Кіріспе
1988 жылы Гибралтарда британдық ИРА-ға қарсы операция Флавий операциясы (кейде «Гибралтардағы қаза» деп те аталады) – 1988 жылдың 6 наурызында Гибралтарда Британ арнайы әуе күштерінің (SAS) уақытша Ирландия республикалық армиясының (IRA) үш мүшесін атып өлтірген әскери операция. Олар Гибралтарда британ әскери қызметкерлеріне қарсы көлік құралында бомба жаруды жоспарлап отырған деген күдік болды. Көліктерін тоқтатқаннан кейін, аумақтан шығып бара жатқанда олар атып өлтірілді. Үшеуі де қарусыз болды және көлікте бомба табылған жоқ, бұл британ үкіметі оларды өлтіру үшін сөз байласты деген айыптамаларға әкелді. Гибралтардағы тергеу биліктің заңмен әрекет еткенін көрсетті, бірақ Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық сот қастандық болмағанымен, операцияны жоспарлау және басқарудағы қателіктер өлімге әкелетін күшті қолдануды іс жүзінде сөзсіз еткенін мәлімдеді. Бұл өлімдер келесі он төрт күн ішіндегі зорлық-зомбылық оқиғаларының біріншісі болды. 16 наурызда үш IRA мүшесінің жерлеу рәсіміне шабуыл жасалып, үш аза тұтқан адам қаза тапты. Бірін жерлеу кезінде екі британдық сарбаз қателесіп, процессияға кірген соң қаза тапты. 1987 жылдың соңында британдық билік Гибралтардағы губернатордың резиденциясының жанында бомба жаруды жоспарлап отырған IRA жоспары туралы білді. Оқиға болған күні IRA мүшесі Шон Савидж парадқа жиналған жерге жақын жерде көлік тоқтатқан көрінді, ал кейін Дэниел Макканн мен Мейрид Фаррелл шекарадан өтіп бара жатқандары байқалды. SAS қызметкерлері үш адамды ұстауға көшкен кезде Савидж Макканн мен Фаррелден бөлініп, оңтүстікке қарай қашты. Екі сарбаз Савиджді қуып, ал екеуі Макканн мен Фарреллге жақындады. Сарбаздар IRA мүшелерінің қауіпті қимылдар жасағанын, содан кейін оларды бірнеше рет атып тастағанын хабарлады. Үшеуі де қарусыз болды, Савидждің көлігінде бомба болған жоқ, бірақ кейін Испанияда жарылғыш заттармен толтырылған екінші көлік табылды. Оқиғадан екі ай өткен соң, британдық теледидарда «Тастағы өлім» атты деректі фильм көрсетілді. Қайта құрулар мен куәгерлердің сөйлеулерін пайдаланып, фильм үш IRA мүшесінің заңсыз өлтірілген болуы мүмкін екенін көрсетті. Өлімге қатысты тергеу 1988 жылдың қыркүйегінде басталды. Билік өкілдері IRA тобының Малагаға дейін ізделіп, испан полициясы оларды жоғалтқанын және үш адам Савидж көлігін Гибралтарда тоқтатқанға дейін табылмайын деді. Сарбаздар күдіктілердің қаруға немесе қашықтан жарылыс құрылғысына қол жеткізуге тырысқанын айтты. Бірнеше куәгерлер үш адамды ескертусіз, қолдарын көтеріп тұрғанда немесе жерде жатқанда атып тастағанын еске алды. «Тастағы өлім» бағдарламасына Савиджтің жерде жатқанда бірнеше рет атылғанын көрген куәгер тергеу кезінде бұрынғы мәлімдемесінен бас тарды, бұл бағдарламаға қатысты тергеуді бастады, ол бағдарламаны толық ақтады. Тергеу нәтижесінде заңмен өлтіру деп шешім қабылданды. Осы шешімге наразы болған отбасылар бұл істі Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық сотқа апарды. 1995 жылы сот өзінің шешімін шығарып, операцияның Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық конвенцияның 2-бабын бұзғанын анықтады, өйткені күдіктілерді шекарада ұстамау және сарбаздарға берілген ақпарат өлімге әкелетін күшті қолдануды іс жүзінде сөзсіз еткен. Бұл шешім мемлекеттік күш қолданудың маңызды прецеденті ретінде қарастырылады.
Operation Flavius (also referred to as the Gibraltar killings) was a military operation in which three members of the Provisional Irish Republican Army (IRA) were shot dead by the British Special Air Service (SAS) in Gibraltar on 6 March 1988. The trio were believed to be planning a car bomb attack on British military personnel in Gibraltar. They were shot dead while leaving the territory, having parked a car. All three were found to be unarmed, and no bomb was discovered in the car, leading to accusations that the British government had conspired to murder them. An inquest in Gibraltar ruled that the authorities had acted lawfully but the European Court of Human Rights held that, although there had been no conspiracy, the planning and control of the operation was so flawed as to make the use of lethal force almost inevitable. The deaths were the first in a chain of violent events in a fourteen day period. On 16 March, the funeral of the three IRA members was attacked, leaving three mourners dead. At the funeral of one, two British soldiers were killed after driving into the procession in error. In late 1987, British authorities became aware of an IRA plan to detonate a bomb outside the governor's residence in Gibraltar. On the day of the shootings, known IRA member Seán Savage was seen parking a car near the assembly area for the parade; fellow members Daniel McCann and Mairéad Farrell were seen crossing the border shortly afterwards. As SAS personnel moved to intercept the three, Savage split from McCann and Farrell and ran south. Two soldiers pursued Savage while two others approached McCann and Farrell. The soldiers reported seeing the IRA members make threatening movements when challenged, so the soldiers shot them multiple times. All three were found to be unarmed, and Savage's car did not contain a bomb, though a second car, containing explosives, was later found in Spain. Two months after the shootings, the documentary "Death on the Rock" was broadcast on British television. Using reconstructions and eyewitness accounts, it presented the possibility that the three IRA members had been unlawfully killed. The inquest into the deaths began in September 1988. The authorities stated that the IRA team had been tracked to Málaga, where they were lost by the Spanish police, and that the three did not re emerge until Savage was seen parking his car in Gibraltar. The soldiers testified that they believed the suspected bombers had been reaching for weapons or a remote detonator. Several eyewitnesses recalled seeing the three shot without warning, with their hands up, or while they were on the ground. One witness, who told "Death on the Rock" he saw a soldier fire at Savage repeatedly while he was on the ground, retracted his statement at the inquest, prompting an inquiry into the programme which largely vindicated it. The inquest returned a verdict of lawful killing. Dissatisfied, the families took the case to the European Court of Human Rights. Delivering its judgement in 1995, the court found that the operation had been in violation of Article 2 of the European Convention on Human Rights as the authorities' failure to arrest the suspects at the border, combined with the information given to the soldiers, rendered the use of lethal force almost inevitable. The decision is cited as a landmark case in the use of force by the state.
