Кіріспе
1915 жылғы соғыс I Дүниежүзілік соғыстың Таяу Шығыс майданында Сарыбайыр шайқасы (Sarı Bayır Harekâtı), сондай-ақ тамыз шабуылы (Ağustos Taarruzları) деп аталады, 1915 жылы тамызда британдықтардың Ғосман империясынан Галлиполи түбегін басып алуға жасаған соңғы әрекеті болды. Шайқас кезінде Галлиполи науқаны 1915 жылдың 25 сәуіріндегі одақтастардың құрлыққа түсуінен бастап үш ай бойы екі майданда – Анзак және Хеллесте жалғасты. Анзак майданында қатаң тұйыққа тірелген кезде одақтастар Хеллес майданында шабуылға өтуге тырысты, бірақ оларға үлкен шығын келді де, нәтижеге қол жеткізе алмады. Тамыз айында британдық басшылығы Анзак десантының үстінде, Галлиполи түбегінің орталық бөлігін бақылайтын Сарыбайыр қыратын басып алып, науқанды қайта жандандыру үшін жаңа операция ұсынды. Басты операция 6 тамызда Анзактан солтүстікке қарай 8 шақырым жерде Сувла шығанағында Австралия және Жаңа Зеландия армиясының корпусымен бірлесіп, жаңа десантпен басталды. Одақтастар Сарыбайыр қыраты бойымен биік жерді басып алу және Сувла десантымен байланысу мақсатымен солтүстікке шабуыл жасады. Хеллесте британдықтар мен француздар негізінен қорғанысқа көшті.
The Battle of Sari Bair (Sarı Bayır Harekâtı), also known as the August Offensive (Ağustos Taarruzları), represented the final attempt made by the British in August 1915 to seize control of the Gallipoli peninsula from the Ottoman Empire during the First World War. At the time of the battle, the Gallipoli Campaign had raged on two fronts – Anzac and Helles – for three months since the Allied land invasion of 25 April 1915. With the Anzac front locked in a tense stalemate, the Allies had attempted to carry the offensive on the Helles battlefield – at enormous cost and for little gain. In August, the British command proposed a new operation to reinvigorate the campaign by capturing the Sari Bair ridge, the high ground that dominated the middle of the Gallipoli peninsula above the Anzac landing. The main operation started on 6 August with a fresh landing 5 mile (8 km) north of Anzac at Suvla Bay in conjunction with the Australian and New Zealand Army Corps. The Allies mounted an attack north into the rugged country alongside the Sari Bair range with the aim of capturing the high ground and linking with the Suvla landing. At Helles, the British and French were now to remain largely on the defensive.
Өмірбаян
Соғыс негізінен «Ұлы шөпті төбе» деген мағына беретін түрік тіліндегі Кокачиментепе жотасының маңында болды. Британдықтар бұл шыңды «971-ші төбе» деп атаған, ал олар «Сары Бейір» – «Сары беткей» деген мағынадағы басты жотаға, кішірек жотаның атын жаңылыс қолданды. «Сары Бейір» Анзак шығанағының үстіндегі әсерлі жартасқа, «Сфинкс» деп аталатын жерге дейін созылып жатты.
Кіріспе
Жерорта теңізі экспедициялық күшінің қолбасшысы, генерал сэр Ян Гамильтонға жоспарланған шабуыл үшін үш британдық Жаңа армия дивизиясы берілді: 10-шы (ирландтық) дивизия, 11-ші (солтүстік) дивизия және 13-ші (батыс) дивизия – барлығы бұрынғыда ешбір шайқаста сынақтан өтпеген. Кейін ол екі Территориялық армия дивизиясымен нығайтылды: 53-ші (Уэльс) дивизиясы және 54-ші (Шығыс Англия) дивизиясы, сондай-ақ бір атты әскер дивизиясы: 2-ші атты дивизия. Сувлаға түсуді британдық IX корпусы жасады, оған 1909 жылы зейнетке шыққан және ешқашан шайқаста адамдарға басшылық жасамаған генерал-лейтенант сэр Фредерик Стопфорд басшылық етті. Оның тағайындалуы тек қана қызмет мерзіміне байланысты болды, бірақ десантқа дайындық кезіндегі оның тартыншақтығы Гамильтонға