Кіріспе

Капитализмге қарсы саяси идеология және қозғалыс. Капитализмге қарсы саяси қозғалыс – капитализмге қарсы түрлі көзқарастар мен идеяларды қамтитын саяси идеология және қозғалыс. Осы тұрғыдан алғанда, капитализмге қарсылар капитализмді социализм немесе коммунизм сияқты басқа экономикалық жүйемен алмастыруды көздейді.

Қозғалыстардың тарихы

Антикапитализм 1900-1910 жылдары АҚШ жұмысшыларының арасында кеңінен таралды, ал Колорадо штаты сол кезеңде антикапиталистік еңбек қозғалыстарының орталығы ретінде ерекше көзге түсті.

Социализм

Социализм өндіріс құралдарының және ресурстарды бөлудің мемлекеттік немесе тікелей жұмысшылардың меншігі мен басқаруын, сондай-ақ барлық адамдар үшін ресурстарға тең қол жеткізілуін және теңдей сыйақы беру жүйесін жақтады. Бұл әлеуметтік ұйымдастырудың теориясы немесе саясаты, ол жұмысшылардың немесе қоғамның өндіріс құралдарына меншік және демократиялық бақылауын, оларды баршаның мүддесі үшін басқаруын немесе бөлуін мақсат етеді. Социалистер жұмысшы кооперативтеріне немесе қоғамдық экономикаға, экономиканың негізгі салаларына демократиялық бақылауды жақтасады, бірақ кейбір демократиялық емес идеологиялар да бар. "Мемлекеттік" немесе "жұмысшы кооперативтерінің" меншігі өндіріс құралдарының "жеке" меншігіне, капитализмнің ерекше белгісіне қарсы келеді. Көптеген социалистер капитализмнің билік, байлық және пайданы қоғамның шағын тобында әділетсіз шоғырландыратынын, олар капиталды бақылап, оның байлығын қанау арқылы иеленетінін айтады. Социалистер капиталдың жинақталуы сыртқы факторлар арқылы залал тудыратынын, бұл қымбат түзету шараларын қажет ететінін көрсетеді. Олар бұл процестің тек пайда табу үшін өнімдерге сұранысты тудыратын ысырапшыл өнеркәсіптер мен тәжірибелерді (мысалы, жарнама) тудыратынын атап көрсетеді, сұранысты қанағаттандырудың орнына оны жасайды. Социалистер капитализмнің рационалды емес іс-әрекеттерден тұратынын айтады, мысалы, тауарды тұтыну үшін емес, бағасы өскен кезде сату үшін сатып алу, тіпті оны мұқтаж адамдарға пайдаға сату мүмкін болмаса да; ақша табу немесе капитал жинақтау сұранысты қанағаттандыруға сәйкес келмейді. Капиталды жинақтау қажеттігі болмағандықтан және меншік иелерінің болмауынан өндіріс құралдарының жеке меншігі экономикалық ұйымның ескірген түрі болып саналады, оны осы әлеуметтендірілген активтердің қоғамдық немесе ортақ меншігіне негізделген жеке тұлғалардың еркін бірлестігімен ауыстыру керек. Социалистер жеке меншік қатынастарын экономикадағы өндірістік күштердің әлеуетін шектейтін фактор деп санайды. Ерте социалистер (утопиялық және рикардиандық социалистер) капитализмді қоғамның шағын тобында билік пен байлықты шоғырландыруы және қол жетімді технология мен ресурстарды халықтың мүддесі үшін толыққанды пайдаланбауы үшін сынады. Француз анархисі Пьер Жозеф Прудон капиталистік, банктік және жер иелеріне артықшылық беретін мемлекеттік жеңілдіктерге, мүлікті жинақтауға немесе сатып алуға (және оған әкелетін кез келген мәжбүрлеуге) қарсы болды, ол бәсекелестікті тежейді және байлықты аздаған адамдардың қолында ұстайды деп сенді. Испандық индивидуалист анархист Мигель Хименес Игуалада капитализмді үкіметтің салдары ретінде қарастырды; үкімет жойылса, капитализм биіктен құлайды. Біз капитализм деп атаған нәрсе мемлекеттің өнімінен басқа ештеңе емес, онда пайда, жақсы немесе жаман жолмен алынған, алға жылжытылады. Сондықтан капитализмге қарсы күрес бекергі еңбек, өйткені ол мемлекеттік немесе корпоративтік капитализм болсын, үкімет бар болғанша капиталды пайдалану жалғасады. Күрес, бірақ саналы күрес, мемлекетке қарсы бағытталған. Анархизмде