Музыкалық дыбық қатары және түрлері

Кіріспе

психоакустикалық шкала
Музыкалық дыбыстардың жоғары немесе төмен қарай тізбегі

Музыка теориясында шкала – негізгі жиілік немесе биіктік бойынша реттелген музыкалық ноталардың кез келген жиынтығы. Биіктігі артатын ретпен реттелген шкала – көтеріңкі шкала, ал биіктігі төмендейтін ретпен реттелген шкала – төмендегі шкала. Көбінесе, әсіресе, жалпы практика кезеңінде, музыкалық туындының әуені мен үйлесімнің көп бөлігі немесе барлығы бір шкаланың ноталарын пайдаланып құрылады, оны стандартты кілт таңбасымен әдемілеп көрсетуге болады. Октава теңдестігі принципіне сәйкес, шкалалар әдетте бір октаваны қамтиды, ал жоғары немесе төменгі октавалар үлгіні қайталайды. Музыкалық шкала октава кеңістігін белгілі бір сандағы шкалалық қадамдарға бөлуді білдіреді, шкалалық қадам – шкаланың екі тікелей нотасы арасындағы танымал қашықтық (немесе интервал). Дегенмен, кез келген шкаланың ішінде шкалалық қадамдардың тең болуы міндетті емес, және әсіресе микротоналды музыка көрсеткендей, кез келген берілген музыкалық интервалға қанша нота қосуға болатынына шектеу жоқ. Әрбір шкалалық қадамның енін өлшеу шкалаларды жіктеу әдісін ұсынады. Мысалы, хроматикалық шкалада әрбір шкалалық қадам жарты тондық интервалды білдіреді, ал мажорлық шкала W–W–H W W–W–H интервал үлгісімен анықталады, мұнда W – толық қадамды (екі жарты тондық интервалды, мысалы, C-ден D-ге дейін) білдіреді, ал H – жарты қадамды (мысалы, C-ден D-ге дейін) білдіреді. Интервалдық үлгілеріне қарай, шкалалар диатоникалық, хроматикалық, мажорлық, минорлық және басқалар сияқты санаттарға бөлінеді. Нақты шкала өзінің ерекше интервалдық үлгісімен және бірінші дәреже (немесе тоника) деп аталатын арнайы нотамен анықталады. Шкаланың тоникасы – октаваның және де қабылданған интервалдық үлгінің бастамасы ретінде таңдалған нота. Әдетте, шкаланың атауы оның тоникасын және интервалдық үлгісін көрсетеді. Мысалы, C мажорлық – C тоникасы бар мажорлық шкала.

Шамалар, кезеңдер және аралықтар

Шкалалар әдетте төменгі ырғақтан жоғары ырғаққа дейін тізімделеді. Көптеген шкалалар октавалық қайталануға ие, яғни олардың ноталар тізбегі әр октавада бірдей болады (Болен-Пирс шкаласы – бір ерекшелік). Октавалық қайталану шкаласын ырғақ сыныптарының дөңгелек тәрізді орналасуы ретінде бейнелеуге болады, ол ырғақ сыныптарының өсуі (немесе кемуі) бойынша реттелген. Мысалы, C мажорлық шкаласының өсуі C–D–E–F–G–A–B–[C] болып табылады, жақшасы соңғы нотаның алғашқы нотадан октава жоғары екенін көрсетеді, ал C мажорлық шкаласының кемуі C–B–A–G–F–E–D–[C] болып табылады, жақшасы шкаланың алғашқы нотасынан октава төмен екенін көрсетеді. Шкаланың екі тікелей нотасы арасындағы аралық – шкалалық қадам. Шкаланың ноталары шкаланың бірінші сатысынан бастап қадамдармен нөмірленеді. Мысалы, C мажорлық шкаласында бірінші нота C, екіншісі D, үшіншісі E және т.б. Екі нотаны бір-біріне қатысты нөмірлеуге болады: C және E үшінші интервалды (осы жағдайда – мажорлық үшінші) құрайды; D және F де үшінші интервалды (осы жағдайда – минорлық үшінші) құрайды.

Ауыртпалық

Бір масштаб әр түрлі дыбыс биіктігінде көрініс таба алады. Мысалы, C мажорлық гаммасы C4 (ортаңғы C; ғылыми дыбыс биіктігі нотациясын қараңыз) басталып, бір октава көтеріліп C5-ке дейін жете алады; немесе C6 октавасынан басталып, бір октава көтеріліп C7 октавасына дейін жете алады.

