Кіріспе

Капитализм жұмысшыларды адамгершіліктен алшақтатады деген әлеуметтік теория.

Карл Маркстің алшақтану теориясы еңбектің бөлінуі және қабатталған әлеуметтік сыныптар қоғамында өмір сүру салдарынан адамдардың адам табиғатының шарттарынан (Gattungswesen, ‘түрлік мән’) шеттелуін сипаттайды. Өзінен-өзі шеттелу – адамды өз адамгершілігінен алшақтататын әлеуметтік сыныптың механикалық бөлігі болудың салдары. Алшақтану теориясының негізі – жұмысшы өз әрекеттерінің бағытшысы ретінде өзін ойлау (ұғыну) құқығынан айырылғанда өмір мен тағдырын анықтау қабілетін жоғалтады; осы әрекеттердің мәнін анықтау; басқа адамдармен қарым-қатынас орнату; және өз еңбегімен өндірілген тауарлар мен қызметтердің құндылығына ие болу. Жұмысшы дербес, өзін-өзі жүзеге асыратын адам болғанымен, экономикалық тұрғыдан ол буржуазияның – өндіріс құралдарының иелерінің – мақсаттарына бағытталған және олардың диктат еткен іс-әрекеттеріне итеріледі. Осының нәтижесінде өндірістік бәсекелестік барысында жұмысшыдан барынша көп артық құн алынады. Карл Маркс 1844 жылғы «Экономикалық және философиялық қолжазбаларында» (1932) өзінен-өзі шеттелудің – Entfremdung теориясын жариялады. Философиялық тұрғыдан алғанда, Entfremdung теориясы Людвиг Фейербахтың «Христиандықтың мәні» (1841) еңбегіне сүйенеді, онда табиғаттан тыс құдай идеясы адамның табиғи қасиеттерін шеттетуге алып келеді. Сонымен қатар, Макс Штирнер Фейербахтың талдауын «Мен және менікі» (1845) еңбегінде кеңейтіп, «адамзат» идеясының өзі жеке тұлғалар үшін оның толық философиялық мағынасын ақыл-ойымен қарастыру үшін жат концепция екенін айтады. Маркс пен Фридрих Энгельс осы философиялық ұсыныстарға «Неміс идеологиясы» (1845) еңбегінде жауап берді.

Шектен шығару түрлері

Георг Вильгельм Фридрих Гегельден алынған Entfremdung ("шеттелу" немесе "бөтендеу") және Entäusserung ("сыртқа шығару" немесе "шеттелу") терминдері адамдардың қазіргі әлеуметтік әлемде өздерін "шеттелуіне" себеп болатынын көрсетеді, себебі олар онда өз үйлерінде емес. Шеттелудің үш түрі бар: объективті, субъективті және толық. Егер адамдар тұратын әлеуметтік әлем үй болмаса, олар объективті түрде шеттетіледі. Адамдар өздерін шеттелу сезіміне ұшырамай, үйі жоқ дүниеде өмір сүруі мүмкін. Керісінше, олар әлемнің үй емес екенін сезінуі мүмкін, сонымен қатар бұл тәжірибені, экзистенциалистер сияқты, метафизикалық факт ретінде қабылдауы мүмкін. Гегель бұл екі жағдайды да жамандық деп санайды, себебі адамдардың үй болып табылатын әлеуметтік әлемде өмір сүруге терең және берік қажеттілігі бар. Адамдар екі жағдайда субъективті түрде шеттетіледі: 1) олар тұратын әлем үй болған кезде, бірақ оны түсінбейді; 2) олар тұратын әлем үй емес, бірақ олар солай деп санайды. Гегель бұл екі жағдайдың біріншісін шеттелудің ең көп таралған себебі деп санайды. Адамдар субъективті, бірақ объективті емес, шеттетіледі. Олар қазіргі заманғы әлеуметтік әлемді қабылдамайды, өйткені ол оларға үй емес сияқты көрінеді, тіпті ол объективті түрде үй болса да. Гегель субъективті шеттелудің қазіргі заманғы әлеуметтік өмірдің тұрақты ерекшелігі екенін қабылдауды қазіргі заманғы әлеуметтік әлеммен келісу міндетінің бір бөлігі ретінде қарастырады. Ол қазіргі заманғы әлеуметтік әлемнің институттарын реформалауды немесе өзгертуді емес, қоғамды оның мүшелері түсіну жолын өзгертуді қалайды. Адамдар субъективті және объективті түрде шеттетілген кезде толығымен шеттетіледі. Гегель бұл жағдайды ежелгі Рим мен ортағасырлық Еуропаның адамдарына тән деп санайтын болса, Маркс мұны қазіргі қоғамның жағдайы деп санайды.

