Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Капитализмге қарсы саяси идеология және қозғалыс. Капитализмге қарсы саяси қозғалыс – капитализмге қарсы түрлі көзқарастар мен идеяларды қамтитын саяси идеология және қозғалыс. Осы тұрғыдан алғанда, капитализмге қарсылар капитализмді социализм немесе коммунизм сияқты басқа экономикалық жүйемен алмастыруды көздейді.
Political ideology and movement opposed to capitalism
the political movement opposed to capitalism
Anti capitalism is a political ideology and movement encompassing a variety of attitudes and ideas that oppose capitalism. In this sense, anti capitalists are those who wish to replace capitalism with another type of economic system, such as socialism or communism.
Қозғалыстардың тарихы
Антикапитализм 1900-1910 жылдары АҚШ жұмысшыларының арасында кеңінен таралды, ал Колорадо штаты сол кезеңде антикапиталистік еңбек қозғалыстарының орталығы ретінде ерекше көзге түсті.
Anti capitalism was widespread among workers in the United States in the 1900s and 1910s, and Colorado was especially known as a center of anti capitalist labor movements in that era.
Социализм
Социализм өндіріс құралдарының және ресурстарды бөлудің мемлекеттік немесе тікелей жұмысшылардың меншігі мен басқаруын, сондай-ақ барлық адамдар үшін ресурстарға тең қол жеткізілуін және теңдей сыйақы беру жүйесін жақтады. Бұл әлеуметтік ұйымдастырудың теориясы немесе саясаты, ол жұмысшылардың немесе қоғамның өндіріс құралдарына меншік және демократиялық бақылауын, оларды баршаның мүддесі үшін басқаруын немесе бөлуін мақсат етеді. Социалистер жұмысшы кооперативтеріне немесе қоғамдық экономикаға, экономиканың негізгі салаларына демократиялық бақылауды жақтасады, бірақ кейбір демократиялық емес идеологиялар да бар. "Мемлекеттік" немесе "жұмысшы кооперативтерінің" меншігі өндіріс құралдарының "жеке" меншігіне, капитализмнің ерекше белгісіне қарсы келеді. Көптеген социалистер капитализмнің билік, байлық және пайданы қоғамның шағын тобында әділетсіз шоғырландыратынын, олар капиталды бақылап, оның байлығын қанау арқылы иеленетінін айтады. Социалистер капиталдың жинақталуы сыртқы факторлар арқылы залал тудыратынын, бұл қымбат түзету шараларын қажет ететінін көрсетеді. Олар бұл процестің тек пайда табу үшін өнімдерге сұранысты тудыратын ысырапшыл өнеркәсіптер мен тәжірибелерді (мысалы, жарнама) тудыратынын атап көрсетеді, сұранысты қанағаттандырудың орнына оны жасайды. Социалистер капитализмнің рационалды емес іс-әрекеттерден тұратынын айтады, мысалы, тауарды тұтыну үшін емес, бағасы өскен кезде сату үшін сатып алу, тіпті оны мұқтаж адамдарға пайдаға сату мүмкін болмаса да; ақша табу немесе капитал жинақтау сұранысты қанағаттандыруға сәйкес келмейді. Капиталды жинақтау қажеттігі болмағандықтан және меншік иелерінің болмауынан өндіріс құралдарының жеке меншігі экономикалық ұйымның ескірген түрі болып саналады, оны осы әлеуметтендірілген активтердің қоғамдық немесе ортақ меншігіне негізделген жеке тұлғалардың еркін бірлестігімен ауыстыру керек. Социалистер жеке меншік қатынастарын экономикадағы өндірістік күштердің әлеуетін шектейтін фактор деп санайды. Ерте социалистер (утопиялық және рикардиандық социалистер) капитализмді қоғамның шағын тобында билік пен байлықты шоғырландыруы және қол жетімді технология мен ресурстарды халықтың мүддесі үшін толыққанды пайдаланбауы үшін сынады. Француз анархисі Пьер Жозеф Прудон капиталистік, банктік және жер иелеріне артықшылық беретін мемлекеттік жеңілдіктерге, мүлікті жинақтауға немесе сатып алуға (және оған әкелетін кез келген мәжбүрлеуге) қарсы болды, ол бәсекелестікті тежейді және байлықты аздаған адамдардың қолында ұстайды деп сенді. Испандық индивидуалист анархист Мигель Хименес Игуалада капитализмді үкіметтің салдары ретінде қарастырды; үкімет жойылса, капитализм биіктен құлайды. Біз капитализм деп атаған нәрсе мемлекеттің өнімінен басқа ештеңе емес, онда