Өмірбаян
Уақытша Ирландия Республикалық Армиясы (ИРА) біріккен Ирландияны құру және күш қолдану арқылы Солтүстік Ирландияның британдық басқаруын аяқтауды мақсат етті. Ұйым 1969 жылы Ирландия Республикалық Армиясының бөлінуі нәтижесінде құрылды; екінші топ, Ресми ИРА, 1970-ші жылдары жарымәскери әрекеттерін тоқтатты. ИРА бейбіт тұрғындарды, қарулы күштердің, полицияның, сот жүйесінің және түрме қызметінің қызметкерлерін, соның ішінде қызметтен тыс және зейнеткерлерді өлтірді, сондай-ақ Солтүстік Ирландия мен Англиядағы бизнес пен әскери нысаналарды бомбалады, мақсаты – Солтүстік Ирландияны басқару мүмкін емес ету. Журналист Брендан О'Брайеннің сөзіне сәйкес, Дэниел Макканн, Шон Савидж және Майрид Фаррелл "ИРА-ның ең жоғары деңгейдегі үш белсендісі" болды. Арнайы Әуе Қызметі (SAS) – Ұлыбританияның арнайы күштерінің бір бөлігі. SAS алғаш рет Солтүстік Ирландиядағы операцияларға британ армиясының сол жерге орналасуының бастапқы кезеңінде жіберілді, бірақ Оңтүстік Армаг аймағымен шектелді. SAS-тің кең ауқымды қолданылуы 1976 жылы D эскадрильясының жұмыска тартылуымен басталды. SAS ИРА-ға қарсы жасырын, барлау операцияларында маманданған, тұрақты армия мен полиция бөлімшелерінен гөрі күшті тактика қолданды.
Құрылыс
1987 жылдың соңында британдық билік ИРА-ның Гибралтарда шабуыл жоспарлап отырғанын білді. Бұл ақпарат 1987 жылдың қараша айында расталды, бірнеше ИРА мүшелері Белфасттан Испанияға жалған құжаттармен бара жатқанда анықталды. MI5 – британдық қауіпсіздік қызметі – және испан билігі ИРА-ның белсенді қызмет тобының (ASU) Коста-дель-Соль аймағынан жұмыс істеп жатқанын біліп, топ мүшелерін бақылауға алды. Гибралтардағы монастырьда (губернатордың резиденциясы) күзет алмасу рәсімінде белгілі бір ИРА мүшесінің көрінуінен кейін, билік ИРА-ның британдық сарбаздарға, жақын жердегі тұраққа жиналған кезде, көлік арқылы шабуыл жасауды жоспарлап отыр деп күдіктенді. ИРА-ның нақты мақсатын анықтау үшін Гибралтар үкіметі 1987 жылдың желтоқсанында күзет үйін қайта бояу қажеттігін айтып, рәсімді тоқтатты. 1988 жылдың ақпан айында ИРА мүшесі қайтадан рәсімге келгенде, олардың күдіктері расталды деп сенді. Келесі апталарда Савидж, Макканн және Фаррелл Малагаға (Гибралтардан 90 миль (145 км) қашықтықта жатқан қала) сапар шекті, онда әрқайсысы бір-бір көлік жалдады. Олардың әрекеттері бақыланды және наурыз айының басында британдық билік ИРА шабуылының алдында тұрғанына көз жеткізді; Британ премьер-министрі Маргарет Тэтчердің жеке келісімімен SAS тобы аумаққа жіберілді. Операцияға дейін SAS ұстау тәсілдерін жаттықтырды, ал Гибралтар билігі ұсталғаннан кейін бомбалаушыларды ұстауға қолайлы орын іздеді. Жоспар бойынша, егер олар Гибралтарда көлік тоқтатып, содан кейін аумақтан кетуге тырысса, MI5 офицерлері анықтаған ИРА мүшелерін тұтқындауда SAS Гибралтар полициясына көмектесетін болды.
6 наурыздағы оқиғалар
Операцияның ресми есебіне сәйкес, Савидж 1988 жылғы 6 наурызда сағат 12:45-те (Орталық Еуропа уақыты; UTC+1) Гибралтарға ақ Renault 5 машинасымен кірді. MI5 офицері оны танып, артынан жүрді, бірақ ол бір жарым сағат бойы анықталмады, осы уақытта ол күзет алмасу үшін пайдаланылатын тұраққа тоқтатты. 14:30-да Макканн мен Фарреллдің Испаниядан шекарадан өтіп жатқаны байқалды және олар да соңынан ерді. Олар Савиджбен 14:50 шамасында тұрақтан кездесті және бірнеше минуттан кейін үшеуі қала бойынша жүріп кетті. Үшеуі тұрақтан шыққаннан кейін, "Солдат Г", бомбаны жоюшы офицер, Савидждің көлігін тексерді және көлікке бомба орнатылған автомобиль ретінде қарау керектігін хабарлады. Солдат G-дің күдігі төрт SAS сарбазына, "А", "Б", "С" және "Д" сарбаздарына жеткізілді. Гибралтар полициясының комиссары Джозеф Канепа операцияны басқаруды 15:40-та SAS аға офицері "Солдат Ф"ке тапсырды. Екі минуттан кейін SAS ИРА оператившілерін Уинстон Черчилль даңғылынан Испания шекарасына қарай солтүстікке қарай жүріп бара жатқанда ұстауға қозғалды. Солдаттар жақындаған кезде, күдіктілер өздерін қадағалап жүргенін түсінгендей болды. Савидж топтан бөлініп, оңтүстікке қарай қарай бет алды, ол "Солдат А" қарсы келді; "А" және "Б" Макканн мен Фарреллмен қалды, ал "С" және "Д" сарбаздары Савидждің соңынан ерді. Полиция бақылауды SAS-ке тапсырған уақытта олар IRA мүшелері қамауға алынғанда, олар үшін шаралар қабылдауға кірісті, соның ішінде тұтқындарды тасымалдауға арналған полиция көлігін табу. Инспектор Луис Ревальятте мен тағы үш офицердің қарамағындағы патрульдік көлікке, әдеттегі патрульдік патрульде және Флавий операциясы туралы ештеңе білмейтін, полиция штабына шұғыл түрде оралуға бұйрық берілді. Полиция көлігі Смит-Дорриен даңғылында, оның Уинстон Черчилль даңғылына қосылатын айналымға жақын жерде, көлік қозғалысы тығырыққа тіреліп, солтүстікке қарай келе жатты. Ресми мәлімет бойынша, осы сәтте Ревальятте жүргізушісі жолдың дұрыс емес жағынан айналымға жақындап, көлікті бұрып жібермек болып, жолды жеделдету үшін полиция машинасының сиренін іске қосты. Сирена Макканн мен Фарреллді таңғалдырды, дәл