, Ain ling. The Shaw Screen: A Preliminary Study. Hong Kong: Hong Kong Film Archive, 2003. Wood, Miles. Cine East: Hong Kong Cinema Through the Looking Glass. Guildford, Surrey: FAB Press, 1998. Interviews with Hong Kong film makers. Yau, Esther C. M., ed. At Full Speed: Hong Kong Cinema in a Borderless World. Minneapolis: University of Minnesota Press, 2001. , Zhong, Baoxian. "Hollywood of the East" in the Making: The Cathay Organization Vs. the Shaw Organization in Post War Hong Kong. [Hong Kong]: Centre for China Urban and Regional Studies, Hong Kong Baptist University, 2004. Zhong, Baoxian. Moguls of the Chinese Cinema: The Story of the Shaw Brothers in Shanghai, Hong Kong and Singapore, 1924–2002. Working paper series (David C. Lam Institute for East West Studies); no. 44. Hong Kong: David C. Lam Institute for East West Studies, Hong Kong Baptist University, 2005. Note that "[e]very year, since 1978, the HKIFF has published both a catalog of films released that year and a retrospective book—and sometimes, special interest publication or two in the form of books and pamphlets. In 1996, a 10th Anniversary special was issued, and from 1997 onward, there have been yearly 'Panorama' special interest books in addition to the annual catalogs, retrospective books, and occasional pamphlets. In 2003, the HKIFF started carrying publications of the Hong Kong Film Archive, as well. "—Bibliography of Hong Kong International Film Festival Retrospective Books Related to Hong Kong Action Cinema
Гонконг киносын қамтитын шығармалар
Access Asia Limited компаниясы. Қытай мен Гонконгтағы кинотеатрлар, кино өндірісі және тарату: нарық талдауы. Шанхай: Access Asia Ltd, 2004 жыл. Берри, Крис (ред.). Қытай киносына қатысты көзқарастар. Лондон: Британдық кино институты, 1991. , Берри, Майкл. «Суреттермен сөйлесу»: Заманауи қытай кинорежиссерлерімен сұхбаттар. Нью-Йорк: Columbia Univ. Press, 2004. , Браун, Ник және басқалар. (ред.). Жаңа қытай киносы: формалар, ұлттық ерекшеліктері, саясат. Кембридж: Cambridge University Press, 1996. Эберхард, Вольфрам. Қытай күміс экраны; 1960 жылдардағы Гонконг және Тайвань кинолары. Азия фольклоры және әлеуметтік өмір монографиялары, 23-том. [Тайпей: Orient Cultural Service], 1972. Фу, Пошек. Шанхай мен Гонконг арасында: қытай киносының саясаты. Стэнфорд, Калифорния: Stanford University Press, 2003. , Хант, Леон. Кунг-фу культ шеберлері: Брюс Лиден бастап «Түйінделген жолбарысқа» дейін. Columbia University Press, 2003. Джулиус, Маршалл. Әрекет! «Экшн-фильмдер» А-дан Z-ға дейін. Блумингтон: Indiana University Press; Лондон: Batsford, 1996. , , Леунг, Хелен Хок Сзе. Ағым астында: гомосексуалдық мәдениет және постколониялық Гонконг. Жыныстық зерттеулер сериясы. Ванкувер: UBC Press, 2008. Лу, Шелдон Хсяопен (ред.). Трансұлттық қытай киносы: жеке тұлға, ұлттық сана, гендер. Гонолулу, Гавайи: University of Hawaii Press, 1997. Маркетти, Джина және Тан Си Кам (ред.). Гонконг киносы, Голливуд және жаңа жаһандық кино: «Ешбір фильм – арал емес». Лондон: Routledge, 2007. , Мартин, Сильвия Дж. «Көшпенділер»: Голливуд және Гонконг медиа индустриясының этнографиясы. Нью-Йорк: Oxford University Press, 2016. Мейерс, Рик. Ұлы жекпе-жек өнері фильмдері: Брюс Лиден бастап Джеки Чанға дейін және одан да көп. Нью-Йорк, Нью-Йорк: Citadel Press, 2001. Мейерс, Ричард, Эми Харлиб, Билл және Карен Палмер. Брюс Лиден ниндзяларға дейін: жекпе-жек өнері фильмдері. Секаукус, Нью-Джерси: Citadel Press, 1985 (қайта басылған 1991). Минц, Мэрилин Д. Жекпе-жек өнері фильмі. Саут-Брансуик, Нью-Джерси: A. S. Barnes, 1978. Минц, Мэрилин Д. Жекпе-жек өнері фильмдері. Ратланд, Вермонт: C. E. Tuttle, 1983. Палмер, Билл, Карен Палмер және Рик Мейерс. Жекпе-жек өнері фильмдерінің энциклопедиясы. Метучен, Нью-Джерси: Scarecrow Press, 1995. Рид, Пит. Гонконгтағы кино және теледидар нарығы. [Оттава]: Canadian Heritage, 2005. Сервер, Ли. Азиялық поп-кино: Бомбейден Токиоға дейін. Chronicle Books, 1999. Таскер, Ивон. Керемет денелер: гендер, жанр және экшн кино. Лондон: Routledge, 2003 жылғы қараша. , Томас, Брайан. Videohound's Dragon: Азиялық экшн және культ фильмдері. Visible Ink Press, 2003. Тобиас, Мел С. Азиялық кино көрерменнің естеліктері. Quarry Bay, Гонконг: South China Morning Post Ltd., 1982. «Шындығында, бұл кітап 1979 жылы алғаш жарық көрген «Флэшбэктердің» жаңартылған, кеңейтілген және қайта қарастырылған басылымы. Кітаптың атауын өзгертуге шешім қабылдадым, өйткені ол енді кино әлеміндегі өз аумағын кеңейтті». – Кітаптың кіріспесінен. Томбс, Пит. Mondo Macabro: Әлемдегі ерекше және таңғажайып кино. Лондон: Titan Books, 1997; Нью-Йорк, Нью-Йорк: Griffin Books, 1998. , Вайсер, Томас. Азиялық культ киносы. Нью-Йорк: Boulevard Books, 1997. «Asian Trash Cinema: The Book» екі томдығының жаңартылған және кеңейтілген нұсқасы; шолулар мен кинографиялар. Вайсер, Томас. «Asian Trash Cinema: The Book». Хьюстон: Asian Trash Cinema/European Trash Cinema Publications, 1994. Вайсер, Томас. «Asian Trash Cinema: The Book» (2-бөлім). Майами, Флорида: Vital Sounds Inc./Asian Trash Cinema Publications, 1995. Вейн, Сюзанна және Эллен Стайбер. Чак Норристен Каратэ Кідке дейін: фильмдердегі жекпе-жек өнері. Нью-Йорк: Parachute Press, 1986. Жастар аудиториясы.