пайда, жақсы немесе жаман жолмен алынған, алға жылжытылады. Сондықтан капитализмге қарсы күрес бекергі еңбек, өйткені ол мемлекеттік немесе корпоративтік капитализм болсын, үкімет бар болғанша капиталды пайдалану жалғасады. Күрес, бірақ саналы күрес, мемлекетке қарсы бағытталған. Анархизмде жалақы құлдығына сын айтылды, ол ерікті құлдыққа ұқсас жағдай ретінде қарастырылады, онда адамның күнкөрісі жалақыға байланысты, әсіресе тәуелділік толық және бірден болғанда. Бұл термин құлдық пен жалақылы еңбек арасындағы ұқсастықты көрсету үшін қолданылады, адамды иелену мен жалға алу арасындағы байланысқа назар аударады. Жалақы құлдығы термині экономикалық қанаушылықты және әлеуметтік теңсіздікті сынау үшін қолданылды, біріншісі еңбек пен капитал арасындағы тең емес сауда-саттық күші ретінде қарастырылады (әсіресе жұмысшыларға салыстырмалы түрде төмен жалақы төленгенде, мысалы, sweatshop-тарда), ал екіншісі жұмысшылардың өзін-өзі басқаруының, жұмыс таңдауының және экономикада демалыс мүмкіндіктерінің жоқтығы ретінде қарастырылады. Либертариандық социалистер еркіндік бағалы болса, қоғам жеке адамдардың экономикалық мәселелерді саяси мәселелермен бірге шешуге билігі бар жүйеге ұмтылуы керек деп санайды. Либертариандық социалистер негізсіз билікті тікелей демократиямен, ерікті федерациямен және өмірдің барлық салаларында, соның ішінде физикалық қауымдастықтар мен экономикалық кәсіпорындарда халықтың автономиясымен алмастыруға тырысады. Өнеркәсіп революциясымен бірге Прудон және Маркс сияқты ойшылдар қоғамдық мүліктің жеке пайдалануға арналмаған жағдайдағы жалақылы еңбек пен құлдық арасындағы ұқсастықты атап өтті, ал Луддиттер машиналардың адамгершілігінен айырғандығын баса көрсетті, ал кейінірек американдық анархист Эмма Голдман жалақы құлдығын былай деп айтты: "Ең үлкен айырмашылық сіз жалданған құл екеніңізде, ал емес, тікелей құл". Голдман капитализмнің экономикалық жүйесі адамдық еркіндікке үйлеспейтініне сенді. "Мүліктің талабы", - деп жазды ол "Анархизм және басқа да эсселерде", "өзінің қанағаттандырылмаған ашкөздігінен басқа ештеңеге құрмет ете алмайды, өйткені байлық - билік, бағындыру, жаншыру, қанау, құлдықтау, қорлау және төмендету билігі". Ол капитализмнің жұмысшыларды адамгершілігінен айыратынын, "өндірушіні болат пен темірдің шеберінен де аз ерік-жігері мен шешімі жоқ машинаның бөлшегіне айналдыратынын" да айтты. Көптеген либертариандық социалистер ірі көлемді ерікті бірлестіктер өндірістік өндірісті басқаруы керек, ал жұмысшылар өз еңбегінің жемісіне құқықтарын сақтауы керек деп санайды. Осылайша, олар "жеке меншік" және "жеке иелік" ұғымдары арасында айырмашылықты көреді. "Жеке меншік" пайдаланылсын-пайдаланбасын, өнімділік қабілетіне қарамастан, бір адамға нәрсені толық бақылау құқығын береді, ал "иелік" пайдаланылмаған нәрселерге ешқандай құқық бермейді. Индивидуалист анархист Бенджамин Таккердің "төрттік монополияларына" (жер, ақша, тарифтер және патенттер) қоса, Кевин Карсон мемлекет көліктік және коммуникациялық субсидиялар түрінде ұйымдық орталықтандыруға қолдау көрсету арқылы байлықты байларға аударғанын айтады. Ол Таккердің назары жеке нарық мәмілелеріне шоғырланғандықтан бұл мәселені естен кетіргенін, ал Карсон ұйымдық мәселелерге де назар аударады деп санайды. Карсон "капитализм, орта ғасырлық қоғамның ескі топтық қоғамынан тікелей туындаған жаңа топтық қоғам, жерді феодалдық жаулап алу сияқты үлкен қарақшылыққа негізделген, және оның өмір сүруі үшін оның өмір сүруі көзге көрінбейтін артықшылықтар жүйесін қорғау үшін үнемі мемлекеттік араласу қажет" дейді. Карсон "вульгарлық либертариандық" терминін жасады, бұл корпоративтік капитализмді және экономикалық теңсіздікті қорғау үшін еркін нарық риторикасын қолдануды сипаттайды. Карсонның сөзіне қарағанда, бұл термин Карл Маркс экономикалық өмірдегі қарама-қайшылықтарды жоққа шығаруға тырысқан "вульгарлық саяси экономия" терминінен алынған.