сол кезде "А" және "Б" солдаттары оларды тоқтатуға дайындалып тұрғанда, Винстон Черчилль даңғылындағы жанармай станциясының жанында. "Солдат А" тергеу кезінде Фарреллдің өзіне қарағанын және "А" кім екенін түсінгенін айтты; "А" оның табелін тартып, оған айқайлауға ниеттенгенін айтты, бірақ "оқиғалар ескертуді басып алды": Макканнның оң қолы "денесінің алдыңғы жағына агрессивті қозғалды", бұл "А" Макканнның қашықтан тұтатын детонаторға қол жеткізгеніне сендірді. "А" Макканнды бір рет арт жағынан атып өлтірді; ол тергеу кезінде Фарреллдің содан кейін оның қол қалтасына қол жеткізгенін және Фарреллдің де қашықтан детонаторға қол жеткізгенін сенгенін айтты. Ол Фарреллді бір рет арттан атып, Макканнға қайтып оралғаннан кейін тағы үш рет атып өлтіреді (бір рет денеге және екі рет басына). "Солдат Б" "А" сияқты қорытындыға келгенін, екі рет Фарреллге, содан кейін Макканнға бір-екі рет, содан кейін Фарреллге қайтып, оған тағы үш рет атқандығын айтты. "С" және "Д" солдаттары тергеу кезінде олардың артында атыс басталған кезде, бензин стансасынан оңтүстікке қарай 91 метр қашықтықтағы Савиджді ұстауға барғандарын айтты. "Солдат С" куәлік етті, Савидж бір мезгілде жакетіне қол созып, "С" "Тоқта!" деп айғайлағанда, Савидж айналып қараған. "С" Савидждің қашықтан тұтқышты ұстап тұрғанын білгендіктен, оқ атыпты. "С" Савиджге алты рет атқан, ал "Солдат Д" тоғыз рет атқан. Атыс болғаннан кейін бірден сарбаздар өздерін таныту үшін берет киді. Гибралтар полициясының қызметкерлері, оның ішінде инспектор Ревальетте мен оның адамдары, оқиға орнына дереу жетуге кірісті. 16:05-те, басқаруды өз қолына алғаннан кейін 25 минуттан кейін SAS командирі операцияны басқаруды Гибралтар полициясына тапсырды. Бұл туралы: "Әскери шабуыл күштері Гибралтарда террористік ASU-ға қатысты әскери нұсқаны аяқтады және басқаруды азаматтық билікке қайтарады" деп жазылған құжат. Мәйіттерді тексергенде, Фарреллден машина кілттері табылды. Испания мен Ұлыбританияның билігі көлік құралын іздестіріп, екі күннен кейін Марбельядағы (Гибралтардан 80 шақырым қашықтықта) автокөлік тұрағында тұрған қызыл Ford Fiesta машинасына тап болды. Көлік құрамында 200 дана оқ-дәрімен қоршалған, 4 детонатор мен 2 таймер бар.
Реакция
Бірнеше минут ішінде Ұлыбритания Қорғаныс министрлігі (MoD) баспасөз хабарламасында «Гибралтарда күдікті автокөлік бомбасы табылды және үш күдікті азаматтық полициямен атылып өлтірілді» деді. Сол кешкісін BBC және ITN телеарналары ИРА тобының билік өкілдерімен «атысқандығын» хабарлады. Келесі күні таңертең BBC Radio 4 радиостанциясы аталған бомбаның «металл сынықтары мен жарғыш заттармен толтырылғандығын» мәлімдеді, ал кейін Қарулы Күштер министрі Иан Стюарт «әскери қызметкерлердің қатысқандығын» және «автокөлік бомбасының табылып, заласыздандырылғандығын» хабарлады. Ұлыбританияның барлық он бір күнделікті газеті автокөлік бомбасының табылуы туралы жазды, олардың сегізі оның мөлшеріне қатысты мәлімет келтірді. Кейіннен ИРА 7 наурызда Макканн, Савидж және Фарреллдің Гибралтарда «қызметтік міндеттерін орындап жүргендері» және «Семтекске қол жеткізіп, оны бақылағандары» туралы мәлімдеме жасады. Бір зерттеуге сәйкес, бұл оқиға «қақтығыс кезеңіндегі жаңалықтар құралдарының идеологиялық жұмысын зерттеуге мүмкіндік береді». Ұлыбританияның сапалы газеттері авторлар «идеологиялық тұйықталу» деп атаған құбылысты көрсетті, яғни ИРА-ны маргиналдап, SAS-ты мақтады. Бірнеше газет аталған бомбаның мөлшеріне және оның салдарына назар аударды, бірақ үкіметтің оқиға туралы берген мәліметін сұраққа бірақпады. Кеше түстен кейін сағат 13:00-ге дейін [Савидж] Гибралтарға ақ түсті Renault көлігімен кірді және күзетшілерді алмастыру рәсімі өтетін жерге тоқтатты. Бір жарым сағаттан кейін [Макканн мен Фаррелл] Гибралтарға жаяу кіргені көрінді, ал сағат 15:00-ге дейін [Савидж] олармен қалада кездесті. Олардың тоқтап тұрған Renault көлігінің жанында болуы және іс-әрекеттері көлікте бомба бар деген күдік тудырды, бұл көліктің жылдам техникалық тексеруімен расталғандай болды. Сағат 15:30 шамасында үш адам да оқиға орнынан кетіп, шекараға қарай жүре бастады. Шекараға бара жатқанда олар қауіпсіздік күштерімен тоқтатылды. Олар тоқтатылған кезде, Гибралтар полициясына көмек көрсетіп жүрген әскери қызметкерлердің өздерінің және басқалардың өміріне қауіп төндіретіндей қимылдар жасады. Осыған байланысты олар [ИРА мүшелері] атылып өлтірілді. Кейіннен қаза тапқандарда қару-жарақ табылған жоқ. Тоқтатылған Renault көлігін әскери саперлер заласыздандырды. Қазіргі таңда оның ішінде жарылғыш заттар жоқ екені анықталды. Хаудың бомба табылған жоқ деген мәлімдемесінен кейін күндері жарық көрген баспасөз материалдары ИРА жоспарлаған әрекетке назар аударды, бірнеше газет команданың төртінші мүшесін іздеу туралы хабарлады. Марбельяда бомба табылуы туралы хабарлар үкіметтің оқиға туралы берген мәліметін растап, өлтірулерді ақтағандай болды. Бірнеше депутаттар операцияны сынап, Лейбористер партиясының бір тобы айыптау туралы ұсыныс енгізді.