Гармониялық мазмұны

Даралықтардың ноталары аккордтың әрбір нотасымен аралықтарды құрайды. 5 ноталық даралықта 10 гармониялық аралық, 6 ноталық даралықта 15, 7 ноталық даралықта 21, 8 ноталық даралықта 28 аралық болады. Даралық аккорд емес, және бір уақытта бір нотадан артық естілмеуі мүмкін, бірақ белгілі бір маңызды аралықтардың жоқтығы, болуы және орналасуы даралықтың дыбысына, мелодияның даралықтағы табиғи қозғалысына және даралықтан табиғи түрде алынған аккордтарды таңдауға үлкен әсер етеді. Оң жақтағы бірінші даралық – толық тонды даралық, ал екінші және үшінші даралықтар – диатоникалық даралықтар. Үшеуі де Дебюссидің шығармасының басында қолданылады.

Ескертпе атаулары

Көптеген музыкалық жағдайларда, масштабтың белгілі бір нотасы тоник ретінде таңдалады – масштабтың орталық және ең тұрақты нотасы. Батыс тональды музыкасында, қарапайым әндер немесе пьесалар көбінесе тоник нотасымен басталады және аяқталады. Белгілі бір тоник таңдалғанда, масштабтың ноталары көбінесе тоникке қатысты, одан қанша саты жоғары екенін көрсететін сандармен белгіленеді. Мысалы, C мажорлық шкаласының ноталары (C, D, E, F, G, A, B) {1, 2, 3, 4, 5, 6, 7} деп белгіленуі мүмкін, бұл C тоник ретінде таңдалғанын көрсетеді. Осы сандық белгілерге масштаб дәрежесі деп аталады. Мұндай белгілеу үшін «бірінші» нотаны таңдау қажет; сондықтан масштаб дәрежесінің белгілері масштабтың өзіне емес, оның түрлеріне тән. Мысалы, егер A тоникті таңдасақ, онда C мажорлық шкаласының ноталарын A = 1, B = 2, C = 3 және т.б. деп белгілеуге болады. Осылайша, біз A минорлық шкаласын жасаймыз. Ноталардың әртүрлі елдерде қалай аталатындығы туралы музыкалық ноталар туралы мақаланы қараңыз. Жеті нотадан (гептатоникалық) тұратын масштабтың дәрежелерін де тоник, супертоник, медиант, субдоминант, доминант, субмедиант, субтоник терминдерін пайдаланып атауға болады. Егер субтоник тоникке жарты тон қашықтықта болса, онда оны әдетте жетекші тон (немесе жетекші нота) деп атайды; әйтпесе жетекші тон – бұл көтерілген субтоник. Сонымен қатар, (қозғалмалы до) сольфедж атау жүйесі жиі қолданылады, онда әрбір масштаб дәрежесі әріппен белгіленеді. Мажорлық шкаладағы сольфедж әріптері: до, ре, ми, фа, соль (немесе со), ля, си (немесе ти), до (немесе ут). Масштабтың ноталарын атауда, әрбір масштаб дәрежесіне өзінің әріптік атауы беріледі: мысалы, A мажорлық шкаласы A–B–C–D–E–F–G деп жазылады, емес A–B–D–D–E–E–G. Дегенмен, ағылшын тіліндегі номенклатура жүйесінде жеті нотадан артық нотасы бар масштабтарда мұны жасау мүмкін емес. Масштабтарды бейнелеу үшін хроматикалық масштабтың он екі нотасының әрқайсысын көрсететін он екі нөл немесе бірден тұратын екілік жүйе де қолданылуы мүмкін. Ең көп таралған екілік нөмірлеу схемасы төменгі дыбыстарды төмен сандық мәнмен анықтайды (дыбыс биіктігіне қарамастан). Осылайша, питч класының жиынтығындағы n питч класы 2^n арқылы бейнеленеді. Бұл 12 ТЭТ-тегі барлық питч класы жиынтықтарының қуат жиынтығын 0-ден 4095-ке дейінгі сандарға сәйкестендіреді. Екілік цифрлар оңнан солға қарай дыбыс биіктігінің өсуін көрсетеді, бұл кейбіреулерге шатастыру тудыруы мүмкін, себебі олар пианино пернетақтасындағыдай солдан оңға қарай төменнен жоғарыға қарай оқуға үйренген. Бұл схемада мажорлық шкала 101010110101 = 2741 болып табылады. Бұл екілік бейнелеу интервалдық векторларды және ортақ дыбыстарды логикалық екілік операторларды пайдаланып оңай есептеуге мүмкіндік береді. Сонымен қатар, ол әрбір масштаб үшін бірегей индекс болып табылады, өйткені әрбір масштабтың өзінің нөмірі бар. Масштабтарды тоникке қатысты жарты тонмен де көрсетуге болады. Мысалы, 0 2 4 5 7 9 11 – C–D–E–F–G–A–B сияқты кез келген мажорлық шкаланы білдіреді, онда бірінші дәреже, әрине, тоникке қатысты 0 жарты тон (демек, онымен сәйкес келеді), екіншісі тоникке қатысты 2 жарты тон, үшіншісі тоникке қатысты 4 жарты тон және т.б. Бұл ноталар 12 тондық тең темпераментпен көйленген хроматикалық шкаладан алынғандығын білдіреді. Гитара және бас гитара сияқты кейбір таспалы аспаптар үшін масштабтарды табулатурада жазуға болады, бұл әрбір масштаб дәрежесі ойналатын ладтың нөмірін және таспаны көрсетеді.