Socialism advocates public or direct worker ownership and administration of the means of production and allocation of resources, and a society characterized by equal access to resources for all individuals, with an egalitarian method of compensation. A theory or policy of social organisation which aims at or advocates the ownership and democratic control of the means of production, by workers or the community as a whole, and their administration or distribution in the interests of all. Socialists argue for a worker cooperative/community economy, or the commanding heights of the economy, with democratic control by the people over the state, although there have been some undemocratic philosophies. "State" or "worker cooperative" ownership is in fundamental opposition to "private" ownership of means of production, which is a defining feature of capitalism. Most socialists argue that capitalism unfairly concentrates power, wealth and profit, among a small segment of society that controls capital and derives its wealth through exploitation. Socialists argue that the accumulation of capital generates waste through externalities that require costly corrective regulatory measures. They also point out that this process generates wasteful industries and practices that exist only to generate sufficient demand for products to be sold at a profit (such as high pressure advertisement); thereby creating rather than satisfying economic demand. Socialists argue that capitalism consists of irrational activity, such as the purchasing of commodities only to sell at a later time when their price appreciates, rather than for consumption, even if the commodity cannot be sold at a profit to individuals in need; they argue that making money, or accumulation of capital, does not correspond to the satisfaction of demand. With no need for capital accumulation and a class of owners, private property in the means of production is perceived as being an outdated form of economic organization that should be replaced by a free association of individuals based on public or common ownership of these socialized assets. Socialists view private property relations as limiting the potential of productive forces in the economy. Early socialists (Utopian socialists and Ricardian socialists) criticized capitalism for concentrating power and wealth within a small segment of society, and for not utilising available technology and resources to their maximum potential in the interests of the public. French anarchist Pierre Joseph Proudhon opposed government privilege that protects capitalist, banking and land interests, and the accumulation or acquisition of property (and any form of coercion that led to it) which he believed hampers competition and keeps wealth in the hands of the few. The Spanish individualist anarchist Miguel Giménez Igualada saw:capitalism [as] an effect of government; the disappearance of government means capitalism falls from its pedestal vertiginously That which we call capitalism is not something else but a product of the State, within which the only thing that is being pushed forward is profit, good or badly acquired. And so to fight against capitalism is a pointless task, since be it State capitalism or Enterprise capitalism, as long as Government exists, exploiting capital will exist. The fight, but of consciousness, is against the State. Within anarchism there emerged a critique of wage slavery, which refers to a situation perceived as quasi voluntary slavery, where a person's livelihood depends on wages, especially when the dependence is total and immediate. It is a negatively connoted term used to draw an analogy between slavery and wage labor by focusing on similarities between owning and renting a person. The term wage slavery has been used to criticize economic exploitation and social stratification, with the former seen primarily as unequal bargaining power between labor and capital (particularly when workers are paid comparatively low wages, e. g. in sweatshops), and the latter as a lack of workers' self management, fulfilling job choices and leisure in an economy. Libertarian socialists believe if freedom is valued, then society must work towards a system in which individuals have the power to decide economic issues along with political issues. Libertarian socialists seek to replace unjustified authority with direct democracy, voluntary federation, and popular autonomy in all aspects of life, including physical communities and economic enterprises. With the advent of the Industrial Revolution, thinkers such as Proudhon and Marx elaborated the comparison between wage labor and slavery in the context of a critique