An hour and a half later, [McCann and Farrell] were seen to enter Gibraltar on foot and shortly before 3:00 p. m., joined [Savage] in the town. Their presence and actions near the parked Renault car gave rise to strong suspicions that it contained a bomb, which appeared to be corroborated by a rapid technical examination of the car. About 3:30 p. m., all three left the scene and started to walk back towards the border. On their way to the border, they were challenged by the security forces. When challenged, they made movements which led the military personnel, operating in support of the Gibraltar Police, to conclude that their own lives and the lives of others were under threat. In light of this response, they [the IRA members] were shot. Those killed were subsequently found not to have been carrying arms. The parked Renault car was subsequently dealt with by a military bomb disposal team. It has now been established that it did not contain an explosive device. Press coverage in the following days, after Howe's statement that no bomb had been found, continued to focus on the act planned by the IRA; several newspapers reported a search for a fourth member of the team. Reports of the discovery of the bomb in Marbella appeared to vindicate the government's version of events and justify the killings. Several MPs made statements critical of the operation, while a group of Labour MPs tabled a condemnatory motion.
Салдары
ИРА 6 наурыз күні кешке Макканн, Савидж және Фаррелл отбасыларына өлім туралы хабарлап, келесі күні үшеуінің ИРА мүшелері екенін жариялады. Синн Фейннің жетекші мүшесі Джо Остинге мәйіттерді табу міндеті жүктелді. 9 наурызда ол Теренс Фарреллмен (Мэйрид Фарреллдің інісі) бірге мәйіттерді анықтау үшін Гибралтарға барды. Остин 14 наурызда Гібралтардан мәйіттерді жинап, Дублинге жеткізу үшін чартерлік ұшаққа келісім жасады. 2017 жылы Чарльз Хоги Корольдік әуе күштерінен мәйіттерді тікелей Белфастқа жеткізуді құпия сұрағаны белгілі болды. Екі мың адам Дублинде табытты күтіп алды, содан кейін олар Белфастқа қарай жылжыды. Шекарада Солтүстік Ирландия билігі кортежді көптеген полиция және әскери көліктермен қарсы алды, және табыттар арасында белгілі бір аралық болуын талап етті, бұл полиция мен кортеж мүшелері арасында шиеленіс тудырып, полицияның Савиджтің табыт көлігіне шабуыл жасағаны туралы айыптауларға әкелді. Бұл жағдай кортеж екіге бөлініп, мәйіттерді отбасыларға жеткізгенге дейін жалғасты. Британдық әскер мен полиция өлгендерге деген көңіл білдіруді болдырмау үшін аудандарға ағылып келді. Сол түні жергілікті ИРА мүшесі Кевин МакКраккен атылып, солдан кейін оны атып өлтіруге тырысқан әскерлер тобы ұрып өлтірді. Макканн, Фаррелл және Савиджтің бірлескен жерлеу рәсімі 16 наурызда Белфасттағы Миллтаун зиратында өтті. Корольдік Ольстер полициясы (RUC) маскалы қарулы адамдар салют жасамайтынына кепілдік алған жағдайда жерлеуге минималды қатысуға келісті. Бұл келісім Майкл Стоунға жетіп, ол өзін "ерікті лоялист жарымәскери" деп сипаттады. Жерлеу кезінде Стоун көпшілікке гранаталар лақтырып, автоматты тапаншамен атуды бастады, нәтижесінде 60 адам жарақаттанды. Бірнеше аза тұтқандар Стоунды қуа жөнелді, тас лақтырып, сөккен сөздер айтты. Стоун қуғыншыларына оқ жаудырып, гранаталар лақтыра берді, үш адамды өлтірді. Соңында ол жолға қуылғаннан кейін ұсталды, ал оны қуғандар RUC келгенге дейін қатты ұрып-сапқылады. Миллтаундағы шабуылдың құрбаны болған үшінші және соңғы адам – Каоимхин Мак Брейдидің (Кевин Брейди) жерлеу рәсімі 19 наурызға жоспарланған. Оның кортежі Андерсонтаун жолымен өтіп бара жатқанда, екі жасырын британдық армия сарбазы Дэвид Хауес пен Дерек Вуд жүргізген көлік күзетшілерді жылдамдатып өтіп, кортеждің жолына шықты. Сарбаздар кері жүруге тырысты, бірақ тоқтатылып, наразылық білдірген көпшілік олардың көлігін қоршап алды. Көпшілік көлікке кіре бастағанда, сарбаздардың бірі тапаншасын шығарып оқ атты, бұл көпшілікті уақытша тоқтатты, бірақ екеуі де көліктен сүйреліп шығарылып, ұрып-сапқыланды және қарулары тартып алынды. Жергілікті дін қызметкері ұрып-сапқылауды тоқтатуға тырысты, бірақ әскери куәлігі табылғаннан кейін, оны алып кетіп, сарбаздардың SAS мүшелері болуы мүмкін деген күдік туды. Екеуі де таксиге салынды, ИРА мүшелері оларды далаға алып барды және одан әрі ұрып-сапқылады. Алты адам көліктен шығып кеткенін көрді. Тағы бір ИРА мүшесі сарбаздардың бірінен алынған тапаншамен келді, ол сарбаздарды бірнеше рет атып, қаруды басқа адамға берді, ол сарбаздардың денесін тағы да бірнеше рет атты. Маргарет Тэтчер өзінің премьер-министрлік кезеңінде сарбаздардың өлтірілуін "Солтүстік Ирландиядағы ең қорқынышты оқиға" деп сипаттады. Сарбаздардың атылуы Солтүстік Ирландия тарихындағы ең ірі қылмыстық тергеуді бастады, бұл Белфаста жаңа шиеленіс тудырды, өйткені республикашылар RUC сарбаздардың өлтірілуін тергеуге жұмсаған күш-жігері мен республикалық азаматтардың өлтірілуіне қарағанда айырмашылықты байқады. Төрт жыл ішінде 200-ден астам адам қазаға ұшырады, олардың 41-і түрлі қылмыстармен айыпталды. "Касмент соттары" деп аталған сот процесінің біріншісі тез аяқталды; екі адам адам өлтіргені үшін кінәлі деп танылды және көптеген дәлелдерге қарамастан өмір бойына сотталды. Келесі сот процестерінің көптегені әлдеқайда даулы болды.