Шетелдік еңбектің өлшемдері

Маркс капиталистік қоғамда жұмысшылар өз еңбектерінен бөлінетінін, өз өндірістік қызметтерін өздері шеше алмайтынын, сондай-ақ өндірген өнімдерінің құнын пайдалана алмайтынын немесе меншікке ие бола алмайтынын айтты. "Джеймс Милл туралы жазбаларында" (1844) Маркс бөлінуді былай түсіндірді: <blockquote>Егер біз өндірісті адамдар ретінде жүргізетін болсақ. Мен өндірісімде өзімнің жекелігімді, оның ерекше ерекшеліктерін объективтендіретін едім, сондықтан іс-әрекет барысында менің өмірімнің жеке көрінісін ғана емес, сонымен қатар, өнімге қарап, менің жекелігімнің объективті екенін білуден ләззаттанатын едім, сезімдерге көрінетін, сондықтан күмәндан тыс күш. Біздің өнімдеріміз – біздің мәнімізді көрсететін айналар болар еді. Бұл олардың өмірлік қажеттілігінің бір бөлігі емес. Жұмыс кезінде жұмысшы бақытсыз, қайғылы және қуатын жоғалтады, жұмыс "денесін шаршатып, санасын құртады". Өндірістің мазмұны, бағыты және формасы капиталист тарапынан белгіленеді. Жұмысшы бақыланады және не істеу керектігі айтылады, өйткені олар өндіріс құралдарына ие емес, сондықтан өндірісте сөзділіктері жоқ, "еңбек жұмысшы үшін сыртқы, яғни ол оның өмірлік мәнісіне жатпайды".

Философиялық мәні мен әсері

Шеттелу ұғымы Маркстің туындысы емес. Маркс бұл терминді қолдануда екі маңызды әсерге тап болды: Георг Вильгельм Фридрих Гегель және Людвиг Фейербах.

Георг Вильгельм Фридрих Гегель

Гегель үшін, бөтендік – "бақытсыз санадан" тұрады. Осы термин арқылы Гегель дұрыс түсінілмеген христиандық түрін немесе Гегельдің өзінің пантеизміне сәйкес интерпретацияланбаған христиандықты білдіреді. "Рух феноменологиясы" (1807) еңбегінде Гегель адам руының ("рухтың") даму кезеңдерін сипаттады, олар арқылы ерлер мен әйелдер білімсіздіктен білімге, өзіне және әлемге қарай дамиды. Маркс Гегельдің адам руы туралы ұсынысын дамыта келе, идеализмнің осы полюстерін – "рухани білімсіздік" және "өзін-өзі түсіну" – материалдық категориялармен ауыстырады, осылайша "рухани білімсіздік" бөтендікке, ал "өзін-өзі түсіну" адамның өзінің Gattungswesen (түрлік мәні) екенін түсінуіне айналады.

