Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жануардың терісінен өсетін кішкентай, қатты қабықша.
Small rigid plate that grows out of an animal's skin
Зоологияда, қабықша (wikt:λεπίς; wikt:squama) – жануардың терісінен қорғану үшін өсетін кішкентай, қатты қабықша. Көбелектер мен молықтарда қабықшалар жәндіктің қанатының бетіндегі пластиналар болып табылады және түс беруге қызмет етеді. Қабықшалар өте кең таралған және конвергентті эволюция нәтижесінде бірнеше рет дамыған, олардың құрылымы мен функциясы әртүрлі. Қабықшалар, әдетте, организмнің жабын қабығы жүйесінің бір бөлігі ретінде жіктеледі. Қабықшалардың түрлері жануардың класына және түріне қарай әр түрлі болады.
In zoology, a scale ([[wikt:λεπίς; wikt:squama) is a small rigid plate that grows out of an animal's skin to provide protection. In lepidopterans (butterflies and moths), scales are plates on the surface of the insect wing, and provide coloration. Scales are quite common and have evolved multiple times through convergent evolution, with varying structure and function. Scales are generally classified as part of an organism's integumentary system. There are various types of scales according to shape and to class of animal.
Балық қабыршақтары
Балық қабыршақтары дермадан, нақтырақ айтқанда мезодермадан пайда болады. Осы факт оларды палеонтологиялық тұрғыдан бауырымен жорғалаушылардың қабыршақтарынан ажыратады. Генетикалық тұрғыдан қарағанда, сүтқоректілердің тіс және шаш дамуына қатысатын гендер қабыршақтардың дамуына да қатысады.
Fish scales are dermally derived, specifically in the mesoderm. This fact distinguishes them from reptile scales paleontologically. Genetically, the same genes involved in tooth and hair development in mammals are also involved in scale development.
Космоидтық таразылар
Шынайы космоидтық қабықшалар тек саркоптеригиандарда ғана табылады. Қабықшаның ішкі қабаты қабатты сүйектен тұрады. Оның үстінде губка тәрізді немесе қантамырлы сүйек қабаты, содан кейін космоин деп аталатын дентинге ұқсас материалдың қабаты жатыр. Сыртқы беті кератинмен жабылған. Целаканттың өзгертілген космоидтық қабықшалары бар, оларда космоин жоқ және олар нағыз космоидтық қабықшалардан жұқа.
True cosmoid scales can only be found on the Sarcopterygians. The inner layer of the scale is made of lamellar bone. On top of this lies a layer of spongy or vascular bone and then a layer of dentine like material called cosmine. The upper surface is keratin. The coelacanth has modified cosmoid scales that lack cosmine and are thinner than true cosmoid scales.
Ганоидты таразылар
Ганоидты қабыршақтар гарларда (Lepisosteidae тұқымдасы), бичирлерде және қамыс балықтарында (Polypteridae тұқымдасы) кездеседі. Ганоидты қабыршақтар космоидты қабыршақтарға ұқсас, бірақ олардың космоин қабатының үстінде және эмаль астында ганоин қабаты орналасқан. Ганоин қабыршақтары алмаз тәрізді, жылтыр және қатты болады. Ганоиннің құрамында ДНК молекуласында кездесетін гуаниннің ілкішті туындылары – гуанин қосылыстары бар. Осы химиялық заттардың ілкішті қасиеті ганоинге жылтырлық береді.
Ganoid scales can be found on gars (family Lepisosteidae), bichirs, and reedfishes (family Polypteridae). Ganoid scales are similar to cosmoid scales, but a layer of ganoin lies over the cosmine layer and under the enamel. Ganoin scales are diamond shaped, shiny, and hard. Within the ganoin are guanine compounds, iridescent derivatives of guanine found in a DNA molecule. The iridescent property of these chemicals provide the ganoin its shine.
Плакоидтық тарақ
Плакоидтық қабыршақтар кеміртекті балықтарда, оның ішінде акулалар мен шағалақайларда кездеседі. Бұл қабыршақтар, сондай-ақ тісшелер деп те аталады, құрылысы жағынан тістерге ұқсас, және бір орталық тікенегі мен екі бүйірлік тікенегі болады. Қазіргі жақты балықтардың ата-бабалары – жақсыз остракодермалар және кейін жақты плакодермалар плакоидтық және ганоидтық қабыршақтардың қасиеттерін біріктірген қабыршақтарға ие болған болуы мүмкін.