"Қолжазбадағы өлім"
1988 жылдың 28 сәуірінде, Гибралтардағы оқ жарылысынан кейін шамамен екі ай өткен соң, ITV телеарнасы "Бұл апта" ағымдағы істер бағдарламасының "Тастағы өлім" атты эпизодын көрсетті. "Бұл апта" Испания мен Гибралтардағы оқ жарылысының мән-жайын зерттеу үшін үш журналисті жіберді. Куәгерлердің айғақтарын пайдаланып және испан билігінің көмегімен, деректі фильм оқ жарылысына дейін болған оқиғаларды қайта жаңғыртты. Испан полициясы 6 наурызға дейінгі апталарда ИРА мүшелеріне қарсы жүргізілген қадағалау операциясын қайта құруға көмектесті, ал журналистер маршрутты түсіру үшін тікұшақты жалдады. Гибралтарда олар оқ жарылысына куә болған бірнеше жаңа адамды тапты, олардың әрқайсысы Макканн, Савидж және Фаррелл ешқандай ескертусіз немесе жерге құлағаннан кейін атылғанын көргендерін айтты; көпшілігі түсірілуге келісіп, қол қойылған мәлімдемелер берді. Кеннет Аскез атты куәгер екі дерлік бірдей мәлімдеме жасады, бірақ журналистермен кездесуден бас тартты. Журналистер ақырында Савиджтің жерде жатқанда атылғанын көргенін бағдарламаға қосты. Техникалық кеңес алу үшін журналистер жарылғыш заттар мен баллистика саласындағы сарапшы саналатын, британдық армияның зейнеткер офицері, подполковник Джордж Стайлзді шақырды. Стайлз Савиджтің көлігінде бомба болмағанын биліктің оңай байқағанына сенді, себебі салмағы көліктің пружиналарында көрінетін болар еді; сондай-ақ, оқ жарылысы болған жерден көлік тұрағына қашықтан басқару құрылғысы жетпейтініне сенді, себебі арада көптеген ғимараттар мен басқа да кедергілер бар еді. Үкімет оқ жарылысы бойынша тергеу аяқталғанға дейін ешқандай пікір білдірмеді, сондықтан деректі фильмнің соңында оның дәлелдерін адам құқықтары жөніндегі жетекші заңгерге ұсынды, ол оқ жарылысының мән-жайын анықтау үшін сот тергеуі қажет деп есептеді. Бағдарлама эфирге түсуіне екі күн қалғанда, сэр Джеффри Хоу Тәуелсіз телерадио хабарларын тарату органының (IBA) төрағасына телефон соғып, сот ісі басталғанға дейін бағдарламаны кейінге шегеруді сұрады, себебі ол сот процесіне әсер етуі мүмкін екенін айтты. Бағдарламаны қарап, заңгерлік кеңес алғаннан кейін, IBA 28 сәуір күні таңертең "Тастағы өлім" бағдарламасын жоспарланғандай көрсетуге шешім қабылдады. Хоу деректі фильм тергеуді елемейтінін мәлімдеді, бірақ IBA өз шешімін сақтап қалды. Бағдарлама 28 сәуірде сағат 21:00-де көрсетілді және үлкен дау тудырды. Келесі күні таңертең британдық таблоидтары бағдарламаны SAS-қа қарсы "қарлама" және "телевизия арқылы соттау" деп сипаттады; бірнешеуі IBA-ны деректі фильмді көрсетуге рұқсат бергені үшін сынады. Келесі апталарда газеттер деректі фильмнің куәгерлері туралы, әсіресе Кармен Проэтта туралы көптеген мақалалар жариялады, ол Макканн мен Фарреллді Гибралтар полициясының машинасымен келген сарбаздар ешқандай ескертусіз атып өлтіргенін көргенін хабарлады. Проэтта бірнеше газетті жала жабу үшін сотқа беріп, үлкен сомада өтемақы алды. The Sunday Times өз тергеуін жүргізді және "Тастағы өлім" куәгерлерінің пікірлерін бұрмалағанын хабарлады; қатысы барлар кейіннен басқа газеттерге The Sunday Times олардың сөздерін бұрмалағанын айтты.
Сұрау салу
Гибралтар үшін ерекше жағдай, атыс пен тергеу күнін белгілеу арасында үлкен кешігу болды (Ұлыбританияның және оның аумақтарының кейбір бөліктерінде кенеттен немесе даулы өлімдерді тергеудің қалыпты тәсілі); атыс болғаннан кейін сегіз апта өткен соң, сот дәрігері Феликс Пицарелло тергеу 1988 жылдың 27 маусымында басталатынын хабарлады. Екі аптадан кейін (Пицареллоға белгісіз), Маргарет Тэтчердің баспасөз хатшысы тергеудің мерзімсіз кешіктірілгенін жариялады. Тергеу 6 қыркүйекте басталды. Пицарелло іс жүргізуді басқарды, ал он бір қазылар алқасы дәлелдерді бағалады; Гибралтар үкіметін Гибралтар бас прокуроры Эрик Тислевейт өкілдік етті. Мүдделі тараптарды Джон Лоуз, QC (Британ үкіметі үшін), Майкл Хаккер (SAS қызметкерлері үшін) және Патрик МакГрори (Макканн, Фаррелл және Савидж отбасылары үшін) өкілдік етті. Тергеу – өлімнің жағдайын анықтауға бағытталған, жарысқа толы емес іс жүргізу; тергеуді сот дәрігері жүргізеді, ал мүдделі тараптардың өкілдері куәлерді қайта сұраққа тартуға құқылы. Егер өлім басқа адамның қасақана әрекеті салдарынан болған болса, қазылар алқасы «заңмен рұхсат етілген өлтіру», «заңсыз өлтіру» немесе «ашық үкім» шығара алады; тергеу кінәлілерді анықтай алмайды, бірақ заңсыз өлтіру туралы үкім шығарылған жағдайда билік қандай да бір қудалау шараларын қолдану қажеттігін қарастырады. Әскерлер мен MI5 офицерлері өздерінің куәліктерін анонимді түрде және экран артынан берді. Тергеу басталған кезде, Amnesty International-ды қоса алғанда, бақылаушылар МакГроридің нашар жағдайда екеніне алаңдаушылық білдірді, себебі SAS және MI5 қызметкерлерінің куәліктерін басқа барлық адвокаттар олар куәлік беруге дейін білген. Тергеу басталған күні алдында әрбір отырыстың стенограммасының құны он есеге артты.