In many musical circumstances, a specific note of the scale is chosen as the tonic—the central and most stable note of the scale. In Western tonal music, simple songs or pieces typically start and end on the tonic note. Relative to a choice of a certain tonic, the notes of a scale are often labeled with numbers recording how many scale steps above the tonic they are. For example, the notes of the C major scale (C, D, E, F, G, A, B) can be labeled {1, 2, 3, 4, 5, 6, 7}, reflecting the choice of C as tonic. The expression scale degree refers to these numerical labels. Such labeling requires the choice of a "first" note; hence scale degree labels are not intrinsic to the scale itself, but rather to its modes. For example, if we choose A as tonic, then we can label the notes of the C major scale using A = 1, B = 2, C = 3, and so on. When we do so, we create a new scale called the A minor scale. See the musical note article for how the notes are customarily named in different countries. The scale degrees of a heptatonic (7 note) scale can also be named using the terms tonic, supertonic, mediant, subdominant, dominant, submediant, subtonic. If the subtonic is a semitone away from the tonic, then it is usually called the leading tone (or leading note); otherwise the leading tone refers to the raised subtonic. Also commonly used is the (movable do) solfège naming convention in which each scale degree is denoted by a syllable. In the major scale, the solfège syllables are: do, re, mi, fa, so (or sol), la, ti (or si), do (or ut). In naming the notes of a scale, it is customary that each scale degree be assigned its own letter name: for example, the A major scale is written A–B–C–D–E–F–G rather than A–B–D–D–E–E–G. However, it is impossible to do this in scales that contain more than seven notes, at least in the English language nomenclature system. Scales may also be identified by using a binary system of twelve zeros or ones to represent each of the twelve notes of a chromatic scale. The most common binary numbering scheme defines lower pitches to have lower numeric value (as opposed to low pitches having a high numeric value). Thus a single pitch class n in the pitch class set is represented by 2^n. This maps the entire power set of all pitch class sets in 12 TET to the numbers 0 to 4095. The binary digits read as ascending pitches from right to left, which some find discombobulating because they are used to low to high reading left to right, as on a piano keyboard. In this scheme, the major scale is 101010110101 = 2741. This binary representation permits easy calculation of interval vectors and common tones, using logical binary operators. It also provides a perfect index for every possible combination of tones, as every scale has its own number. Scales may also be shown as semitones from the tonic. For instance, 0 2 4 5 7 9 11 denotes any major scale such as C–D–E–F–G–A–B, in which the first degree is, obviously, 0 semitones from the tonic (and therefore coincides with it), the second is 2 semitones from the tonic, the third is 4 semitones from the tonic, and so on. Again, this implies that the notes are drawn from a chromatic scale tuned with 12 tone equal temperament. For some fretted string instruments, such as the guitar and the bass guitar, scales can be notated in tabulature, an approach which indicates the fret number and string upon which each scale degree is played.

Транспозиция және модуляция

Композиторлар музыкалық үлгілерді үлгідегі әрбір нотаны тұрақты сандағы сатылар бойынша жылжыту арқылы өзгертеді: мысалы, C мажорлық шкаласындағы C–D–E үлгісі бір сатыға жоғары жылдырылып, D–E–F болып өзгертілуі мүмкін. Бұл процесс "скалярлық транспозиция" немесе "жаңа тональностьқа көшу" деп аталады және музыкалық тізбектер мен үлгілерде жиі кездеседі. (Хроматикалық транспозицияда бұл D E F болады). Шкала сатыларының мөлшері әртүрлі бола алатындықтан, бұл процесс музыкаға нәзік мелодиялық және гармониялық өзгерістер енгізеді. Батыс тональдық музыкасында модуляцияның (немесе тональностьты өзгертудің) ең қарапайым және ең көп таралған түрі – бірінші тональностьдің бесінші (немесе доминант) сатысына негізделген басқа тональностьқа көшу. C мажор тональностьында бұл G мажор тональностьына (F қолданылады) көшуді білдіреді. Композиторлар басқа да туыс тональностьтарға жиі модуляция жасайды. Романтизм дәуірінің кейбір шығармаларында және заманауи музыкада композиторлар тоникке байланысты емес, "алыс тональностьтарға" модуляция жасайды. Алыс модуляцияның мысалы – C мажордан басталатын әнді алып, F мажорға модуляциялау (тональностьты өзгерту).