of societal property not intended for active personal use, Luddites emphasized the dehumanization brought about by machines, while later American anarchist Emma Goldman famously denounced wage slavery by saying: "The only difference is that you are hired slaves instead of block slaves." Goldman believed that the economic system of capitalism was incompatible with human liberty. "The only demand that property recognizes," she wrote in Anarchism and Other Essays, "is its own gluttonous appetite for greater wealth, because wealth means power; the power to subdue, to crush, to exploit, the power to enslave, to outrage, to degrade." She also argued that capitalism dehumanized workers, "turning the producer into a mere particle of a machine, with less will and decision than his master of steel and iron." Many libertarian socialists argue that large scale voluntary associations should manage industrial manufacture, while workers retain rights to the individual products of their labor. As such, they see a distinction between the concepts of "private property" and "personal possession". Whereas "private property" grants an individual exclusive control over a thing whether it is in use or not, and regardless of its productive capacity, "possession" grants no rights to things that are not in use. In addition to individualist anarchist Benjamin Tucker's "big four" monopolies (land, money, tariffs, and patents), Kevin Carson argues that the state has also transferred wealth to the wealthy by subsidizing organizational centralization, in the form of transportation and communication subsidies. He believes that Tucker overlooked this issue due to Tucker's focus on individual market transactions, whereas Carson also focuses on organizational issues. Carson holds that "capitalism, arising as a new class society directly from the old class society of the Middle Ages, was founded on an act of robbery as massive as the earlier feudal conquest of the land. It has been sustained to the present by continual state intervention to protect its system of privilege without which its survival is unimaginable." Carson coined the pejorative term "vulgar libertarianism", a phrase that describes the use of a free market rhetoric in defense of corporate capitalism and economic inequality. According to Carson, the term is derived from the phrase "vulgar political economy", which Karl Marx described as an economic order that "deliberately becomes increasingly apologetic and makes strenuous attempts to talk out of existence the ideas which contain the contradictions [existing in economic life]."
Марксизм
Карл Маркс капитализмді бір кезде өркендеген, бірақ ішкі қайшылықтарға байланысты тоқтап қалатын тарихи кезең ретінде қарастырды, содан кейін социализм келеді деп есептеді. Маркс капитализмді адамзаттың дамуы үшін қажетті бір қадам ғана деп мәлімдеді, ол саяси революциядан өтіп, тек содан кейін тапсыз қоғамды қабылдайды.
Karl Marx saw capitalism as a historical stage, once progressive but which would eventually stagnate due to internal contradictions and would eventually be followed by socialism. Marx claimed that capitalism was nothing more than a necessary stepping stone for the progression of man, which would then face a political revolution before embracing the classless society.
Қазіргі заманғы антикапитализм
Марксистік ой-санадан туындаған Германиядағы Франкфурт мектебі 1923 жылы суперструктураны талдау мақсатымен құрылды. Маркс суперструктураны капитализмнің экономикалық негізін көрсететін әлеуметтік жіктелу және моральдық нормалар деп анықтады. 1930 жылдары Герберт Маркузе және Макс Хоркхаймер сияқты ойшылдар басшылығымен Франкфурт мектебі сындық теорияның философиялық қозғалысын қалыптастырды. Кейіннен сындық теорияшыл Юрген Хабермас, қазіргі заманғы көзқарастардың әмбебаптығы батыстық рационалдылықтан тыс қалған шеттетілген перспективаларға қауіп төндіретінін атап өтті. Сындық теория капитализмнің салдарынан туындаған әлеуметтік мәселелерге назар аударды, адамзатты азат етуді мақсат тұтса да, тікелей балама экономикалық модель ұсынбады. Оның орнына, талдауы мемлекеттік басқару және иықтан шыққан азаматтар арқылы қалыптасқан билік динамикасын күшейтуге назар аударды. Өз кезегінде, сындық теория Мишель Фуко сияқты постмодернист философтарға әлеуметтік өзара әрекеттесу арқылы жеке тұлғаның қалыптасуын түсіндіруге ықпал етті. 1960-1970 жылдары «Жаңа Солшыл» деп аталған жаһандық саяси қозғалыс осы жеке тұлғалардың мүддесі үшін әлеуметтік белсенділік арқылы азаттықтың мәнін зерттеді. Сондықтан капитализмге сынды көзқараспен қараған социалистік қозғалыстар экономикалық мәселелерден асып, соғысқа қарсы және азаматтық құқықтар қозғалысына