Полиция, әскери және МИ5 куәгерлері
Алғашқы куәгерлер Гибралтар полициясының қызметкерлері болды. Олардан кейін "Флавиус" операциясының жетекші MI5 офицері "Мистер О" куәлік берді. "О" тергеу кезінде 1988 жылдың қаңтарында Бельгия билігі Брюссельде ИРА оперативтігіне тиесілі көлікті тапқандығын айтты. Көліктен Семтекс, детонаторлар және радиоарналы жарылғыш құрылғыға арналған жабдықтар табылған, бұл MI5-ті ИРА-ның Гибралтарда жоспарланған шабуылға осы сияқты құрылғыны қолдануы мүмкін деген қорытуға жеткізді. MI5 ИРА-ның "қорғау машинасы" (бомбалаушылар жарылғыш заттары бар көлікті әкелгенге дейін тұрақ орнын сақтап тұруға арналған бос көлік) пайдаланбауы ықтимал деп санды, себебі бұл бірнеше шекарадан өтудің қосымша тәуекелін тудырады. "О" сот дәрігеріне Макканн, Савидж және Фарреллдің Малага әуежайына келгенін испан билігі байқағанын, бірақ олар көп ұзамай із жазып қалғанын және Гибралтарға кіргенін анықтамағанын айтты. Канепа тергеу кезінде (МакГроридің мәлімдемесіне қайшы) Макканн, Савидж және Фарреллді өлтіру үшін сөз байласу болмағанын мәлімдеді. Ол MI5-тен ИРА жоспары туралы хабардар болғаннан кейін MI5, әскери және полиция қызметкерлерінен тұратын кеңесші комитет құрғанын айтты. Оқиғалар дамыған сайын комитет Гибралтар полициясының ИРА қатеріне тойтарыс беруге жеткілікті жабдықталмағанын шешті, ал Канепа Лондоннан көмек сұрады. Комиссар операцияны ИРА-ға қарсы 25 минуттық әскери операцияны қоспағанда, әрқашан өзі басқарғанын растады. Қарсы сұрақтар кезінде МакГрори комиссардың операцияны қаншалықты бақылағанын сұрады; ол Канепадан комиссардың SAS-тен нақты көмек сұрамағанын білді. Канепа "О" -мен келісіп, испан полициясы ИРА тобының жолын жоғалтқанын және Савиджтің Гибралтарға келгені билікті таң қалдырғанын айтты. Шекарадағы бақылау бекетіндегі полиция офицеріне ИРА тобының келгенін хабарлау нұсқауы берілген, бірақ Канепа тергеу кезінде офицердің бірден үш ИРА мүшесін күткенін айтты. Ол МакГрориге офицердің үштіктің жалған паспорттары туралы мәліметтері бар-жоғына "сенімді емес" екенін айтты. Бақылау бекетіндегі офицер ИРА мүшелерінің қандай псевдонимдермен саяхаттап жүргенін білмейтінін мәлімдеді. Сұрақтар кезінде ол атысқа дейінгі түні өткен брифингте жалған есімдер берілгенін мойындады. Гибралтар полициясының арнайы бөлімінің бастығы, бас инспектор Джозеф Уллгер сотқа испан шекарашыларының Савиджті салғырттықпен өткізіп жібергенін, ал Гибралтар тарапындағы тұрақты шекара офицерлеріне ИРА тобын іздеу туралы ескерту жасалмағанын айтты. "Солдат Ф", британдық армияның полковнигі, SAS отрядының қолбасшысы болды, содан кейін "Солдат Е", солдаттарға тікелей жауапты кіші офицер куәлік берді. Тергеу кезінде оқиғаға қатысқан солдаттардың пікірлері тыңдалды. SAS қызметкерлерінің барлығы сотқа бомбалаушылардың қашықтан басқарылатын детонатормен қаруланғанын күткендерін және Савиджтің көлігінде міндетті түрде бомба бар екенін айтқан. Әр солдат ИРА тобының оларды қауіпті деп санаған қозғалыстар жасағанын және осының нәтижесінде олар оқ ашуға мәжбүр болғанын мәлімдеді. МакГрори қарсы сұрақтар кезінде SAS-тің өлімге әкелетін күш қолдану саясаты туралы сұрады; ол "Солдат D" -ден Савидж жерде жатқанда атылған деген айыптамалар туралы сұрады, "D" бұл айыптаманы күшпен жоққа шығарды, бірақ Савиджді өлгенше атуға ниеттенгенін айтты. Гибралтар полициясының бірнеше офицері атысқаннан кейінгі жағдай және одан кейінгі полиция тергеуі туралы куәлік берді. Атысқаннан кейін дереу солдаттардың патрондары оқиға орнынан алынды (солдаттардың қайда тұрғанын анықтау қиын болды); Гибралтар полициясының екі офицері патрондарды жинағанын куәлік етті, біреуі олардың ұрлануы мүмкін деп қорқып, екіншісі жоғары офицердің бұйрығымен. Басқа куәгерлер Гибралтар полициясының дәлелдерді жоғалтқанын және солдаттардың атыс болғаннан кейін бір аптадан кейін ғана полицияға мәлімдеме бергенін айтты.