жалақы құлдығына сын айтылды, ол ерікті құлдыққа ұқсас жағдай ретінде қарастырылады, онда адамның күнкөрісі жалақыға байланысты, әсіресе тәуелділік толық және бірден болғанда. Бұл термин құлдық пен жалақылы еңбек арасындағы ұқсастықты көрсету үшін қолданылады, адамды иелену мен жалға алу арасындағы байланысқа назар аударады. Жалақы құлдығы термині экономикалық қанаушылықты және әлеуметтік теңсіздікті сынау үшін қолданылды, біріншісі еңбек пен капитал арасындағы тең емес сауда-саттық күші ретінде қарастырылады (әсіресе жұмысшыларға салыстырмалы түрде төмен жалақы төленгенде, мысалы, sweatshop-тарда), ал екіншісі жұмысшылардың өзін-өзі басқаруының, жұмыс таңдауының және экономикада демалыс мүмкіндіктерінің жоқтығы ретінде қарастырылады. Либертариандық социалистер еркіндік бағалы болса, қоғам жеке адамдардың экономикалық мәселелерді саяси мәселелермен бірге шешуге билігі бар жүйеге ұмтылуы керек деп санайды. Либертариандық социалистер негізсіз билікті тікелей демократиямен, ерікті федерациямен және өмірдің барлық салаларында, соның ішінде физикалық қауымдастықтар мен экономикалық кәсіпорындарда халықтың автономиясымен алмастыруға тырысады. Өнеркәсіп революциясымен бірге Прудон және Маркс сияқты ойшылдар қоғамдық мүліктің жеке пайдалануға арналмаған жағдайдағы жалақылы еңбек пен құлдық арасындағы ұқсастықты атап өтті, ал Луддиттер машиналардың адамгершілігінен айырғандығын баса көрсетті, ал кейінірек американдық анархист Эмма Голдман жалақы құлдығын былай деп айтты: "Ең үлкен айырмашылық сіз жалданған құл екеніңізде, ал емес, тікелей құл". Голдман капитализмнің экономикалық жүйесі адамдық еркіндікке үйлеспейтініне сенді. "Мүліктің талабы", - деп жазды ол "Анархизм және басқа да эсселерде", "өзінің қанағаттандырылмаған ашкөздігінен басқа ештеңеге құрмет ете алмайды, өйткені байлық - билік, бағындыру, жаншыру, қанау, құлдықтау, қорлау және төмендету билігі". Ол капитализмнің жұмысшыларды адамгершілігінен айыратынын, "өндірушіні болат пен темірдің шеберінен де аз ерік-жігері мен шешімі жоқ машинаның бөлшегіне айналдыратынын" да айтты. Көптеген либертариандық социалистер ірі көлемді ерікті бірлестіктер өндірістік өндірісті басқаруы керек, ал жұмысшылар өз еңбегінің жемісіне құқықтарын сақтауы керек деп санайды. Осылайша, олар "жеке меншік" және "жеке иелік" ұғымдары арасында айырмашылықты көреді. "Жеке меншік" пайдаланылсын-пайдаланбасын, өнімділік қабілетіне қарамастан, бір адамға нәрсені толық бақылау құқығын береді, ал "иелік" пайдаланылмаған нәрселерге ешқандай құқық бермейді. Индивидуалист анархист Бенджамин Таккердің "төрттік монополияларына" (жер, ақша, тарифтер және патенттер) қоса, Кевин Карсон мемлекет көліктік және коммуникациялық субсидиялар түрінде ұйымдық орталықтандыруға қолдау көрсету арқылы байлықты байларға аударғанын айтады. Ол Таккердің назары жеке нарық мәмілелеріне шоғырланғандықтан бұл мәселені естен кетіргенін, ал Карсон ұйымдық мәселелерге де назар аударады деп санайды. Карсон "капитализм, орта ғасырлық қоғамның ескі топтық қоғамынан тікелей туындаған жаңа топтық қоғам, жерді феодалдық жаулап алу сияқты үлкен қарақшылыққа негізделген, және оның өмір сүруі үшін оның өмір сүруі көзге көрінбейтін артықшылықтар жүйесін қорғау үшін үнемі мемлекеттік араласу қажет" дейді. Карсон "вульгарлық либертариандық" терминін жасады, бұл корпоративтік капитализмді және экономикалық теңсіздікті қорғау үшін еркін нарық риторикасын қолдануды сипаттайды. Карсонның сөзіне қарағанда, бұл термин Карл Маркс экономикалық өмірдегі қарама-қайшылықтарды жоққа шығаруға тырысқан "вульгарлық саяси экономия" терминінен алынған.