Placoid scales are found on cartilaginous fish including sharks and stingrays. These scales, also called denticles, are similar in structure to teeth, and have one median spine and two lateral spines. The modern jawed fish ancestors, the jawless ostracoderms and later jawed placoderms, may have had scales with the properties of both placoid and ganoid scales.
Лептоидтық тарақ
Лептоидтық шашақтар жоғары сатыдағы сүйекті балықтарда кездеседі. Өскен сайын олар концентрлі қабаттармен өседі. Олар шатырдың черепицасы сияқты бас-құйрық бағытында бірін-бірі жабады, бұл дене бетінен судың тегіс ағып өтуіне және соның салдарынан қарсылықты азайтуға мүмкіндік береді. Олар екі түрге бөлінеді: циклоидты шашақтардың сыртқы жиегі тегіс болып келеді, және олар көбінесе лосось және сазан сияқты жұмсақ қанатты балықтарда кездеседі. Ктеноидты шашақтардың сыртқы жиегі тісті болып келеді, және олар әдетте шағалы қанатты сәулелері бар балықтарда, мысалы, бас және краппиде кездеседі.
Leptoid scales are found on higher order bony fish. As they grow they add concentric layers. They are arranged so as to overlap in a head to tail direction, like roof tiles, allowing a smoother flow of water over the body and therefore reducing drag. They come in two forms:
Cycloid scales have a smooth outer edge, and are most common on fish with soft fin rays, such as salmon and carp. Ctenoid scales have a toothed outer edge, and are usually found on fish with spiny fin rays, such as bass and crappie.
Жыландар тарақ
Рептилия шашақтарының түрлері: циклоидты, дөңгелек (бұдырлы көрінетін), және қабырғалы (орталық тігісі бар). Шашақтардың мөлшері әдетте әртүрлі болады, қалың, ірі шашақтар физикалық әсерге жиі ұшырайтын жерлерді (әдетте аяқтар, құйрық және бас) жабады, ал буындардың маңында икемділік үшін шашақтар кішкентай болады. Көптеген жыландардың ішкі жағында кең шашақтары болады, әр шашақ ішкі жақтың бір жағынан екінші жағына дейін жабады. Барлық рептилия шашақтарында эпидермалық компонент (сыртқы бетінде көрінетін бөлік) болады, бірақ крокодилдер мен тасбақалар сияқты көптеген рептилиялардың эпидермалық шашақтарының астында остеодермалары бар. Мұндай шашақтарды дұрысырақ "скут" деп атау қабылданған. Жыландар, туатаралар және көптеген кесірткелерде остеодермалар жоқ. Барлық рептилия шашақтарының эпидермалық бөлігінің астында дермалық папилла орналасқан, және остеодермалар, егер болса, сол жерде қалыптасады.
Reptile scale types include: cycloid, granular (which appear bumpy), and keeled (which have a center ridge). Scales usually vary in size, the stouter, larger scales cover parts that are often exposed to physical stress (usually the feet, tail and head), while scales are small around the joints for flexibility. Most snakes have extra broad scales on the belly, each scale covering the belly from side to side. The scales of all reptiles have an epidermal component (what one sees on the surface), but many reptiles, such as crocodilians and turtles, have osteoderms underlying the epidermal scale. Such scales are more properly termed scutes. Snakes, tuataras and many lizards lack osteoderms. All reptilian scales have a dermal papilla underlying the epidermal part, and it is there that the osteoderms, if present, would be formed.
Құс тарақ
Құстардың қабыршақтары негізінен саусақтар мен метатарсуста кездеседі, бірақ кейбір құстарда білезік бөлігінде де болуы мүмкін. Бұрын құстардың қабыршақтары мен қалқаншалары жорғалаушылардың қабыршақтарымен гомолог деп есептелген, бірақ қазір олардың тәуелсіз дамып, дегенерацияға ұшыраған қауырсынға айналғаны туралы келісімге келген.
Birds' scales are found mainly on the toes and metatarsus, but may be found further up on the ankle in some birds. The scales and scutes of birds were thought to be homologous to those of reptiles, but are now agreed to have evolved independently, being degenerate feathers.