Азаматтық куәгерлер
Алғашқы куәгерлердің бірі – Аллен Ферэйдей, Корольдік қару-жарақ зерттеу және әзірлеу орталығының бас ғылыми қызметкері болды. Ол қашықтан басқарылатын құрылғының атысқан жерлерден Савидж ақ Renault көлігін тастап кеткен тұраққа және одан әрі жетуі мүмкін екенін айтты. Тергеу кезінде ол Renault көлігіндегі антеннаның жарылыс сигналын қабылдауға арналған түрі емес екенін және IRA-ның нысанасына тікелей көру мүмкіндігі болмаса, қашықтан басқарылатын бомба қолданғаны туралы мәлімет жоқ екенін мәлімдеді. Келесі күні "Солдат G" сотқа өзінің жарылғыш заттар бойынша сарапшы емес екенін және Савидждің көлігін бағалауы көліктің антеннасының "өте жаңа" көрінуіне негізделгенін айтты. МакГрори радиоарнасымен басқарылатын жарылыстар бойынша сарапшы доктор Майкл Скотты шақырды. Ол үкімет куәгерлерімен келіспей, жиналыс алаңындағы бомбаның жанармай құю станциясынан жарылуы мүмкін емес екенін айтты және куәлік беруге дейін сынақтар жүргізді. Үкімет өз сынақтарын жүргізіп, жанармай құю станциясы мен тұрақ арасында радио байланысының мүмкін екенін, бірақ кепілдік берілмейтінін көрсетті. Британдық сот патологоанатомы профессор Алан Уотсон денелерді қарап тексерді. Уотсон Гібралтарға оқ атысқаннан кейін бір күннен кейін келді, сол кезде денелер Корольдік теңіз ауруханасына жеткізілді. Ол денелердің киімдерінен айырылғанын (жараларды анықтауда қиындықтар тудырды), мәйітханада рентген аппараты жоқ екенін (Уотсонға денелер арқылы оқтың жолын анықтауға мүмкіндік бермек) және оған басқа рентген аппаратына кіруге рұқсат берілмегенін анықтады. Профессор Шотландиядағы үйіне оралғаннан кейін қан анализінің және басқа да сараптама нәтижелеріне қол жеткізе алмады және Гибралтар полициясының фотографы түсірген суреттерге қанағаттанбады. Уотсон Макканн төрт рет атылғанын қорытындылады – бір рет жаққа (мүмкін, рикошет), бір рет басқа және екі рет арқасына; Фаррелл бес рет атылды (екі рет бетке және үш рет арқасына). Уотсон Савиджге қанша рет оқ атылғанын нақты анықтай алмады – ол он сегіз ретке дейін болуы мүмкін деп болжады. Уотсон МакГроридің Савиджтің денесінің "оқтан тесілгенін" айтуымен келісті, бұл туралы мәлімдеме ертеңгі күні бас жаңалықтарда жарияланды. Уотсон қаза тапқандардың жерде жатқанда атылғанын болжады; МакГрори шақырған екінші патолог ұқсас қорытындылар жасады. Екі аптадан кейін сот Дэвид Прайордан – Лондон полициясының сот-медициналық сарапшысынан – IRA мүшелерінің киімдерін талдағанын естіді. Киімнің жағдайы оның талдауын қиындатты. Прайор "А" және "В" солдаттарының Макканн мен Фарреллге атыс бастаған кезде жақындығы туралы дәлел келтірді. Солдаттар олар кем дегенде алты фут (1,8 метр) қашықтықта болғанын мәлімдеді, бірақ Прайордың талдауына сәйкес, Макканн мен Фаррелл екі немесе үш футтан аспайтын қашықтықтан (0,6 немесе 0,9 метр) атылған. Бірнеше куәгерлер куәлік берді. Үшеуі оқ атысқан оқиғаның бір бөлігін көрді және оқиғаның ресми нұсқасын растайтын мәліметтер берді – атап айтқанда, олар SAS-тің күдіктілерді жерде жатқанда атып жатқанын көрген жоқ. "Тастағы өлім" бағдарламасынан куәгерлер де пайда болды. Стивен Буллок Макканн мен Савиджді SAS оларды атып өлтер алдында қолдарын көтергенін қайталады; Джози Селесия екеуі жерде жатқанда солдаттың Макканн мен Фарреллге оқ атқанын көргенін қайталады. Хакер Селесияның куәлігінің кейбір бөліктері "Тастағы өлім" бағдарламасына сөйлегеннен кейін өзгергенін атап өтті және ол естіген оқ атыс Макканн мен Фарреллдің жерде болған кездегі атысынан емес, Савиджге атылғаннан шыққан деп болжады, бұл ұсынысты Селесия қабылдамады. SAS адвокаты оның күйеуінің түсірген суреттеріндегі әскери қызметкерлерді анықтай алмағанын айтты. Макси Проэтта сотқа төрт адамның (үш азаматтық киімде және бір Гибралтар полициясының офицері) Уинстон Черчилль даңғылындағы жанармай станциясының қарсысына келгенін көргенін айтты; ер адамдар орталық бөлігінен секіріп өтті және Фаррелл қолын көтерді, содан кейін ол бірнеше рет оқ атылғанын естіді. Әйелінің куәлігіне қайшы, ол Фарреллдің әрекеті бағыну емес, өзін-өзі қорғау екенін сенді және ол естіген оқ атыс полиция машинасынан емес екенін айтты. Үкімет адвокаттары полиция машинасына инспектор Ревальятте басқарғанын және ішінде төрт полицей болғанын айтты, бірақ Проэтта адвокаттардың нұсқасы ақылға сыймайтынын мәлімдеді. Оның әйелі келесі күні куәлік берді. "Тастағы өлім" бағдарламасына берген мәлімдемесіне қайшы, Кармен Проэтта енді Макканн мен Фарреллді жерде атып өлтіргенін көргеніне сенімді емес еді. Үкімет адвокаттары Проэттаның өзгерген куәлігіне сүйене отырып, оның куәлігінің сенімділігін күмәндандырды және оның полицияға бұрын "Тастағы өлім" бағдарламасына куәлік бергеніне байланысты күдікті әрекет еткенін айтты. Ол полиция оқ атысқан оқиға туралы "Тастағы өлім" бағдарламасы көрсетілгенге дейін сұрақ қоймағанын жауап берді. Асквес, "Тастағы өлім" тобына делдал арқылы берген жазбаша мәлімдемесін өте теріс пікірмен қайта алып, өзінің мәлімдемелерін жасағаннан кейін "жалған сөйлеуге" тырысқан майор Боб Рэндаллдың (басқа "Тастағы өлім" куәсі, бағдарламаға оқ атысқаннан кейін түсірілген видеоны сатқан) салдарынан жасағанын мәлімдеді. Британдық БАҚ Асквестің мәлімдемесін қайтаруын кеңінен жариялады, ал бірнеше парламент мүшелері Асквесті теледидар үшін жалған куәлік бергеніне айыптады ("Тастағы өлім" оны осыған итермелегеніне). Асквес өзінің бастапқы мәлімдемесінде солдаттар "C" және "D" берет киіп, жеке куәліктерін көрсетіп, атысқаннан кейін халыққа "әуе болсын, полициямыз" дегенін түсіндіре алмады (бұл мәліметтер тергеуге дейін жарияланбаған).