Жаз және блюз

Көк ноталарды пайдалану арқылы джаз бен блюз жарты тоннан кіші масштаб аралықтарын қолданады. Көк нота – техникалық тұрғыдан алғанда не мажор, не минор емес, "арасындағы" аралық, оған ерекше мән береді. Қарапайым фортепиано көк ноталарды ойната алмайды, бірақ электр гитарасы, саксофон, тромбон және трубамен орындаушылар көк нота жасау үшін нотаны шала тон жоғары немесе төмен "бұра" алады. Мысалы, E тонында көк нота G мен G арасындағы нота немесе олардың арасында ауысатын нота болады. Блюзде көбінесе пентатоникалық гамма қолданылады. Джазда көптеген түрлі ладтар мен гаммалар қолданылады, көбінесе бір музыкалық туындының ішінде. Хроматикалық гаммалар, әсіресе қазіргі джазда жиі кездеседі.

Тең мінез

Батыс музыкасында масштаб ноталары көбінесе тең темперацияланған тон немесе жарты тонмен бөлінеді, бұл октаваға 12 интервал құрайды. Әрбір интервал екі тонды ажыратады; жоғары тонның тербеліс жиілігі төменгі тонның жиілігінен белгілі бір тұрақты қатынаста (екіден он екінші тамырына тең немесе шамамен 1.059463 есе жоғары) артық. Масштаб әдетте осы 12-нің ішіндегі 7-ін масштаб сатылары ретінде пайдаланады.

Басқа

Көптеген басқа музыкалық дәстүрлер басқа интервалдарды қамтитын шкалаларды қолданады. Бұл шкалалар гармониялық қатардың туындысынан пайда болады. Музыкалық интервалдар – гармониялық үндеулер қатарының толықтыратын шамалары. Әлемдегі көптеген музыкалық шкалалар осы жүйеге негізделген, бірақ Индонезия және Индокитай түбегіндегі музыкалық шкалалардың көпшілігі басым металлофон мен ксилофон аспаптарының гармониялық емес резонансына негізделген.

Масштаб ішіндегі аралықтар

Кейбір шкалалар әртүрлі сандығы ноталардан тұрады. Шығыс музыкасында кең таралған шкала – пентатоникалық шкала, ол октаваға дейінгі бес нотадан құралады. Мысалы, қытай мәдениетінде пентатоникалық шкала көбінесе халық музыкасында қолданылады және C, D, E, G және A ноталарынан тұрады, олар жиі гонг, шанг, жуэ, чи және ю деп аталады. Кейбір шкалалар октаваның бір бөлігін ғана қамтиды; мұндай қысқа шкалалардың бірнешеуі бірігіп, толық октава немесе одан да көп ауқымды шкала құрайды және әдетте үшінші атаумен аталады. Түрік және Таяу Шығыс музыкасында мұндай оншақты негізгі қысқа шкалалар бар, олар жүздеген толық октавалық шкалаларды құру үшін біріктіріледі. Осы шкалалардың ішінде Хиджаз шкаласы 14 интервалды қамтитын бір шкалалық қадамға ие (Таяу Шығыс түрінде октавада 53 рет кездеседі), бұл шамамен 3 жарты тонға (Батыс түрінде октавада 12 рет кездеседі) ұқсас, ал Саба шкаласы, осы Таяу Шығыс шкалаларының тағы бірі, 14 коммага (үтірге) дейін 3 тізбектелген шкалалық қадамға ие, яғни ортаңғы нотаның екі жағында шамамен бір Батыс жарты тонымен бөлінеді. Гамелан музыкасы Пелог пен Слендроны қоса алғанда, аз ғана түрлі шкалаларды қолданады, олардың ешқайсысы да тең темперацияланған немесе гармониялық интервалдарды қамтымайды. Үнді классикалық музыкасында қозғалмалы жеті ноталы шкала қолданылады. Үнді рагалары көбінесе жарты тоннан кіші интервалдарды қолданады. Түрік музыкасындағы түрік макамдары мен араб музыкасындағы мақаматтар төрттен бір тондық интервалдарды қолдануы мүмкін. Рагаларда да, мақаматтарда да нота мен оның интонациясы (мысалы, śruti) арасындағы қашықтық жарты тоннан аз болуы мүмкін.