оның бұл қызметке лайықты емес екенін ескерткен болуы керек. Османдықтар шабуылдың жаңадан басталатынын жақсы білді. Британдықтар науқанды тастап кетеді ме деген күмән болды, бірақ бұл күмән Уинстон Черчилльдің Дундиде жасаған салмақты емес сөйлеуінен кейін сейілді, ол шайқастың қандай құрбандықтарға болса да жалғасатынын мәлімдеді. Осының салдарынан Бесінші армия қайта ұйымдастырылып, 16 дивизияға дейін кеңейтілді. Олардың он дивизиясы қолданыстағы шайқас алаңдарын қорғады (алтысы Хеллесте, онда ерте шайқастардың көп бөлігі өтті, және төртеуі Анзакта). Үш дивизия Дарданеллдің Азиялық жағалауын қорғады, ал Османдық XVI корпусының үш дивизиясы Булаирдің солтүстігіндегі Сарос шығанағын, түйіскен жерін қорғады. Османдықтар шабуылдың Анзактан бұзып шығумен басталатынын күтті, бірақ ол солтүстікке (Сувлаға қарай) немесе оңтүстікке (Габа-Тепеге қарай) болатынына сенімді емес еді. Жаңа британдық десант та мүмкін деп есептелді, бірақ Сувла кандидат ретінде жоғары бағаланбады, сондықтан аймақты төрт батальоннан тұратын шағын күш қорғады. Османдық қолбасшылар Сары Бейр жотасына шабуыл жасау мүмкіндігін де жоққа шығарды. Тек Анзактағы Османдық 19-шы дивизияның қолбасшысы Мұстафа Кемал биіктіктерге шабуыл болатынын күтті, бірақ ол өзінің жоғары офицері Эсад-пашаны ондағы қорғанысты күшейтуге көндіре алмады. Маусым айында ол 3-ші армия штабының бастығы капитан Фахреттин Алтай арқылы Эсад-пашаны қорғанысты солтүстікке қарай жақсартуға көндіруге тағы бір әрекет жасады, бірақ командирінің наразылығын тудырды. Оны жұбату үшін тек бір полк, 14-ші полк Анзактан солтүстікке қарай жылжытылды.
Анзактың қашуы
Анзак периметрінен жасалған шабуыл Сари Бейр тауларының екі шыңына – Чунук Бейрге және 971-ші төбеге бағытталды. Шабуылшы күшке генерал-майор Александр Годлидің жалпы басшылығымен Жаңа Зеландия және Австралия дивизиясы, британдық 13-дивизия және екі қосымша жаяу әскер бригадасы кірді. Жоспар бойынша, 6 тамыз күні түнде екі шабуыл жасағы Анзактан шығу керек еді. Бригадир генерал Фрэнсис Джонстон басқаратын оң жақ бағана Жаңа Зеландия жаяу әскер бригадасынан құралды және Чунук Бейрге қарай бет алды. Сол жақ бағананы генерал-майор Герберт Кокс басқарды, ол 971-ші төбеге және көршілес Q төбесіне бағытталды, онда бригада генерал-майор Джон Монаштың австралиялық 4-ші жаяу әскер бригадасы мен Кокстың 29-шы үнді бригадасы болды. Екі мақсатты да таң атқанға дейін басып алу жоспарланған. Османдықтарды алдағы шабуылдан алаңдату үшін 6 тамызда сағат 17:30-да Австралияның 1-ші дивизиясының жаяу әскер бригадалары Лон Пайнға шабуыл жасады. Шабуыл Осман траншеяларын басып алуға сәтті болғанымен, солтүстікке күштерді тартқандықтан, бұл күтпеген нәтиже берді. Хельсте британдықтардың әрекеті де Османдықтарды Сари-Бейр жотасына күш жіберуден тоқтата алмады, Лон Пайндағыдай. Оң жақ бағананың Чунук Бейрге қарайтын жолы қарапайым болды, өйткені олардың бағыты Анзак периметрінен белгілі бір дәрежеде көрінетін. Чунук Бейр шайқасында жаңа зеландиялықтар 7 тамызда таңертең шыңға жете алмады, бірақ келесі күні таңертең бұл жетістікке қол жеткізді. Ұрғылаудан кейінгі таңертең Анзак периметрінде басқа да шабуылдар жоспарланды. Ең танымал шабуыл – Австралияның 3-жеңіл ат бригадасының Некке жасаған шабуылы, оның сәттілігі Жаңа Зеландияның Чунук Бейрді жоспарланған уақытта басып алуына байланысты болды. Сол жақ бағананың қиын-қыстау шатқалдар арқылы сапары сәтсіз аяқталды, олар жоғалып, шатасып, 971-ші төбеге жақындамады. 