қатысты. Кейіннен этникалық, гендерлік, бағдарламалық және нәсілдік идентитіге негізделген постмодернистік белсенділік капитализмге қарсы қозғалыстарға тікелей әсер етті. Капитализмге қатысты жаңа сындық көзқарастар да қазіргі заманғы талаптарға сәйкес қалыптасты. Антиглобализация және альтернативті глобализация Совет Одағының ыдырауынан кейін халықаралық деңгейде тараған неолибералдық және корпоративтік капитализмге қарсы тұрады. Олар әсіресе Халықаралық валюта қоры (ХВҚ), Дүниежүзілік сауда ұйымы (ДСҰ) сияқты халықаралық қаржы институттары мен ережелеріне сынды көзқарас білдіреді. Олардың орнына, егеменді елдердің дербестігін және қоршаған ортаны қорғау мәселелерін халықаралық нарыққа қатысудан жоғары қояды. Қазіргі антиглобалистік қозғалыстардың көрнекті мысалы – Мексиканың EZLN қозғалысы. 2002 жылы басталған Дүниежүзілік әлеуметтік форум – бұл қатысушы ұйымдардың желісі арқылы капиталистік жаһандануға қарсы күресуге арналған жыл сайынғы халықаралық шара. Тарихшы Гэри Герстлдің сөзіне сәйкес, АҚШ-та антикапитализмнің идеологиялық кеңістігі суық соғыстың аяқталуымен және капитализмнің жаһандануымен айтарлықтай тарылып, солшылдарды «өздерінің радикализмін баламалы ұғымдармен қайта анықтауға» мәжбүр етті. Бұл көпмәдениеттілік пен партизандық мәдени соғыс мәселелеріне баса назар аудару арқылы жүзеге асты, бұл «капиталистік жүйе оңай басқара алатын мәселелер болып шықты». Философ Марк Фишер бұл құбылысты «капиталистік реализм» деп атады: «капитализм – бұл жалғыз мүмкін болатын саяси және экономикалық жүйе ғана емес, сонымен қатар оған баламалы нәрсені тіпті елестету мүмкін емес деген кең таралған сезім».
Inspired by Marxist thought, the Frankfurt School in Germany was established in 1923, with the purpose of analyzing the superstructure. Marx defined the superstructure as the social stratification and mores reflecting the economic base of capitalism. Through the 1930s, the Frankfurt School, led by thinkers such as Herbert Marcuse and Max Horkheimer created the philosophical movement of critical theory. Later, Critical theorist Jürgen Habermas noted that the universality of modern worldviews posed a threat to marginalized perspectives outside of western rationality. While Critical Theory emphasized the social issues stemming from capitalism with the intention towards liberating humanity, it did not directly offer an alternative economic model. Instead its analysis shifted attention to the reinforcement of existing power dynamics through statecraft and a complicit citizenry. In turn, Critical Theory inspired postmodern philosophers such as Michel Foucault to conceptualize how we form identities through social interaction. During the 1960s and 1970s the global political movement called the New Left explored what liberation entailed through social activism on behalf of these identities. Therefore, socialist identifying movements critical of capitalism extended their reach beyond purely economic considerations and became involved in anti war and civil rights movements. Later this postmodern activism centered around identities regarding ethnicity, gender, orientation, and race would influence more direct anti capitalist movements. New critiques of capitalism also developed in accordance with modern concerns. Anti globalization and alter globalization oppose what they view as the sweeping neoliberal and pro corporate capitalism that spread internationally in the wake of the Soviet Union's fall. They are particularly critical of international financial institutions and regulations such as the IMF, WTO, and free trade agreements. In response, they promote the autonomy of sovereign people and the importance of environmental concerns as priorities over international market participation. Notable examples of contemporary anti globalist movements include Mexico's EZLN. The World Social Forum, began in 2002, is an annual international event dedicated to countering capitalist globalization through networking of attending organizations. According to historian Gary Gerstle, the ideological space for anti capitalism in the United States shrank significantly with the end of the Cold War and the globalization of capitalism, forcing the left to "redefine their radicalism in alternative terms" by heavily focusing on multiculturalism and partisan culture war issues, which "turned out to be those that the capitalist system could more, rather than less, easily manage." Late philosopher Mark Fisher referred to this phenomenon as capitalist realism: "the widespread sense that not only is capitalism the only viable political and economic system, but also that it is now impossible even to imagine a coherent alternative to it."