Марксизм

Карл Маркс капитализмді бір кезде өркендеген, бірақ ішкі қайшылықтарға байланысты тоқтап қалатын тарихи кезең ретінде қарастырды, содан кейін социализм келеді деп есептеді. Маркс капитализмді адамзаттың дамуы үшін қажетті бір қадам ғана деп мәлімдеді, ол саяси революциядан өтіп, тек содан кейін тапсыз қоғамды қабылдайды.

Қазіргі заманғы антикапитализм

Марксистік ой-санадан туындаған Германиядағы Франкфурт мектебі 1923 жылы суперструктураны талдау мақсатымен құрылды. Маркс суперструктураны капитализмнің экономикалық негізін көрсететін әлеуметтік жіктелу және моральдық нормалар деп анықтады. 1930 жылдары Герберт Маркузе және Макс Хоркхаймер сияқты ойшылдар басшылығымен Франкфурт мектебі сындық теорияның философиялық қозғалысын қалыптастырды. Кейіннен сындық теорияшыл Юрген Хабермас, қазіргі заманғы көзқарастардың әмбебаптығы батыстық рационалдылықтан тыс қалған шеттетілген перспективаларға қауіп төндіретінін атап өтті. Сындық теория капитализмнің салдарынан туындаған әлеуметтік мәселелерге назар аударды, адамзатты азат етуді мақсат тұтса да, тікелей балама экономикалық модель ұсынбады. Оның орнына, талдауы мемлекеттік басқару және иықтан шыққан азаматтар арқылы қалыптасқан билік динамикасын күшейтуге назар аударды. Өз кезегінде, сындық теория Мишель Фуко сияқты постмодернист философтарға әлеуметтік өзара әрекеттесу арқылы жеке тұлғаның қалыптасуын түсіндіруге ықпал етті. 1960-1970 жылдары «Жаңа Солшыл» деп аталған жаһандық саяси қозғалыс осы жеке тұлғалардың мүддесі үшін әлеуметтік белсенділік арқылы азаттықтың мәнін зерттеді. Сондықтан капитализмге сынды көзқараспен қараған социалистік қозғалыстар экономикалық мәселелерден асып, соғысқа қарсы және азаматтық құқықтар қозғалысына қатысты. Кейіннен этникалық, гендерлік, бағдарламалық және нәсілдік идентитіге негізделген постмодернистік белсенділік капитализмге қарсы қозғалыстарға тікелей әсер етті. Капитализмге қатысты жаңа сындық көзқарастар да қазіргі заманғы талаптарға сәйкес қалыптасты. Антиглобализация және альтернативті глобализация Совет Одағының ыдырауынан кейін халықаралық деңгейде тараған неолибералдық және корпоративтік капитализмге қарсы тұрады. Олар әсіресе Халықаралық валюта қоры (ХВҚ), Дүниежүзілік сауда ұйымы (ДСҰ) сияқты халықаралық қаржы институттары мен ережелеріне сынды көзқарас білдіреді. Олардың орнына, егеменді елдердің дербестігін және қоршаған ортаны қорғау мәселелерін халықаралық нарыққа қатысудан жоғары қояды. Қазіргі антиглобалистік қозғалыстардың көрнекті мысалы – Мексиканың EZLN қозғалысы. 2002 жылы басталған Дүниежүзілік әлеуметтік форум – бұл қатысушы ұйымдардың желісі арқылы капиталистік жаһандануға қарсы күресуге арналған жыл сайынғы халықаралық шара. Тарихшы Гэри Герстлдің сөзіне сәйкес, АҚШ-та антикапитализмнің идеологиялық кеңістігі суық соғыстың аяқталуымен және капитализмнің жаһандануымен айтарлықтай тарылып, солшылдарды «өздерінің радикализмін баламалы ұғымдармен қайта анықтауға» мәжбүр етті. Бұл көпмәдениеттілік пен партизандық мәдени соғыс мәселелеріне баса назар аудару арқылы жүзеге асты, бұл «капиталистік жүйе оңай басқара алатын мәселелер болып шықты». Философ Марк Фишер бұл құбылысты «капиталистік реализм» деп атады: «капитализм – бұл жалғыз мүмкін болатын саяси және экономикалық жүйе ғана емес, сонымен қатар оған баламалы нәрсені тіпті елестету мүмкін емес деген кең таралған сезім».