сүтқоректілердің шашақтары
Қаңқалы сүтқоректілердің мысалы – панголин. Оның қабыршақтары кератиннен жасалған және қорғану үшін қолданылады, бұл армадилдің қабығына ұқсас. Олар конвергентті түрде дамыған, яғни сүтқоректілердің қауымдас тектес бауыры сияқты алшақ аталарымен (өйткені терапсидтер қабыршақтарын жоғалтқан) байланысты емес, бірақ олар бірдей генді пайдаланады. Екінші жағынан, мысық кенгурудың аяқтары мен құйрығында қабыршақтар бар. Оның нақты табиғаты толыққанды зерттелмеген, бірақ олар панголин қабыршақтарынан құрылымдық тұрғыдан өзгеше болып көрінеді. Аномальурлардың құйрығының астыңғы жағында да қабыршақтар кездеседі. Көптеген сүтқоректілердің табан жақтауларындағы эпидермалық тіндер басқа омыртқалы жануарлардың қабыршақтарымен салыстырылды. Олар, әдетте, құстардың торлары сияқты, өспей қалған түк немесе мүйіздену процестерінен пайда болған болуы мүмкін.
An example of a scaled mammal is the pangolin. Its scales are made of keratin and are used for protection, similar to an armadillo's armor. They have been convergently evolved, being unrelated to mammals' distant reptile like ancestors (since therapsids lost scales), except that they use a similar gene. On the other hand, the musky rat kangaroo has scales on its feet and tail. The precise nature of its purported scales has not been studied in detail, but they appear to be structurally different from pangolin scales. Anomalures also have scales on their tail undersides. Foot pad epidermal tissues in most mammal species have been compared to the scales of other vertebrates. They are likely derived from cornification processes or stunted fur much like avian reticulae are derived from stunted feathers.
Артроподтардың шашақтары
Көбелектер мен көбелектер – қанатты қабыршақтылар (грекше "қанатты қабықшалылар") тобына жатады, олардың қанаттары нәзік, ұнтақты қабыршақтармен жабылған, бұл өзгертілген қылшықтар болып табылады. Әр қабыршақ органикалық материалдан тұратын ұсақ, жиналған пластиналар қатарынан тұрады. Көбелектерде қабыршақтар кең және жалпақ, ал көбелектерде қабыршақтар тар және көбірек түкті болады. Қабыршақтар көбінесе пигменттелген, бірақ кейбір түрлері пигментсіз, жарық шағылыстыратын түс береді; пластиналардың қалыңдығы көзге көрінетін жарықтың толқын ұзындығымен шамалас болғандықтан, пластиналар жұқа пленкалық оптика деп аталатын физикалық құбылыс арқылы құрылымдық түс пен жарық шағылыстыруға әкеледі. Осы әдіспен ең көп таралған түс – көк, мысалы, Морфо көбелектерінде. Кейбір өрмекшілердің денесінде де қабыршақтар болады. Өрмекші қабыршақтары – бұл кутикула бетін жабатын жалпақталған қылшықтар. Олардың пішіні, мөлшері және түсі әртүрлі. Кем дегенде 13 түрлі өрмекшілер тұқымының кутикулалық қабыршақтары бар екені белгілі, бірақ олар ең жақсы секіруші өрмекшілер (Salticidae) мен мысық өрмекшілері (Oxyopidae) үшін сипатталған. Кейбір балықша қабықтылар, мысалы, Glyptonotus antarcticus, дөңгелек қабыршақтарға ие. Кейбір рактер жылдам қозғалыс кезінде белсендірілетін антенналық қабыршақтарды пайдаланады.
Butterflies and moths the order Lepidoptera (Greek "scale winged") have membranous wings covered in delicate, powdery scales, which are modified setae. Each scale consists of a series of tiny stacked platelets of organic material, and butterflies tend to have the scales broad and flattened, while moths tend to have the scales narrower and more hair like. Scales are usually pigmented, but some types of scales are iridescent, without pigments; because the thickness of the platelets is on the same order as the wavelength of visible light the plates lead to structural coloration and iridescence through the physical phenomenon described as thin film optics. The most common color produced in this fashion is blue, such as in the Morpho butterflies. Some types of spiders also have scales. Spider scales are flattened setae that overlay the surface of the cuticle. They come in a wide variety of shapes, sizes, and colors. At least 13 different spider families are known to possess cuticular scales, although they have only been well described for jumping spiders (Salticidae) and lynx spiders (Oxyopidae). Some crustaceans such as Glyptonotus antarcticus have knobbly scales. Some crayfish have been shown to use antennal scales that are activated in rapid response movements.