8 тамызда таңертең Кокс күштері 971-ші және Q төбелерін басып алуға тырысты. Алайда Монаш бригадасы 971-ші төбеге қатысты өз орналасқан жерін дұрыс түсінбеді. Шындығында, күнінің соңына қарай Монаш әскерлері бастапқы орнына жетті. Осы уақытқа дейін 971-ші төбеге жете алмады. Шабуылға шыққан үш австралиялық батальон 765 адамды жоғалтты, ал 15-ші батальон қалыпты күшінің шамамен 30 пайызына дейін азайды. Q төбесіне бағытталған күштің бірі, майор Сесил Аллансон басқарған 6-шы Гуркха батальоны, жаңа армиядан келген жауынгерлермен бірге 8 тамызда сағат 18:00-де Q төбесіне 200 футқа дейін жақындады, онда олар Османдықтардың ауыр атысынан қорған іздеді. Теңіз артиллериясының бомбалауынан кейін батальон 9 тамызда таңғы сағат 5-тен кейін төбені басып алуға шабуыл жасады. Генерал Годли жасаған жоспарға көптеген басқа батальондар қатысуы керек болды, бірақ олардың барлығы жоғалып кетті немесе тұтқындалды, сондықтан Гуркалар жалғыз күшпен шабуылдады. Олар Османдықтарды төбеден ығыстырып шығарды, бірақ содан кейін достық мониторлардан немесе Анзактан келген артиллериядан атысқа түсті. Ауыр шығынға ұшыраған және күш-жігерсіз Аллансон күштері көп ұзамай төбеден кері шегінді. 9 тамыздың соңында одақтастар Чунук Бейрде тек табан тірегін сақтап қалды. 10 тамызда полковник Мұстафа Кемал басшылығымен Османдықтар қарсы шабуыл жасап, Сари-Бейр жотасының барлық аумағын қайта басып алды.
Сувлаға қону
Стопфордтың IX корпусы британдық 10-шы (ирландтық) және 11-ші дивизиялардан құралды. 6 тамыздағы қону кезінде ағылшындарға бавариялық ат әскерінің офицері, майор Вильгельм Вилмер басқаратын үш Осман батальоны қарсы шықты. Вилмердің міндеті – күшейтпелер Булайрден (48 км қашықтықта) келгенше ағылшындарды тоқтатып тұру болды. Стопфорд, жағалауда бекітілген HMS Jonquil кемесінен қонуға басшылық етуге шешім қабылдағандықтан, шабуыл кезінде ұйықтап алды. 11-ші дивизия 6 тамыз күні түні, ал 10-шы дивизияның екі бригадасы келесі күні таңертең жағаға қонды. Қараңғыда, сенімді барлаусыз жасалған қону, 25 сәуірдегі Анзак қонуындағыдай шатастықтан зардап шекті. Кейбір кемелер құмға шағылып, әскерлер жағаға жету үшін біршама қашықтықты жүзіп өтуге мәжбүр болды. Көптеген бөлімшелер араласып, офицерлер өз мақсаттарын таба алмады. Лала Бабаны Йоркшир полкінің 6-шы батальоны басып алды, бұл лорд Китченердің Жаңа армиясының кез келген бөлімшесінің алғашқы жауынгерлік қимылы болды. Бастапқы мақсаттар – солтүстікке қарай (Киреч-Тепе) және шығысқа қарай (Теке-Тепе) жоталарды, сондай-ақ Анафарта шпорындағы оңтүстікке қарайғы төбелерді басып алу болды. Стопфордтың «сақтығы» және Гамильтонның бағынышты командирлеріне өзінің ықпалын тигізе алмауы, мақсаттарды жағалауды қамтамасыз етуден артық ештеңеге дейін кемітті. 7 тамыз кешінде, басқару тізбегі бұзылып, үлкен прогресс болмады. Бірақ, Стопфордтың әлі де жағалаудан «басқаруына» және, әсіресе, судың жетіспеуіне байланысты жағдай нашарлады. Оңтүстік-шығысқа қарай Шоколад төбесі мен Грин-Хилл кешке аз қарсылықпен алынды, бірақ шрапнель мен снайперлердің атысымен үнемі мазаланды. Бірінші күні Сувлада британдықтар 1700 адамнан зардап шекті. Генерал Сандерс 7-ші және 12-ші дивизиялардың командирі полковник Февзи Бейге ашуланды, өйткені ол одақтастардың Сувладағы жағдайын пайдаланып, олар ұйымдасқанға дейін шабуыл жасамады. Түріктер Сувлада ірі қонуды күтпегендіктен екі дивизияны асығыс түрде жіберуге мәжбүр болды, ал Февзи Бей түнгі шабуылдардан қорқып, олар көбінесе сәтті болмады. Сандерс Февзи Бейді дереу қызметтен босатып, 19-шы дивизияның командирі Мұстафа Кемалға жауапкершілікті тапсырды. Ол дереу Анафарта төбелері бойында шабуыл