Людвиг Фейербах

Людвиг Фейербахтың орта шағындағы жазбалары, онда ол христиан діні мен философияны сынап, шеттесу мәселесімен шұғылданады. Осы еңбектерінде Фейербах адамдардың өздерінің маңызды адамдық табиғатынан қате ажыратылуы христиандықтың түпкі себебі екенін айтады. Фейербах заманауи адамдардың шеттесуі Құдайға қатысты жалған сенімдерін ұстануынан тұрады деп санайды. Құдай – объективті жаратылыс емес, ол адамның өзінің маңызды қасиеттерінің проекциясы. Христиандық сенім адамның маңызды ерекшеліктерін құрбан етуді, іс жүзінде жоққа шығаруды немесе басуды талап етеді. Фейербах өзінің жұмысын емдеу мақсаты ретінде сипаттайды – шеттесудің түбіндегі ауыртпалы ажырасуды емдеу.

Шетелдіктер және тарих теориясы

"Герман идеологиясы" (1846) кітабының І бөлімінде: "Фейербах: материалистік және идеалистік көзқарастың қарама-қарсылығы" деген тарауда Карл Маркс былай деді: "Қазіргі кезде жағдай осы деңгейге жетті, жеке адамдар өндірістік күштердің барлық жиынтығын қабылдауы керек, тек өзіндік белсенділікке қол жеткізу үшін ғана емес, сонымен қатар, тіпті өз өмірлерін сақтап қалу үшін де. Адамдардың психологиялық қажеттіліктері өздерін тұлға ретінде дамытуға бағытталған өмірлік қызметтерді қамтиды, бірақ бұл тарихи маңызға ие екінші дәрежелі мәселе болып табылады, себебі капиталистік өндіріс тәсілі пролетариатты олардың өмір тіршілігі үшін әлеуметтік революцияға дейін пайдаланып, кедейлендіреді. Дегенмен, әлеуметтік бөліну, әсіресе марксистік гуманизмнің заманауи философтары үшін маңызды мәселе болып қала береді. "Мемлекеттік капитализмнің марксистік гуманистік теориясы" (1992) еңбегінде Рая Дунаевская капиталистік экономикадағы материалдық өмірдің қарапайым мақсаттарына жету үшін күресіп жатқан жалақылы еңбекшілер арасында өзіндік белсенділікке және өзін-өзі дамытуға деген ұмтылыстың бар екенін талқылайды және сипаттайды.

Шетелдік жұмысшылар мен әлеуметтік топ

"Киелі отбасы" (1845) кітабының 4-тарауында Маркс капиталистер мен пролетариат бірдей бөтендеуге ұшырайды, бірақ әр әлеуметтік класс бөтендеуді әртүрлі нысанда сезінеді: мүліктік класс пен пролетариат класы бірдей адамдық өзін-өзіңнен айыруды көрсетеді. Бірақ алғашқы класс осы өзін-өзіңнен айыруда жайлылық сезінеді және күшейеді, ол бөтендеуді өзінің күші деп таниды және оның ішінде адамдық өмірдің белгісі бар. Пролетариат класы өзін жойылған сезінеді, яғни олар бөтендеуде өмірден тоқтап қалады; ол оны өзінің әлсіздігі және адам емес өмірдің шындығы деп көреді. Гегельдің сөзін айтсақ, ол өзінің кемсінуінде, осы кемсінуге деген наразылықты, оның адамдық табиғаты мен өмірлік жағдайы арасындағы қайшылықпен қажетті түрде туындайтын наразылықты сезінеді, бұл табиғаттың толық, шешімді және жан-жақты жоққа шығаруы. Осы қарама-қайшылықтың ішінде жеке меншік иесі консервативті тарап, ал пролетариат – бұзушы тарап болып табылады. Біріншісінен қарама-қайшылықты сақтауға бағытталған әрекет, екіншісінен оны жоюға бағытталған әрекет туындайды.

Сын

"Алеаторлық материализм" (matérialisme aléatoire) немесе "кездесу материализмі" талқысында француз философы Луи Альтюссер Маркстің шеттелу теориясын телеологиялық (мақсатқа бағытталған) тұрғысынан түсіндіруді сынады, себебі ол пролетариатты тарихтың субъектісі етіп көрсеткен; бұл "субъект философиясының" абсолюттік идеализмімен бүлінген түсіндірме, оны Альтюссер "фәлсафаның буржуазиялық идеологиясы" деп сынаған.