Кіріспе

Польшалық экономист, тарихшы, марксистік теоретик және революционер Генрик Гроссман (басқаша жазу: Генрик Гроссман; 14 сәуір 1881 – 24 қараша 1950) – Польша мен Германияда белсенділік танытқан поляк экономисі, тарихшысы және марксистік революционер. Гроссманның саяси экономикалық теорияға ең маңызды үлесі – оның «Капиталистік жүйенің жинақталу және күйреу заңы» атты кітабы, бұл марксистік дағдарыс теориясын зерттейтін еңбек. Ол 1929 жылғы қор биржасының күйреуіне бірнеше ай бұрын Лейпцигте жарық көрді.

Ерте өмір және білім

Гросман Шаскел Гросман ретінде Польшаның Краков қаласында (сол кезде Австрияның Галисиясының бір бөлігі) салыстырмалы түрде жақсы жағдайдағы поляк еврей отбасында дүниеге келді. Оның ата-анасы Краков қоғамына сіңісіп білгенмен, ұлдарының сүндеттелуін және еврей қауымының мүшелері ретінде тіркелуін қадағалап отырды. Генриктің әкесі Генрик 15 жасқа келгенде 54 жасында қайтыс болды. Игнаси Дашинский басқарған GPSD формальды түрде марксистік болды, бірақ Польша социалистік партиясына (PPS) жақын поляк ұлтшылдары басымдық құрды. 1899 жылы Галисиядағы украиндық социал-демократиялық партия (USPD) құрылғанда, GSPD Польша социал-демократиялық партиясына (PPSD) айналды және поляк ұлттық ағымы күшейді. Гроссман осы ағымға қарсы тұрған ортодоксальды марксистерді жетектеді. Карл Радекпен бірге ол социалистік студенттік қозғалыста, әсіресе «Рух» (Қозғалыс) ұйымында белсенді болды, оның құрамына PPSD-нің, сондай-ақ Польша Корольдігінің екі социалистік партиясы – ППС және Польша мен Литва Корольдігінің Социал-демократиясы (Роза Люксембург пен Лео Йогичес басқарған SDKPiL) мүшелері кірді. Ол «Рух» ұйымының бас органы «Проминь» газетінің ППС-қа бағытталған саясатына қарсы SDKPiL-ға жақын тұрған «Zjednoczenie» (Бірлесу) газетінің негізгі тұлғасы болды, осы себепті PPSD және оның «Naprzód» газеті оны сынады. Осы кезеңде Гроссман идиш тілін үйреніп, Краковтағы еврей жұмысшы қозғалысына қатысты. Гроссман 1905 жылы Галисияның еврей социал-демократиялық партиясының (ЖСДП) құрылтайшы хатшысы және теоретиктерінің бірі болды. ЖСДП поляк мәдениетіне ассимиляциялану керек деген PPSD-нің сеніміне келіспей, одан бөлінді. Ол Бундқа жақын позицияны ұстанып, Поале Ционның еңбек сионизміне, сондай-ақ социализмнің ассимиляциялық формаларына сын көзбен қарады. ЖСДП Австрияның Социал-демократиялық жұмысшы партиясына (Жалпы партия) қосылуға тырысты, бірақ оған рұқсат берілмеді. Дегенмен, ЖСДП жалпы партиямен бірлесіп, мысалы, жалпы сайлау құқығы үшін күресті. Гроссман 1908 жылы Ягеллон университетінен заң ғылымдарының докторы дәрежесін алды. 1908 жылдың соңында ол Вена университетіне марксистік экономикалық тарихшы Карл Грунбергпен оқуға барып, ЖСДП-дегі басшылық қызметінен бас тартты (бірақ ол 1911 жылға дейін оның атқару комитетінде қалды және Венадағы шағын ЖСДП тобымен, Фердинанд Лассаль клубымен байланысын үзбеді). Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңында Австро-Венгрия империясының құлауымен Гроссман Польшада экономист болып жұмыс істеді және Польша Коммунистік партиясына қосылды.

Мансап

1922-1925 жылдары Гроссман Варшавадағы Бос поляк университетінде экономика профессоры болды. 1925 жылы саяси қуғын-сүргіннен қашу үшін эмиграцияға кетті. Сол жылы ол бұрынғы жетекшісі Карл Грунбергтің шақыруымен Франкфурттағы Марксистік әлеуметтік зерттеулер институтына қосылды. 1933 жылы Гитлер билікке келгеннен кейін ол алдымен Парижге, содан кейін Ұлыбритания арқылы Нью-Йоркке көшті, онда 1937 жылдан 1949 жылға дейін салыстырмалы оқшаулықта болды. 1949 жылы ол Шығыс Германиядағы Лейпциг университетінде саяси экономика профессоры қызметін бастады. Гроссманның "Капиталистік жүйенің жинақталу және күйреу заңы" (1929) Франкфурт мектебінің алғашқы жарияланымдарының бірі болғанына қарамастан, ағылшын тіліне аудармасы 1979 жылға дейін күткен, оны Үндістандық троцкишіл ұйым "Платформалық бағыт" үшін Жаирус Банаджи жасады. Дегенмен, бұл басылым қысқартылған нұсқа болып табылады және неміс тіліндегі түпнұсқаның маңызды қорытынды тарауында жоқ.

Теорияға үлесі

1920-ші жылдардың ортасында Франкфурт қаласында болған кезде Гроссман Карл Маркс теориясының нәтижелеріне жабысуға бейімділік, "Капитал" еңбегінің негізінде жатқан әдістемелік ерекшеліктерді түсінбеушілік салдарынан марксистік ойдың қатаң бұрмалануына алып келіп, сол кездегі революциялық мүмкіндіктерді жойға салып жатқанын айтты. Оның "Жинақталу заңы" атты еңбегі – марксистік саяси экономиканы сыншылардың дұрыс бағаламағанын, сондай-ақ капитализмге жасалған революциялық сынның әлі де күшін жоймағанын көрсетуге жасаған әрекеті болды. Басқа да аргументтермен қатар, ол төмендегіні дәлелдейді (қолданылған терминдердің толық анықтамасы үшін кітаптың барлық бөлімін оқу ұсынылады):

Жеке өмір

Гросман Холокост кезінде жақын отбасын жоғалтты. Оның әйелі Яна мен ұлы Ян 1943 жылы Освенцимде қаза болды. Жаңа құрылған Германия Демократиялық Республикасында Лейпцигке оралуы режим үшін үлкен жетістік деп есептелді, және 1950 жылдың наурыз айында Лейпциг қаласы оны "ғылыми социализм саласындағы ғылыми еңбектерінің барлығы үшін" Ұлттық жүлдеге ұсынды, бірақ ол жеңіске ие болмады. Ол денсаулығының нашарлауынан, простата және Паркинсон ауруымен күресіп қайтыс болды.