жоспарлады. Көктемде Арибурнудағы сәттілігін ескере отырып, Мұстафа Кемалдың келуі Османдықтардың рухын көтерді. Анфарта төбелеріндегі жоталарға қарсы алғашқы күшті әрекет 8 тамыз күні түнде Гамильтонның араласуынан кейін жасалды, бірақ 9 тамыз таңында Осман күшейткіштері келе бастады және британдықтар кері шегінді. Шайқас Скимитар төбесінің айналасында шоғырланды, ол Анафарта шпорынан солтүстікке қарай шығып тұрды және Теке-Тепе жотасына оңтүстік жақтан жол бағыттап тұрды. Скимитар төбесі 8 тамызда басып алынып, кейін тасталды; 9 және 10 тамызда төбені қайта басып алуға жасалған әрекеттер Османдықтардың тоқтатуына ұшырады. Оқ атысы соншалықты күшті болды, өсімдіктер өртеніп кетті, ал көптеген жарақат алғандар жанған күйінде қалды. Шабуылдар күшейген сайын, 9 тамызда британдық 53-ші дивизия, содан кейін 10 тамызда 54-ші дивизия келді. Стопфордтың корпусының қол астында енді төрт дивизия болды, бірақ олар Османдық қорғаушыларының шамамен бірдей күшімен бетпе-бет келді. 53-ші дивизия 10 тамызда Скимитар төбесіне жасалған тағы бір шабуылда ауыр зардап шекті. 15 тамызда Гамильтон Стопфордты және бірқатар дивизия және бригада командирлерін қызметтен босатып жіберді. IX корпустың басқаруын генерал-майор Бовуар Де Лильге тапсырды, ол генерал-лейтенант Джулиан Бинг Франциядан келіп, басқаруды өз қолына алғанға дейін 29-шы дивизияның командирі болды.
Талдау
21 тамыздағы шайқастар аяқталғаннан кейін Сувла мен Анзак майданындағы алдыңғы шептер кампанияның қалған бөлігінде өзгеріссіз қалды. Жекелеген шайқастар жалғасты, бірақ үлкен шабуылдарға тырысылмады. Көптеген сарбаздар нашар дайындық пен оқудың нәтижесінде қиын жағдайларда қасірет көрді немесе қайтыс болды. Қан кенелері таратып, таза су мен жайлы баспананың жетіспеуі дивизияның күш-жігерін кемсітті, себебі сарбаздардың күші шайқасуға жетпейтін еді. Олардың білімсіздігі алға жылжуларына кедергі келтірді, өйткені жау жергілікті жерді жақсы біліп, дивизияға тиімді шабуылдар жасады. Әртүрлі факторлардың салдарынан олардың жетістіктері әр түрлі болды.
Кейінгі операциялар
Жаңа майданның пішіні қалыптасқанда генерал Гамильтон Сувла десантын Анзакпен байланыстыру үшін тағы бір шабуыл жоспарлады. Бұл үшін бірнеше төбелерді басып алу қажет болды: Сувладан Сцимитар төбесі мен «W» төбелерін, ал жаңа Анзак секторынан 60-шы төбені. Шабуылдар 21 тамызда басталуға тиіс еді. Сувлада де Лизльдің 29-дивизиясы және қосымша күш ретінде Сувлаға жеткізілген 2-атты дивизиясы болды. 29-шы дивизия Сцимитар төбесіне шабуылдайтын, ал 11-ші дивизия Анафарта тіктемесінің оңтүстігіндегі «W» төбелерін басып алуға тиіс еді. 2-атты дивизия тұзды көлдің арғы бетінде, Лала Баба маңында резервте тұрды. Бұл шабуыл Галлиполиде одақтастар жасаған ең ірі шабуыл болды. Сцимитар төбесі қысқа мерзімге басып алынды, бірақ шабуылдаушылар Османдықтардың қорғаныс отына түсіп, өлтірілді немесе кері шегінді. Тағы да жараланғандардың көпшілігі өртеніп кетті. 2-атты дивизия шабуылға қосылуға шақырылды және тұзды көлден атыс астында, ұзын тізіммен өтіп, шабуылға түсті. Төбе екінші рет қысқа уақытқа басып алынды, бірақ соңында қайтадан қолдан шықты. 11-ші дивизияның «W» төбелеріне жасаған шабуылы Османдықтардың күшті қорғанысымен тоқтатылды. Анзак секторында 60-шы төбе 7 тамызда таңертең австралиялық барлаушылар өтіп кеткен кезде бос болды, бірақ Османдықтар оны тез басып алып, нығайтты. 60-шы төбе үшін болған шайқас сегіз күнге созылды. Шыңға жеткенімен, одақтастар Османдық қорғаушыларды толыққанды ығыстыра алмады, олар өз позицияларын сақтап қалу үшін күшпен күресті.