Сот іс жүргізуі
1990 жылдың наурыз айында Макканн, Савидж және Фаррелл отбасылары Лондонның Жоғарғы сотында Ұлыбритания үкіметіне қарсы сот процесі бастады. Сот Гибралтардың сот құзыретінен тыс екендігіне байланысты істі қараусыз қалдырды. Отбасылар шағымдануға тырысты, бірақ оның сәтті болуына мүмкіндік жоқ деп санап, қайтарып алды. 1993 жылдың сәуірінде комиссия есебін жариялап, операцияны жүргізуді сынады, бірақ 2-баптың бұзылғанын анықтамады. Дегенмен комиссия істі түпкілікті шешім үшін Еуропалық адам құқықтары сотына (ЕАҚС) жіберді. Ұлыбритания үкіметі Гибралтар халқын заңсыз зорлық-зомбылықтан қорғау үшін 2-баптың 2-тармағының мағынасында өлтірудің «мүлдем қажетті» болғанын мәлімдеді. Олар атыс жасаған сарбаздар Макканн, Савидж және Фарреллдің қашықтан басқару арқылы көлікті жарылуға қабілетті екеніне сенгенін айтты. Отбасылар үкіметтің үш адамды өлтіруге сөз байластырғанын, операцияны жоспарлау және бақылау нашар болғанын, сот отырысының өлтірулерді тергеуге жеткілікті жабдықталмағанын және Гибралтардың қолданыстағы заңдары 2-бапқа сәйкес келмейтінін мәлімдеді. Сот сарбаздардың «рефлекстік әрекетінің» өлтіруші күш қолдануда шамадан тыс болғанын, бірақ сарбаздардың әрекеттері өздігінен 2-бапты бұзуға себеп болмағанын анықтады. Сот сарбаздардың адал сенімге негізделген күш қолдануы, тіпті бұл сенім қате болса да, ақталуы мүмкін деп шешті. Соттың пікірінше, керісінше пікір білдіру құқық қорғау органдарының қызметкерлеріне артық жүк салатын болар еді. Ол операцияны жоспарлау және бақылауға қатысты барлық басқа да айыптауларды жоққа шығарды. Осы тұста сот күдіктілерді шекарадан өткен кезде немесе одан бұрын ұстамауының және сарбаздарға берілген ақпараттың өлтіруші күш қолдануды іс жүзінде сөзсіз ететінін анықтады. Осылайша, сот операцияны бақылау кезінде 2-баптың бұзылғаны туралы шешім қабылдады. Күдіктілер террористік актіні дайындаған кезде қаза тапқандықтан, сот отбасылардың зияндылығы үшін талаптарын, сондай-ақ сот отырысында жұмсалған шығындарды қабылдамады. Сот Ұлыбритания үкіметін Страсбургтегі іс жүргізу барысында туындаған шығындарды төлеуге міндеттеді. Үкімет бастапқыда төлем жасамайтынын мәлімдеді, және парламентте Ұлыбританияның ЕАҚС-тан шығуы талқыланды. Ол сот шығындарын 1995 жылғы 24 желтоқсанда, сот белгілеген үш айлық мерзімнен кейін бірнеше күн ішінде төледі. Журналист Николас Эккерт бұл оқиғаны «Тартыстың ең үлкен дауларының бірі» деп сипаттады, ал ғалым Ричард Инглиш «бір-бірімен байланысқан өлімдердің қорқынышты тізбегі» қақтығыстың «ең есте қаларлық және шоқтығуарлық кезеңдерінің» бірі болды деп мәлімдеді. ИРА-ның Гибралтарда қолдануға ниеттенген жарылғыш заттары Ливиядан келген деп саналады, ол 1980 жылдары ИРА-ға қару-жарақпен қамтамасыз еткені белгілі болды; кейбір деректер Гибралтарды Ливияға салыстырмалы жақындығы үшін таңдады деп болжады, ал аумақты нысанаға алу Каддафиге ризашылық білдіру ретінде қарастырылды. Бірнеше сарапшылар, соның ішінде католик діни қызметкері және Тартыс туралы бірнеше кітаптың авторы Реймонд Мюррей, бұл оқиға британдық биліктің ИРА-ға қарсы «өлтіру үшін ату» саясатын жүргізгенін және олар ИРА-ның күдікті мүшелерін тұтқындауға қарағанда қасақана өлтіруге бағытталған күш қолданғанын дәлелдейді. Полиция қызметі мен азаматтық бостандықтар мәселесі бойынша мамандық алған ғалым Морис Панч ЕАҚС шешімін полицияның қару-жарақпен айналысуын бақылауға қатысты «маңызды салдары бар маңызды іс» деп сипаттады. Бұл іс 2-бапқа қатысты істерде, әсіресе 2-баптың 2-тармағында адамның өлімінен туындаған күш қолдануды рұқсат етілген жағдайларды, ал адамның өмірін қасақана алып тастауды рұқсат етілген жағдайларды емес, анықтайтын қағиданы сақтаудағы маңызды оқиға болып саналады. Бұл заң полиция тарапынан өлтіруге әкелетін күш қолдану туралы ЕАҚС-ның кейінірек шығарылған істерінде сілтеме жасалды. Сот отырысының шешімінен кейін Гибралтар губернаторы, әуе шебері сэр Питер Терри «Тіпті осы шалғай жерде террористерге орын жоқ» деп мәлімдеді. Операция Флавиус-та атқарған рөлі үшін кек алу үшін Терри мен оның әйелі екі жылдан кейін, 1990 жылдың қыркүйегінде, Стаффордширдегі үйлеріне ИРА шабуыл жасаған кезде атып, ауыр жарақат алды. Аскес «Тастағы өлім» фильміндегі өз мәлімдемесін қайтарып алғаннан кейін және оған куә болған оқиғалар туралы жалған мәлімет беруге қысым жасалды деген мәлімдемеден кейін IBA өз уайымын білдіру және деректі фильмді жасау туралы тергеу мүмкіндігін қарастыру үшін Thames Television компаниясына хабарласты. Thames Television компаниясы тәуелсіз сарапшылар тобын (Thames немесе IBA-мен байланысы жоқ екі адам) тарту арқылы жеке тергеу жүргізуге келісті; Thames Lord Windlesham және Richard Rampton, QC-ны тергеуді жүргізуге шақырды. 1989 жылдың қаңтарында жарияланған есебінде Windlesham және Rampton «Тастағы өлім» фильміне бірнеше сын айтты, бірақ оны «күшті» жұмыс деп таныды, ол «жақсы ниетпен және жасырын мақсатсыз» жасалған. Қорытындысында авторлар «Тастағы өлім» фильмі «сөз бостандығы ең кең және ең тікелей массалық коммуникация құралдарында да жеңіске жете алады» екенін дәлелдеді.